Lá thư trả lời vừa tròn 4 năm

Con là đứa vừa nãy gọi điện cho thầy ạ, con cảm thấy có lúc thì muốn mình thật là đông bạn bè tụ tập, có lúc lại chỉ muốn một mình, chỉ một mình, như con đã nói. Nhiều khi đi học về tự nhiên con thấy buồn rồi khóc mà chả hiểu tại sao mình lại buồn nữa, con sợ con bị mắc phải chứng tự kỉ hay trầm cảm gi ạ, với tâm trạng thất thường ảnh hưởng đến việc học của con lắm ạ, chứ con cũng ko để ý lắm người khác nghĩ sao về mình. Con nói một chuyện này cho thầy, có thể nghe ảo tưởng, nhưng có một giai đoạn con toàn mơ bị người khác rượt đuổi, lúc đó con sợ phải ngủ luôn, rồi có lần mẹ con dẫn đi xem bói, ng ta nói con bị người âm theo, nên nhiều khi con cứ mơ hồ sự tồn tại của mình, cứ hư hư thực thực. Mà con sống nội tâm, ít chia sẻ với ai, vì con không tin tưởng ai, con còn sợ khi tin tưởng ai họ phản bội mình, mình sẽ đeo mang thêm nhiều tổn thương, con cũng không muốn tha thứ cho một số người có hành động dù vô tình hay hữu ý, làm tổn thương con, dù con biết mình cũng muốn dc tha thứ chứ nói gì là người khác nhưng con ko làm được, nói chung trong con luôn tồn tại sự nghi ngờ. Con thấy mình rất dễ buồn và suy nghĩ những điều nhỏ nhặt trong cuộc sống, con muốn sống vô tư như các bạn con mà sao khó quá thầy ạ?
————————–

Theo thư con mô tả thì có vẻ mọi thứ đã và đang diễn ra trong đời con như minh họa cho trạng thái đổi thay khá dễ hiểu của tuổi mới lớn vậy.

Tỷ dụ, chúng ta mơ tầm 7 giấc mỗi đêm song chỉ nhớ các giấc mơ nào đánh thức mình thôi. Các giấc mơ mang tính tổn thương cảm xúc, như kiểu con mô tả, là thông thường hồi thơ ấu. Giấc mơ hay phản ánh tâm trạng chúng ta: kẻ lo âu thì bị săn đuổi, người trầm uất mơ chết chóc, v.v… Giấc mơ cũng bao gồm các trải nghiệm về tuần vừa qua, kiểu các giấc mơ lựa chọn ghi nhớ vài điều mới xảy ra. Nếu một giấc mơ đủ đáng sợ, nó trở thành ký ức thường trực chứa đựng cảm xúc tạo nên giấc mơ, trong các ví dụ nêu trên là sự kinh hoảng, lo âu, sợ chết, v.v… Các ký ức chứa đựng cảm xúc lâu dài thế được gọi là ‘ký ức cảm xúc’.

Mọi người có một tập hợp các ký ức tốt và các ký ức xấu. Đấy là lý do tại sao chúng ta mỉm cười khi nhìn thấy một người bạn hoặc nghe một bản nhạc ưa thích, hoặc tại sao chúng ta tức giận ngay và luôn khi bị nhắc tới một sự kiện khó chịu trong đời. Hồi tưởng ký ức cũng kéo về các cảm xúc liên quan thời điểm đó.

Việc học hành hiện tại của con tạo ra tình huống tương tự cho ký ức cảm xúc thời thơ bé. Kết quả, bây giờ con giữ tâm thế đề phòng và cảnh giác cao độ với bất kỳ tình huống nào mà có thể tương tự với ác mộng thời thơ bé, là cảm nhận về *déja vu* ngỡ như từng thấy, biết trước í: kiểu lần đầu tiên nghe một bản nhạc và đoán tên bài hát. Não mình nhìn vào một bối cảnh rồi đoán ký ức nào khít với nó nhất, trong trường hợp này là ác mộng con gặp phải.

Bởi vì ký ức quá kích hoạt đến thế, đấy dễ là dấu chỉ rằng con đang trải qua một căng thẳng tinh thần (stress) trên mức trung bình vào giai đoạn hiện tại. Nếu chuyện ngủ nghỉ, ăn uống, tập trung hoặc năng lượng của con cũng gặp chuyện thì có thể là con đang trải qua một rối loạn lo âu hoặc trầm cảm. Khi trầm cảm chẳng hạn, não mình dùng ký ức cảm xúc để giày vò bản thân. Nếu con thấy mình đang trải qua các triệu chứng, dấu hiệu của trầm cảm hoặc lo âu thì thầy khuyến cáo con nên đến gặp chuyên gia tham vấn, trị liệu tâm lý để xem xét cụ thể tình hình như nào thử nhé.

