Sống trên phim hay lòng nên bay như chim?

Mù mờ suy đoán
Mù mờ suy đoán

Xem phim “About Time” lâu rồi thì phải, đâu vào một buổi tối cuối tháng trước… Nhớ về cái trò du hành ngược xuôi trong không – thời theo kiểu nhân vật chính may mắn cầu được ước thấy, ít nhiều có ngay điều mình muốn sở hữu và kịp tạo thành cơ hội sửa chữa, khít hợp những gì cậu ta từng quấy rối tung lên.

Người đang yêu xem “About Time” cảm thấy đời thật phơi phới và mọi thứ hiện lên như thể ‘bàn tay ta làm ra tất cả’. Song, rồi như nhân vật chính vậy, thiên hạ chẳng mấy chốc trực nhận liền là không thể thay đổi mọi thứ, đặc biệt cái chết.

Với khung thời gian như thế, dàn cảnh y vậy, nhân vật Tim nhận ra rằng dù có lặp lại một kịch bản hàng triệu lần thì cậu chàng cũng không thể làm cho tình yêu đầu đời phải lòng mình được.

Ngoài Charlotte, dẫu đến cả Mary, cho dù Tim có thể quay lại thời gian thì cậu ta cũng khó thay đổi lịch sử đời mình mà không làm ảnh hưởng tới hiện tại. Giả định có phép màu để Tim quay lại nhiều lần đặng hiểu rõ Mary hơn thì tại sao điều ấy lại không xảy ra với Charlotte? Tôi cá ở đây cơ chừng là thiếu vắng điều kiện nghiệp quả, dù hey!, nghiệp có thể được điều kiện hóa.

Khi bố của Tim đang đi dần tới cái chết, cậu chàng tìm cách nhiều lần để dành thời gian chất lượng hơn với ông. Và chính người bố cũng tiến hành điều ấy. Song rồi họ đều chạm tới cái ngưỡng chẳng thể làm gì khác được nữa, như Mary ước muốn sinh đứa thứ ba. Cả Tim và ông bố cùng nhận ra giới hạn; họ vượt thời gian lần cuối để giữ mãi ký ức khi Tim còn bé chơi đùa trên bãi biển.

Theo diễn trình của phim, Tim học hỏi cách trân quý giây phút hiện tại và cởi bỏ  ước muốn quay về thời gian để sống lại một ngày.

Chủ điểm nằm nơi tiến bộ, dấn bước mà không mắc kẹt với quá khứ hoặc hy vọng câu chuyện có thể khác. Mọi sự có thể khác đi khi người ta khởi sự thay đổi ngay lúc này, bây giờ. Chúng ta không buộc phải quay lại thời gian đặng chỉnh sửa mọi thứ mà chúng ta có thể gắn kết mọi thứ nhờ thay đổi ngay bây giờ. Nhờ sống hết sức tỉnh thức từng giây phút trên đời.

Không cần thiết phải tìm kiếm bến đỗ cho ước ao quay ngược thời gian. Chỉ việc nắm lấy mỗi một sự kiện tốt lành và bất như ý đặng rút ra bài học lớn lao trong đời. Cuộc sống không đến độ quá phức tạp khủng khiếp. Hãy duy trì trạng thái tỉnh thức và lìa bỏ sự tham lam, sân hận và si mê, và làm việc hướng tới sự rộng lượng, từ ái và khôn ngoan.

Cầu chúc cho độc giả luôn luôn tốt lành và hạnh phúc.

Nhắn (55): Xa khơi

Nhặt rau thì đừng muốn mau, xây cầu từng chi tiết một...
Nhặt rau thì đừng muốn mau, xây cầu từng chi tiết một…

Đôi khi thay cho ầm ì của tiếng máy bơm nước
tôi nghe từng chặp te te gà gáy vang
và ước lộp độp giọt sương cuối thu đừng quá thẳng thắn.

Trong những khoảnh khắc dồn chật cứng của cái rỗng không gây căng thẳng
cuộc đời quá đỗi dịu dàng để mà chịu đựng
xin cứ thản nhiên ngồi bóc tách củ hành…

Tiếp theo, mình làm gì đây?

anh hùng, người nổi tiếng và nhân vật lớn lao
anh hùng, người nổi tiếng và nhân vật lớn lao

Thời điểm bây giờ chúng ta cần những anh hùng thực sự. Và cũng tiện dịp để nhìn nhận, định nghĩa lại khái niệm, danh xưng này; nhất là khi người nổi tiếng, nhân vật lớn lao (vĩ nhân, vị thánh) và anh hùng chