Film họat hình ‘Paprika’: sự phối màu dựng trộn cõi tiềm thức, đời thực và niềm hạnh phúc

Paprika— bộ film hoạt hình Nhật Bản mới xem này thật đẹp và thật hay, các khuôn hình bắt mắt vừa phối màu truyện tranh tuyệt vời vừa dựng trộn tiết chế kịch bản hợp lý; bố cục tính cách nhân vật dắt díu theo kiểu mơ hồ hư- thực- chết- sống, bối cảnh đặc thù trinh thám – hình sự đi kèm nhịp điệu chuyện kể xàng xê, ồn ã niềm vui thú đời thường.

Tuy khai thác chủ đề tâm lý trị liệu có vẻ thực tế ăn khách ở xứ Phù Tang– cụ thể là việc khám phá thế giới tiềm thức khá rối rắm–, song đạo diễn lừng danh Satoshi Kon (1963- 2010) đã xóa nhòa không – thời gian của chốn bệnh viện trì ứ, nặng nề ở nơi văn minh, đô hội hiện đại bằng nụ cười trẻ con, tinh nghịch manga- anime cùng cái nhìn tình tự mát lành, cổ xưa rất người.

Phản ánh thành tựu ngành chụp ảnh não bộ-thần kinh và thiết kế máy thông minh, phần mềm can thiệp vào giấc mơ người bệnh trong phim Paprika quả tác động suy tư viễn tưởng sâu xa lẫn gây nên cảm nhận đương thời hốt nhiên miên man cho khán giả về chính bản chất nhân loại.

Lần nữa, bất ngờ nhìn thấy hàng lọat khái niệm liên quan tới Phân tâm học như ‘động cơ’, ‘chuyển dịch/chuyển dịch ngược’, ‘vô thức/ tiềm thức’, ‘niềm tin’, ‘ranh giới’, ‘tuổi ấu thơ’, ‘phóng chiếu’, ‘loạn thần’, ‘huyễn tưởng’, ‘đồng nhất hóa’, ‘phòng vệ’, v.v… lại được hiển thị.

Vô số chi tiết trong phim nhấn mạnh chức năng định kiến của tiềm thức nhờ sử dụng trắc nghiệm đo lường; kích thích quan điểm ‘huyền bí tính cách người‘, điều tối thượng xác lập nó không phải do lựa chọn tốt hoặc xấu mà là giữa thành tựu ngắn hạn hay dài hạn mà thôi; ngoài ra, bộ phim- vô hình trung- tái khẳng định chìa khóa hạnh phúc nằm trong tiềm thức: yếu tố cực kỳ quan yếu để được hạnh phúc là có sự kết nối cá nhân với cộng đồng người rộng lớn hơn. [Khái niệm ‘tiềm thức’ trong bài báo được hiểu là lĩnh vực tinh tế và  tri nhận được, một hợp chất bao chứa những định kiến, nét tính cách, trực giác và xúc cảm nội tại của chúng ta.]

Cuối cùng, xem phim họat hình Paprika của cố đạo diễn Nhật Bản tài ba vừa mất vào cuối tháng 8 năm ngoái, tôi còn vụt nhớ tới hội chứng tâm lý- thần kinh kỳ lạ mang tên ‘anosognosia‘; chân tay người mắc căn bệnh này bị liệt song họ lại chối bỏ rằng tay chân mình chẳng gặp trục trặc chi hết.

Một số chuyên gia còn diễn giải hội chứng này như dạng thức phòng vệ của Freud nhằm chống trả tổn thương xúc cảm do bị liệt; một khi thấu đạt tột cùng biểu hiện liệt của mình, người đã mắc hội chứng này sẽ càng đau đớn thêm với sự tăng lên các triệu chứng trầm uất.

Tiềm thức và thông tin mang tính đe dọa kiểu thế, thực tế vẫn cứ tiếp tục hiện hữu giữa đời thực chúng ta chứ đâu phải chỉ tìm thấy trong một bộ film họat hình siêu tưởng Nhật Bản hấp dẫn.

Đôi lời bàn luận về sự ngộ nhận nhập nhằng…

Khi các thiên thần muốn hủy hoại thì đầu tiên họ sẽ làm cho phát điên“.

Đó là lời mớm của Euripides, tác giả vở bi kịch Hy Lạp cổ đại nổi tiếng ‘Medea‘; viết bằng tiếng Latin, câu ngạn ngữ nảy sinh trong nền văn hóa La Mã và mang tinh thần Thiên chúa giáo, rất thường hay được báo chí phương Tây sử dụng ở nhiều bối cảnh khác nhau– đặc biệt, khi bình luận chính trị- xã hội.

Tôi sực nhớ tới một trong những nguồn cơn nguyên ủy khởi phát nền văn minh- văn hóa nhân loại cực kỳ vĩ đại ấy, vì mới đọc trên báo CAND online bài viết mang tựa đề Về sự ngộ nhận của Giáo sư Ngô Bảo Châu.