Về vụ khóc lóc. Con biết không, đôi khi nhà trị liệu tâm lý già đầu vẫn có thể vẫn cứ âm thầm rơi lệ thê thảm trong tiến trình làm việc đó (đùa chút). Cơ mà ở đây, thầy muốn chỉ ra ngay là việc con khóc thì thuộc một dạng khẳng định, quyết đoán đó con: nhận ra mình cần cải thiện một điều gì đó và muốn tiến hành bước đi đúng đắn để chỉnh sửa, khít khớp nó. Học hành và giao tiếp bạn bè đôi khi thật mệt mỏi. Nếu con nhìn lại một ngày, chắc con sẽ thấy mình quyết đoán nhiều lần song đó chẳng phải là sự quyết đoán có thể đang khiến con rối rắm. Hầu hết các tình huống xã hội đòi hỏi sự quyết đoán là thường thôi (‘đây là bài kiểm tra toán của tôi’ hoặc ‘tôi không thích đi chơi game tối thứ Bảy’). Mọi người thường gặp rắc rối hơn nhiều với các tình huống quyết đoán vốn chứa đựng các cảm xúc mãnh liệt. Như con đã mô tả, khi một tình huống mang chứa cảm xúc khởi lên, cơ thể mình phóng thích adrenaline và các hóa chất khác góp phần hình thành cảm nhận ‘chiến hay biến’ (đương đầu hoặc bỏ chạy). Trạng thái phóng thích các hóa chất xúc cảm thế thường đưa một tình huống quyết đoán trở thành một tình huống xung hấn, nó cũng có thể là sự ngập tràn ghê gớm và tạo nên một sự quá tải về mặt cảm xúc khiến nảy sinh sự khóc lóc, ràn rụa nước mắt, run tay, lạnh tay, căng cơ, và chân giật giật…

Những nguyên nhân lớn nhất của các vấn đề tương tự có thể là:

– Thiếu kinh nghiệm xã hội. Đây là điều rất thông thường ở tuổi mới lớn. Các bạn ở lứa tuổi ấy có các phản ứng đậm tính cảm xúc ghê gớm, hết sức vi tế do thay đổi hormone và dậy thì; ít kinh nghiệm giải quyết các tình huống xã hội phức tạp đòi hỏi rất nhiều xác quyết cảm xúc mạnh mẽ mà tạm chưa kiểm soát được. Theo năm tháng, người lớn phát triển các kỹ năng xã hội tạo sự quyết đoán, thậm chí ngay trong các tình huống cảm xúc, với nhiều khả năng kiểm soát hơn. Nói công bằng, không phải người lớn nào cũng giỏi giang trong kỹ năng kiểm soát sự quyết đoán, dứt khoát về mặt cảm xúc đâu con, bởi thực tế chắc con từng thấy ở chốn công cộng vẫn có các cô chú, anh chị nổi cơn tam bành đó thôi. Trong vụ này, con có thể tuần tự luyện tập để dần quyết đoán hơn mỗi ngày. Đưa ra ý kiến, quan điểm của cá nhân con là dạng quyết đoán mà con có thể thực hành ngay đó.
– Lần nữa, như đã nêu, ký ức cảm xúc thường tạo nên tình huống mà con kể. Não bộ chúng ta nhớ các tình huống cảm xúc và ghi lại cả tình huống *và* các cảm xúc mình cảm thấy tại thời điểm đó. Nếu mình từng bị chó cắn, lần tới gặp một chú thì mình dễ cảm thấy tê hãi (cảm xúc) và nhớ lại lần bị táp trước đây (tình huống). Nếu ba má mình hoặc ai đó khác đã có phản ứng xung hấn khi mình bày tỏ ý kiến thì mình có thể dần bị tổn thương khi muốn biểu đạt chính bản thân mình. Việc con khóc và cảm thấy cảm xúc mơ hồ, khó chịu, nặng nề thì đích thị ký ức của con sợ hãi hậu quả mà con từng biết ít nhiều trong quá khứ. Thầy từng làm việc với một chị trẻ tuổi hay nhăn mặt lại mỗi khi chị ấy biểu đạt cảm xúc. Rồi chúng tôi phát hiện là mẹ chị ấy có thói quen bị thôi thúc không kiềm chế được nên hay tát tới tấp chị í mỗi khi không hài lòng với lời đáp trả của con gái. Vẻ mặt nhăn nhó lạ lùng là ‘ký ức cảm xúc’ của trạng thái bị tát lặp đi lặp lại và não bộ của cô gái trẻ sẵn sàng cho một cái tát khác mỗi khi cô gái biểu đạt cảm xúc bản thân, ngay cả với người lạ.
– Lòng tự tin không cao có thể cũng làm nảy sinh phản ứng như con kể. Có thể con cảm thấy ý kiến mình cơ chừng không đáng giá hoặc không đúng đắn. Nếu con từng bị chỉ trích vì phát biểu của mình trước đây (lần nữa, ký ức cảm xúc đó) thì con dễ chần chừ khi bộc lộ bản thân. Con có thể tìm kiếm sách vở để cải thiện lòng tự tin và cảm thấy bản thân có giá trị. Con cũng có thể khởi sự bộc lộ bản thân từ các tình huống không gây đe dọa chút chi cho tới tăng dần lên các tình huống chứa đựng cảm xúc mãnh liệt trong khi biểu đạt. Ở tuổi con, còn nhiều thời gian và cơ hội để thực tập vụ này mà nhỉ.
– Một mức độ stress cao có thể khiến cho việc biểu đạt cảm xúc trở nên trục trặc, khó khăn; nếu đúng đây là trường hợp của con thì hãy làm sao để giảm thiểu stress (đỡ căng thẳng, thấy thư thái) đồng thời cải thiện, tăng lên sự tự tin. Nếu cần, con có thể nhờ trợ giúp của chuyên viên tư vấn học đường hoặc đến trung tâm tham vấn tâm lý phù hợp.

Ghi nhớ rằng có một phản ứng mang tính cảm xúc khi mình biểu đạt bản thân là điều rất bình thường. Nếu được kiểm soát và sử dụng đúng đắn, nó tạo ra ‘lửa’ trong cách nói năng, kịch tích trong hành động, chất ‘mãnh liệt’ của lối biểu đạt đậm tính nghệ sĩ, và sự quả quyết trong hứa hẹn nữa đó con. Cầu chúc yên an.–

Viết ở sân bay

Yêu lấy những chơi vơi, vũng lầy từng chờ đợi…

Sân bay luôn là chốn của đưa tiễn và rồi gặp gỡ; dĩ nhiên, còn là nơi đón đợi để ra đi.

Phi trường dành riêng cho chuyện cất cánh, phóng vút, bay cao; thường cũng đủ chỗ đáp xuống, mặt đất an toàn, về nhà.

Dù được đánh số các chuyến đến, đi cộng dồn hết sức cụ thể và cẩn thận, nó luôn phản ánh thái độ ôn tồn ‘khởi sự lại từ đầu’.

Khoảng cách là thứ cần chinh phục, đồng thời là điều kiện bất khả vắng thiếu nhằm giúp các phương tiện xa gần triển khai công việc.

Như tình yêu.

Đau thương quan hệ thuở ban sơ và các trạng thái ranh giới của tâm trí

Thời gian tuyến tính là cách một bộ phim được trình chiếu, nên để chia sẻ phim mới xem năm 2020 chắc cần đá lại tí chút đôi phim từng nghía qua hồi cuối 2019. Nói nhanh, giờ thì ‘Mắt Biếc’ (2019) thôi còn ai đu đưa đua chen nữa, cơ mà thấy các bạn trẻ, như một nữ sinh viên ngoại ngữ chẳng hạn, vẫn còn gọi ‘thằng’ khi nói về Ngạn, hàm ý rằng chí ít riêng với khán giả hãy còn ngượng ngùng í, Ngạn luôn là cậu bé và mãi mình chẳng thể nghĩ khác về một thứ cảm tình giai gái gợi nhiều tiếc nuối, mộng mơ, xen kèm hụt hẫng, bực bội… Cũng phim được tìm kiếm nhiều, chủ yếu trên Netfix, là hài phẩm với hai tên tuổi khá nổi tiếng vai chính diễn cặp vợ chồng (cảnh sát thi hoài không đạt điều kiện trở thành nhân viên điều tra và nữ phục vụ cửa hàng làm tóc gội đầu chịu đựng nhau suốt 15 năm chung sống) mang tên ‘Murder Mystery’ (2019). Xem nó thấy thế giới như bức tranh giả tạo rõ ràng, dạng chúng ta biết mình đang đi vào chỗ thiệt ngộ nghĩnh, ấn tượng có ấn tượng thật song không hình thành nhu cầu rất chi bức xúc, lăn tăn, ngẫm ngợi. Hiệu ứng giải lao dễ tạo ra khi ta cần nghỉ ngơi và tranh thủ chẳng hề căng thẳng đặng kết hợp nghe luôn thứ tiếng Anh đời thường bắn liên thanh, thi thoảng chèn lắm đoạn *parler en francais* vui tai thoả mắt.

Sang năm 2020, hai phim đã xem tuần trước là ‘Ana’ (2020), và ‘The Sonata’ (2020). Điểm chung là cả hai phim không hề có làm tình gợi dục lố bịch, yêu đương mùi mẫn dây dưa, hoặc quan hệ ba lăng nhăng mệt thị mỏi. Lấy bối cảnh Puerto Rico, ‘Ana’ miêu tả tình bạn kỳ thú giữa một ông buôn xe hơi đã qua sử dụng nay đà luống tuổi bơ vơ lơ lửng tháng năm và hiện đau đầu lo lắng nguy cơ sập tiệm, với một cô bé ranh mãnh có mẹ là dân anh chị vừa bị xộ khám mà cảnh sát bắt dẫn đi ngay đúng lúc ông đang tự quay hình, đóng phim quảng cáo. Một bộ phim trần trụi và tinh tế với vỉa hè đường phố đầy thúc ép kiếm kế sinh nhai cùng những ngôi nhà chật chội chứa đủ thành phần phạm tội, người ơi người, khiến ai đó vận luôn vô thân phận một hôm xui rủi, gặp biến… Nét huyền bí của hố nước phun trào bất chợt trong ‘Ana’ được nâng cao hẳn thêm tính huyền diệu của thể loại âm nhạc cổ điển khi theo dõi ‘The Sonata’. Đời sống tách biệt và cô đơn thuộc đặc trưng giới nghệ sĩ điệp hoà nhoè mờ của toà lâu đài sừng sững, cánh rừng âm u sâu hút Âu châu để vừa làm kinh sợ bề mặt vừa thừa thanh lọc vô vàn ẩn ức rốt lòng. Phát hiện bóng tối của nhân cách; liệu pháp xua tan tình trạng mơ hồ; sự thăng hoa âm nhạc đòi hỏi ôm choàng sự cay nghiệt tựa trả giá kinh hoàng cho đam mê bất tuyệt; thông qua cặp kính chấp chới bệnh lý mà mắt nhìn nghệ sĩ trực giác các cơ chế tinh thần đảm bảo xác định mức chính xác, thái độ quá tự tin, và sự thậm coi thường phương tiện của tiến bộ nghề nghiệp.