Ngạn ngữ Hy Lạp nói: “Nếu Thượng đế muốn hủy hoại ai đó, thì trước hết, ngài sẽ biến người ấy thành một vị thần”. Thường con người muốn lợi dụng ai thì trước hết biến người đó thành một biểu tượng. Giờ đây, những hình ảnh về Cù Huy Hà Vũ và GS Ngô Bảo Châu xuất hiện dày đặc trên một số luồng thông tin với những mỹ từ cao cả nhất. Nhưng sẽ chỉ là một sự ngộ nhận của niềm tin nếu chỉ nhìn nhận bằng sự lấp lánh của ngôn từ. Điều đó cũng giống như sự ngộ nhận về “anh hùng” Cù Huy Hà Vũ của GS Ngô Bảo Châu vậy.

Hơi chút tiếc nuối vì sở học chưa đủ độ chín muồi của tác giả bài báo, lại càng cảm thấy đớn đau bởi sự dẫn dắt tinh vi của vô minh khiến cho ông/ bà Quý Thanh đánh mất hẳn sự tỉnh táo duy lý cơ chừng quen thuộc…

Lột bỏ lớp vỏ ngôn từ múa may hoa mỹ, bài báo đích thị trần ai đáng bị xỉ vả thậm tệ về tâm lý học.

Là người chiến sĩ được đưa lên tuyến đầu trên mặt trận tư tưởng- văn hóa nóng bỏng lắm lề trái phải lẫn lộn khó lường hiện nay, chắc chắn tác giả thấm nhuần quan điểm đấu tranh triệt để, nhận diện sắc sảo kẻ thù và lập trường giai cấp hết sức vững vàng.

Buồn thay, do mải mê khoe mẽ kiến thức, cuồng si tung tẩy câu chữ, thích thú tập trung soi mói đời tư đối tượng bị chỉ trích và tranh thủ ngạo nghễ dạy dỗ bậc trí giả nên vô hình trung, ông/ bà Quý Thanh tự phác họa chân dung mình như một cây bút bình luận kém thiếu lý lẽ thuyết phục song lại thừa thãi thái độ chủ quan khinh địch, nhất là quên bẵng nhiệm vụ sửa soạn nghiêm túc các tiêu chí lượng giá chất lượng công việc của chính bản thân.

Xét về khả năng đặt để khung khái niệm, rõ ràng bài báo bộc lộ trạng thái thiếu vắng các chỉ số (indicators) đủ đảm bảo tính xác thực, độ tin cậy và có thể so sánh được– biểu hiện đặc thù đòi hỏi ở các họat động truyền thông và dấn thân cộng đồng; ngoài tâm thế tự sướng (self-interests), tác giả bài báo còn dính sai lầm khác nữa là sự định kiến (bias).

Về vấn đề tiến trình triển khai. Thay cho nỗ lực lôi kéo ngoạn mục, tấn công sát sườn người đọc bình dân (vốn là đối tượng đông đảo tiêu thụ đủ loại ấn bản phong phú của ngành Công an) thì tác giả bài báo lại ít nhiều mặc định xa rời thực tiễn khi lựa chọn phương thức truyền thông là chuyển dẫn ý tưởng sáng láng từ tầng lớp tinh hoa xuống cho đông đảo quảng đại quần chúng ít hiểu biết.

Cuối cùng, tòi thêm vấn đề về định nghĩa cũng như đo lường các tác động và kết quả thành tựu.

Chẳng hạn, liệu bài báo này đạt tầm quốc gia hay chỉ khoanh tròn nội bộ đoàn thể riêng biệt, hoặc chủ yếu giao lưu trong nhóm viết lách, nghệ sĩ, bloggers,… mà thôi? Hay khi viết, tác giả bài báo có nên dự tính cả thành tựu cá nhân vào như ý đồ học hỏi khía cạnh chính trị và kỹ thuật của khoa học truyền thông; thái độ và khung tham chiếu; hoặc hành vi cá nhân và hành vi chính trị…? Giá như tác giả quyết định bài báo sẽ theo đuổi mức độ tác động nhóm như cố gắng xây dựng tinh thần hợp tác, đồng thuận hoặc chuyển từ trạng thái bối cảnh thiết chế hoặc bối cảnh tổ chức sang bối cảnh nghị sự, tranh luận học thuật nghiêm cẩn?

Chia sẻ, tìm kiếm thông tin và truyền thông với người khác là các đặc điểm nổi trội mà người dân– nhất là giới trẻ– thể hiện tích cực nhờ sự phát triển của hệ thống truyền thông xã hội.

Các biểu tượng ‘lên trên= tốt, xuống dưới= tồi’ chẳng hạn (hoặc như ‘lề trái, lề phải’ ở Việt Nam) có thể trợ giúp cho giới chuyên môn cân nhắc rồi định hướng người ta chuyển dịch quan điểm chính trị thành thế này, thế nọ…

Và đây là phát biểu minh triết của lãnh tụ đấu tranh bất bạo động của nhân dân Ấn Độ, ngài Mahatma Gandhi: “Đầu tiên họ tảng lờ anh, rồi họ cười nhạo anh, rồi họ tấn công anh, rồi anh thắng.”