Từ náo động, rối rắm, xê dịch mà cả bốn bộ phim vô hình trung, góp phần phản ánh hành trình chuyển hoá thấm đẫm trải nghiệm chủ thể. Dù bi hài hay hư thực, dễ thương, khủng khiếp, lồ lộ ban ngày hoặc che giấu đêm hôm gì chi, mấy bộ phim tình cờ do ăn ở chở che đồng thời vô duyên dật dờ hữu ích được xem miễn phí giúp kẻ nhìn có cơ hội đi vào những nơi chốn tăm tối và lạ xa của ngoại cảnh lẫn nội tâm; ở đó, tồn tại đau thương quan hệ thuở ban sơ và các trạng thái ranh giới của tâm trí trước khi thiên hạ ước ao tạ từ, kết thúc một kiếp nổi trôi e là miên viễn…–

Chào buổi sáng (73): Buổi sáng đầu năm mới

Nở bừng không hờ hững, những ý đời chưa vơi, khi tường thành cao dựng, nội tâm càng sáng ngời.

Chào buổi sáng! 2020 đã tới, năm mới khởi đầu cho cả một thập niên tân kỳ. Cách tính toán thời gian, suy cho cùng, phản ánh tâm trí con người.

Từ góc độ làm việc cộng đồng, đấy là năm Sống Đời Đạo Đức.

Với riêng tây cá nhân, 366 ngày ấy cũng bao chứa quãng không- thời gian của việc sống đời trách nhiệm, đòi buộc siêu việt vượt lên trên những phúc phận của bản thân đặng đáp ứng tốt lành và đúng đắn những sự vụ tập thể, quốc gia, toàn cầu.

Tựa điệu Tango quyến rũ đầy tràn năng lượng, cần biết lúc nào thì sóng đôi phối kết hợp hữu lý vẹn tình, khi mô nên tách ra, tự mình độc lập thể hiện. Nhu cầu dành cho nhau, trao đổi qua lại khiến nảy nở mãi thôi sự rộng lượng đầy lòng biết ơn trong khi ban tặng. Hành trình từ chân trời một người tới chân trời của tất cả ắt hẳn phải là cuộc hành trình khám phá sự tự do buông bỏ của mỗi buộc ràng se sắt.

Mưa rơi thật nhẹ, bầu khí tinh khôi, cho bật nảy âm thầm từng lời mở lòng ưng thuận.

'Con Rủa của Năm 2019'

‘Con Rủa của Năm’, ấy là cách tôi cố tình chuyển ngữ danh xưng ‘People of the Year for 2019‘ do tờ Time, đã tồn tại được 92 năm, dành cho Greta Thunberg, cô gái 16 tuổi, trẻ nhất trong lịch sử bầu chọn. ‘How dare you?’ (‘Các người dám’…), bài phát biểu tại hội nghị thượng đỉnh toàn các vị tai to mặt lớn của một nhà hoạt động vì môi trường thiệt đầy thách thức và bực tức song tôi tin, nó tuyệt không hề nhuốm chất cay đắng, chua chát như dòng chữ ai đó in vi tính dán trên góc tường thuộc điểm đỗ xe bus kiêm bến ga (đường sắt trên cao) Láng, ở cạnh trường Đảng Lê Hồng Phong (Đường Láng, Hà Nội): ‘Không vứt rác bậy, trừ chó và người mù’.

Song trước khi thông điệp của nữ sinh Greta lan toả nhanh chóng toàn cầu rồi tạo nên phong trào hưởng ứng rộng khắp của mọi tầng lớp, nó chủ yếu ở tầm vụ việc gia đình bé mọn và hết sức riêng tư mà thôi. Khi nghe tin về biến đổi khí hậu hồi mới lên 8, Greta trở nên bung xung ghê gớm. Tới 11 tuổi, cô nhóc rơi vào trầm uất khủng khiếp, rồi ngừng ăn ngừng nói; trong hai tháng, sụt 9 ký, và nghỉ học gần một năm trời. Tình hình tồi tệ theo cách bố mẹ Greta ghi nhật ký: ‘Điểm tâm: 1/3 quả chuối; thời gian: 53 phút’. Đến thăm khám ở bệnh viện nhi, Greta được chẩn đoán mắc Aspeger, OCD, câm chọn lọc; phải dùng thuốc chống trầm cảm. Những gì ít công khai là lắm chuyện xảy đến trong nhà những tháng năm khổ sở trước khi Greta bước lên sân khấu thế giới với tư cách nhà hoạt động môi trường quá chừng năng nổ. Càng học hỏi nhiều các sự kiện ấy, vừa càng khâm phục Greta đồng thời khâm phục không ít hơn với chính bố mẹ cô gái nhỏ. Kỹ năng thiện xảo của họ đáp ứng với phiền não vô cùng của con gái nào chỉ giúp chính cô bé lành mạnh; họ còn góp phần chuyển hoá khủng hoảng cá nhân Greta để cô gái đẩy nó thành phong trào toàn cầu rốt cục nhấn mạnh sự biến đổi khí hậu… Khủng hoảng gia đình diễn ra trước khi Greta dấn thân vào con đường đấu tranh vì tình hình biến đổi khí hậu là bài học cho tất cả các bậc làm bố mẹ, ngay cả với những ai có con mắc rối loạn tâm thần. Nuôi con vốn khó nhọc, song e chừng cũng cực nhọc chẳng kém khi bồi dưỡng cho chính bố mẹ. Sự khôn ngoan của việc tranh đấu đã không bị lờ đi. Đời sống vốn đầy năng lượng. Và tương tự, hầu hết mọi người khởi sự nhờ tới trị liệu tâm lý do họ gặp nhiều lo âu, trầm cảm, hoặc nghiện ngập, hay khủng hoảng quan hệ. Điều gì đấy lớn lao khiến họ mắc kẹt, khoá cứng họ… Những gì đang xảy ra thu hút rồi nắm chặt sức chú ý của họ đủ để họ cần được giúp đỡ. Họ muốn trải nghiệm một sự thay đổi. Và lúc ấy diễn ra tiến trình đòi hỏi cân bằng trở lại…

Những khoảnh khắc thức nhận sâu sắc rồi khám phá đời sống mang chứa tinh thần trách nhiệm lớn lao; quan tâm tới sức khoẻ và sự ổn thoả của cá nhân; thậm chí, cùng lành mạnh và tốt lành, chúng ta cần điều gì đó siêu việt và mở rộng hơn hẳn thế nhiều… Tạm biệt năm 2019. Tinh tấn.–

Chào buổi sáng (72): Buổi sáng cuối cùng

Chào buổi sáng! Cách đây 28 năm (1991), ngày cuối cùng Liên Xô (USSR) chuẩn bị các thủ tục để kết thúc và chuyển giao chế độ; những lời chúc mừng Giáng sinh vẫn còn vang nơi cổng vào điện Kremlin, và sau bữa điểm tâm ở phòng riêng, tổng bí thư đảng cộng sản Mikhail Gorbachev bắt đầu vào việc hệ trọng cho chuyện đọc diễn văn từ chức… Sáng sớm hôm đó, Boris Eltsin nhớ lại ‘cảm thấy tự do và nhẹ nhàng’.

Thật lạ lùng cho những đan xen mới cũ, khởi đầu và chốt hạ, thậm chí, những nỗi niềm vui buồn, thoáng chốc lẫn lâu dài, sâu xa. Nắng đang lên trên góc nhỏ thủ đô, nơi gió chỉ phe phẩy những chiếc lá tí xíu lăn tăn để rồi tiếng nhạc dịu dàng thả rơi một chút muộn phiền rất thật.

Buổi sáng của hoài niệm, tiếc nuối, ân hưởng, suy tư, nhớ về dĩ vãng, và càng thêm trân quý phút giây hiện tại. Bình thản.

Mới tinh mùa Giáng Sinh

Không u hoài nhớ nhung bài hát từng hớp hồn thiên hạ xa xưa trong bộ phim phục dựng cùng tên (‘Last Christmas’, 2019), ‘A New Christmas’ (2019) chầm chậm hạ màn với giai điệu ‘A Well Lit Cafe’ trên nền luyến láy da diết của vĩ cầm và đàn dây khác thiệt tình mô tả thật sát diễn biến kịch bản: vừa dịu dàng muốn yêu thương vừa âm thầm thấy cần thay đổi.

Các tác phẩm, đặc biệt điện ảnh, mang chủ đề mùa Giáng Sinh vốn luôn chủ âm nhấn mạnh các giá trị hoà giải, đoàn tụ, tha thứ, và tri ân. Ở đâu người ta được quan tâm, chăm sóc, nơi đấy là nhà; vì thế, cái quán đồ ăn thức uống giữa New York của người đàn ông Phi Châu cô độc lại trở thành chỗ nương tựa nuôi dưỡng, ban phát thiện lành, và bền bỉ gắn kết hội nhóm. ‘A New Christmas’ mang bầu khí háo hức những ngày đang sống hôm nay, bởi kỷ niệm Toà Tháp Đôi còn đó, và vẫn rực rỡ trước lắm đồ đèn điện trang trí lung linh giăng bày khắp chốn phồn hoa đô thị này. Khéo léo diễn tả đặc tính đa văn hoá của một xứ sở hợp chúng quốc, bộ phim lý thuyết hoá rất ổn các bản dạng (identities): bản dạng cá nhân và quyền phát triển bản thân; bản dạng cộng đồng; và bản dạng văn minh. Nôm na, cho dẫu tất cả chúng ta có những bản dạng cốt lõi khác biệt nhau song đều cố gắng tiếp chạm một mục tiêu phổ quát; nói khác, con người cá nhân và cộng đồng cùng làm việc đặng hợp nhịp, khít khớp khung tham chiếu nội tại của một nền văn minh thừa sức gợi hứng cho một tương lai tốt đẹp hơn. Vận động qua lại chẳng ngừng thế luôn hiện hữu nhưng giờ đây, hơn bao giờ hết, người ta dần ý thức sâu sắc hơn về nó.

Câu chuyện cậu giai học ngành Y ám ảnh tội lỗi trước cái chết của người mẹ đơn thân, thuộc thế hệ di cư Ấn Độ cổ truyền theo đạo Hindu; nữ du khách gốc Kenya mồ côi và lớn lên trong thân phận con nuôi, lần đầu tới thủ đô, hân hoan sắp nhập trường nghệ thuật. Hai nhân vật chính thủ vai ổn thoả đáng khen, làm đêm bừng sáng bâng khuâng và khoảnh khắc ban ngày lưu luyến qua đi tiếc nuối. Gia đình nhân loại thu nhỏ trong một khu dân cư sang trọng, bao quanh bởi màu xanh của cây cối, kiến trúc tân thời cao tầng, và xa gần ẩn hiện những phận đời riêng tây đau đáu. ‘A New Christmas’ ngầm gửi kèm thông điệp tái sinh mãnh liệt với nguyện cầu tiếng chuông ngân rung mãi bình yên.–

Bất an, bất mãn, bất công, và bất lực: xung hấn bị động còn kéo dài

Vụ việc tương tự đã từng xảy ra ba năm trước, cùng nơi chốn; hàm ý một cái gì vừa như sự bắt chước và lặp lại thừa thãi nhờ lợi thế truyền thông hiện đại, vừa bộc lộ rõ ràng xu hướng ứng xử bạo lực tựa cách đối phó với những bất mãn tràn bờ, phản ánh bất công xã hội sâu sắc, và nói nhiều hơn cùng hết thảy chúng ta về trạng thái bất lực nên xung hấn bị động hẳn còn kéo dài chưa dứt.

Giáo dục, điển hình bởi thiết chế trường học, trở thành điểm hút của hậu quả trở về chỗ khởi phát. Không đơn giản là tâm lý cá nhân thiếu khả năng nhận diện, kiểm soát và điều chỉnh cảm xúc bản thân (dùng chữ cho thiệt xịn xò: ‘trí tuệ cảm xúc’) mà nghiêm trọng hơn, những câu chuyện tương tự thế này chứng tỏ ranh giới đã bị bỏ mặc, coi thường, và xâm lấn ở cả đôi bên; đồng thời, nhầm nhọt với sự xứng đáng liên quan sát sườn nhân phẩm nội tại, lòng tham vi tế khiến người ta nghĩ mình mặc nhiên được quyền khiến sân si thêm phần ghê gớm. Các giải pháp công nghệ như cài đặt máy quay hoặc quẹt thẻ điện tử ở cửa, cổng nào thay thế được ưu tiên vun bồi yếu tính đạo đức đòi buộc thể hiện qua hành động, ứng xử đúng đắn. Khi không gian riêng tư và công cộng trộn lẫn, nhập nhằng thì căn tính người lẫn lộn giữa hậu trường tập luyện với sân khấu biểu diễn. Giáo viên mất quyền sở hữu lớp học và chủ động vai trò; phụ huynh lo lắng, ám ảnh, và bất an thường xuyên vì vậy, ‘dài tay’, ‘mở miệng’, nhìn ngó… Bộ phận quản lý giáo dục e chừng lúng túng, mất khả năng đối phó tạm thời, thậm chí, đôi khi tê cứng, hoảng sợ. Luôn thế, trong trạng thái đe doạ (dù thực tế hay tưởng tượng), nhu cầu an toàn đẩy mọi người căng thẳng (phản ứng ‘chiến/ biến’ đặc trưng stress) và chỉ lo toan bảo bọc bản thân, rất khó suy tư sáng tạo, thấu cảm với tha nhân, tâm thế đâu dễ nghĩ tới viễn cảnh lành mạnh, ý hướng lớn lao, bền vững dài hạn…

Câu chuyện xảy đến tại quê nhà lần nữa, chứng tỏ chú tâm ‘(vì một) thành phố đang sống’ là quan điểm giá trị hơn nhiều cụm từ mỹ miều rêu rao ‘thành phố đáng sống’. Vô hình trung, nó tiếp tục sỉ vả thầm lặng với lời kêu gọi sáo rỗng ‘tôn trọng sự đa dạng và khác biệt’. Bởi rốt ráo, đa dạng vẫn hãy còn là chữ dùng mô tả xã hội chúng ta đang chung đụng với toàn bộ những khác biệt vô vàn của bản dạng người (identity). Tuy thế, khi nói về yêu cầu quản lý sự đa dạng, những gì đích thị chúng ta cần quản lý là vô số những bản dạng xung khắc, phức tạp mà tất cả chúng ta mang chứa trong lòng mình. Một cách sỗ sàng, sự thật trần trụi ấy liệu có thúc đẩy những ai đảm trách, đương nhiệm khiêm cung học hỏi công vụ, đồng thời nâng cao trình độ chuyên môn, và lần hồi góp phần chuyển hoá xã hội theo hướng tương tác bất bạo động, từ bi, và trí tuệ. Lần nữa, nghe chăng lời tâm tình da diết của bậc thức giả uyên thâm và nhà hoạt động xã hội siêu tuyệt Phan Châu Trinh ‘chi bằng học’ để giáo dục tìm thấy con đường khai sáng lẫy lừng, quốc gia hùng mạnh, quê hương hưng thịnh, lòng người hoan hỉ, trong ấm ngoài êm.–

T.B: Bài báo khai thác thêm chút chút từ gợi hứng bên trên.–

Chào buổi sáng (71): Viết cho buổi sáng chưa tới

Mục này bắt đầu hồi 2010 (28.11) và tạm dừng khá lâu khi tròn 70 số (10.12.2012).

Giờ thì trời mới chiều chuyển dần sang tối và vẫn còn ngày 18. Tôi quyết định sẽ bổ sung đoạn cuối ngay bên dưới vào sáng sớm mai.

Chào buổi sáng. Trời mưa, ngày bắt đầu bằng tiếng ầm ào của thiên nhiên trút xuống bên ngoài cửa sổ. Ngay từ đêm khuya, đã nghe những rổn rảng trở mình, nhắc gợi về sự thay đổi thời tiết theo hướng bình hoà, bù trừ… Đối lập với các câu hỏi tại sao là bây giờ.–

Dưới đây là danh sách 10 điều ưu tiên mình cần nghĩ tới nếu muốn thay đổi thế giới, theo đề nghị của vị sáng lập SuccessNet.org là Michael Angier. Đêm ngày, mọi thời thảy đều ưng ý, yên an.–
1. Biết rằng mọi thay đổi đáng kể trong lịch sử hết thảy không đến từ các quốc gia, quân đội, chính phủ và chắc chắn chẳng bởi vì ban bệ gì sất. Chúng xảy đến do kết quả của lòng dũng cảm và tâm nguyện của các cá nhân. Những vị như Joan of Arc, Albert Einstein, Clara Barton, Abraham Lincoln, Thomas Edison và Rosa Parks. Có thể họ không tiến hành một mình, song họ, không nghi ngờ chi, là các tác nhân tạo nên thay đổi.

2. Tin mình có tiềm năng và mục đích độc sáng trên thế giới. Không phải đã có quá nhiều thứ được khám phá. Tuỳ ở mình muốn khám phá thôi. Tin mình có thể và sẽ làm nên sự khác biệt.

3. Nhận biết mọi thứ mình thực hiện, từng bước mình tiến hành, mỗi câu mình viết, từng từ mình nói hoặc không hề cất thành lời. Chẳng có chi vớ vẩn cả. Thế giới dễ chừng lớn lao mà chẳng có điều gì nhỏ nhặt. Mọi thứ đều quan trọng.

4. Để nhìn thấy sự thay đổi giữa đời, mình không phải to mồm. Không nhất thiết phải giỏi hùng biện. Không cần phải được trúng cử. Thậm chí không phải đặc biệt thông minh hoặc học thức đầy mình. Tuy nhiên, mình buộc phải tâm nguyện cam kết.

5. Tự chịu trách nhiệm cá nhân. Đừng nghĩ ‘đấy không phải việc của tôi’. Sẽ tệ hại ghê nếu nói rằng ‘tôi biết làm sao đây, tôi chỉ là con người thôi mà’. Mình không cần mọi người hợp tác hoặc ai đó cho phép thì mới tạo nên các thay đổi. Nhớ khởi lên thôi thúc ban đầu này: ‘Tuỳ thuộc chính tôi, mầm nhuỵ sinh sôi’ (‘If it’s to be, it’s up to me’).

6. Đừng ngán ngẩm với thể thức mù mờ hiện tại. Nếu mình thấu suốt điều muốn thay đổi và lý do cần đổi thay thì rồi ra tất biết rõ cách làm. Nhiều điều quan trọng đã bị bỏ qua vì ai đó mặc cho cách giải quyết vấn đề quấy nhiễu việc ra quyết định.

7 . Đừng đợi tình hình ổn thoả thì mới tiến hành. Thay đổi vốn rối rắm. Sự vụ chẳng bao giờ ngon lành ngay và luôn liền đâu. Thuận theo lời khuyên vô giá của Teddy Roosevelt: ‘Làm những gì khả thể, với những gì hiện có, đúng nơi chốn đang trọ” (‘Do what you can, what you have, where you are’).

8. Cái gốc của thay đổi nằm ở nhận thức. Chúng ta bất khả thay đổi điều mình chẳng hề thấy biết. Hầu hết thời gian, chúng ta cứ mù mờ điều chi sai trái hoặc thứ gì đang không vận hành đúng đắn. Chúng ta không nhìn ra điều có thể là. Nhờ nhận thức sáng tỏ hơn, chúng ta bắt đầu tiến trình thay đổi.

9. Lắng lòng ghi nhớ những lời này từ Albert Einstein, hẳn là bậc thầy tạo tác đổi thay thông minh nhất nhân loại từng biết tới: ‘Rốt ráo mọi sự thay đổi lâu bền và có ý nghĩa đều bắt đầu bằng trí tưởng tượng thì rồi ra mới khác trước được. Trí tưởng tượng quan trọng hơn kiến thức” (“All meaningful and lasting change starts first in your imagination and then works its way out. Imagination is more than knowledge”).

10. Để mọi sự đổi thay, trước tiên MÌNH phải thay đổi. Chúng ta khó bề thay đổi kẻ khác; chúng ta e chỉ có thể thay đổi chính bản thân mình. Tuy thế, khi CHÚNG TA thay đổi, mọi sự biến chuyển đổi thay theo. Và một khi thấm nhuần điều ấy, chúng ta đích thị khả dĩ là sự thay đổi mình mong muốn nhìn thấy trên đời.–

Thương lợn, thương người biết mấy

Hình như mấy hôm rồi thịt heo lên giá hay sao í mà thấy khắp nơi dân tình khốn đốn nhặng xị cả lên, bởi chi không biết chứ thực phẩm dưỡng nuôi thân xác ắt hết sức thiết yếu; chả thế dù chẳng thân thuộc giò đùi, tai heo, xương má hàm gì đó đi nữa thì cổ nhân đã xác quyết ‘dĩ thực vi tiên/ thiên’ (quần chúng lấy cái ăn làm đầu). Tiện thể, nhớ bà Nguyễn Thị Doan, nguyên Phó Chủ tịch nước nhà từng phát biểu ‘người ta ăn của dân không từ thứ gì các đồng chí ạ’. Cũng lạ, cái chữ dùng khiếm chỉ mà đã trỏ ý rõ ràng: ‘người ta’; còn ai vô trồng khoai chốn này.

Thói thèm thuồng đêm ngày vị quen, miệng nhắc, tay ấn bàn phím kể lể kèm chóp chép chọp chẹp về các chế phẩm từ con ủn ỉn khiến dòng nghĩ đẩy sang ý tứ từ một bài báo ngoại quốc: đâu là sự phân biệt con người với con lợn? E chỉ là sự hiện tồn của *các ký ức mang tính tiểu sử* do chúng ta tạo dựng bản ngã chính mình. Dẫn lời của John Stuart Mill trong tiểu luận sáng giá mang tên ‘Utilitarianism’ (1861) rằng thà làm một kẻ bất mãn hơn là một con lợn thoải mái, và rằng như Socrates khó chịu thay vì đóng vai tên ngu ngốc hân hoan, bài báo cho biết lợn thì có nhận thức (conscious) nghe. Tựa chúng ta rứa, lợn sở hữu các trải nghiệm nội tâm; song chúng tự ý thức (self-awareness), biết sự tồn tại của chính mình, có một ‘cái tôi’ (‘I’) bên trong? Nhiều bằng chứng khẳng định một số động vật tự ý thức: tinh tinh, cá heo, voi, thậm chí chim ác là (magpie). Hết thảy mấy loài này đều qua được bài trắc nghiệm gọi là ‘cái gương soi’ về tự ý thức; theo đó, nếu mình đặt chúng trước một cái gương sau khi bôi một đốm đỏ lên trán chúng thì chúng sẽ phản ứng bằng cách cố xoá chỗ đấy đi. Chúng cơ chừng nhận ra chính mình bởi sự phản ánh. Các khoa học gia suy luận, mấy loài thế chia sẻ điều giống năng lực của chúng ta về tự ý thức. Chưa nói, trẻ nhỏ có thể vượt qua bài kiểm tra gương đâu tầm khoảng 18- 24 tháng. Tức, y như tinh tinh, ở độ tuổi ấy thì các nhóc tì hồ như đã có cảm nhận sơ khai về bản ngã. Và giống nhiều động vật khác, trẻ mới sinh ra có thể ghi nhớ nhiều điều. Đấy là bằng chứng trí nhớ bắt đầu từ trong bụng mẹ, vì chúng nhận ra các âm thanh nghe thấy ở bào thai, tỷ dụ giọng nói của mẹ mình…

Con lợn, thịt heo, thú xơi ngon lành cành đào các chế phẩm từ loài gia cầm đem lại khoái khẩu (đừng quên chứ, từ đây còn có cả món giả cầy). ‘Dân dĩ thực vi tiên/ thiên’. Tin cập nhật là Tết này thịt heo giá đắt kinh khủng, vì vậy hẳn không ít nhà hụt hẫng và mong đợi ngậm ngùi. Các em múp míp, bụ bẫm chắc sẽ bị bao kẻ bẹo má, véo tai để phần nào nguôi ngoai nỗi niềm thiếu thốn. Treo bức tranh lợn vừa nhắc nhở vinh thân phì gia, vừa tựa liệu pháp ‘cá gỗ’ nuốt nước miếng trừ bữa. Thương quá hà. Chịu khó nghe thêm chuyện bên Tây sử dụng một phương pháp học sâu (deep learning) gọi là ‘Counting CNN’ để tăng độ chính xác khi đếm lợn tại các nông trang đó. Hầu chuyện cuối cùng an ủi nhé. Tròn trịa một thập niên rồi, thiên hạ làm thực nghiệm về việc lợn tìm hiểu những gì một tấm gương phản ánh và sử dụng nó đặng có được thông tin. Cụ thể, khi đặt một cái bút trước gương, các chú heo con động đậy như đang nhìn thấy mình trong đó; sau khoảng 5 tiếng đồng hồ với gương, các con lợn được cho thấy một bát thức ăn quen thuộc có thể nhìn thấy trong gương nhưng ẩn sau một hàng rào che chắn. Kết quả, 7/8 chú heo tìm thấy bát thức ăn trong khoảng 23 giây nhờ rời khỏi gương và đi vòng quanh tấm chắn. Các chú lợn ngây thơ cho thấy cùng nhìn phía sau gương. Lợn định vị bát thức ăn nỏ phải bởi mùi, chẳng có sự ưu tiên khu vực để bát thức ăn và cũng chẳng đi tới khu vực đó khi nhìn thấy bát thức ăn ở chỗ khác. Để sử dụng thông tin từ gương và tìm thấy bát thức ăn, mỗi chú heo phải quan sát các dấu hiệu từ môi trường xung quanh, ghi nhớ chúng và hành động của chính nó, suy ra mối quan hệ giữa những thứ quan sát, ghi nhớ được, và hành động tương ứng. Khả năng ấy cho thấy khả năng lượng giá của lợn. Kết quả thực nghiệm có thể tác động nhất định tới việc thiết kế chuồng trại nuôi lợn và rồi còn có thể đem lại phúc lợi cho lợn (pig wellfare) tốt hơn nữa. Lợn ơi lợn à.–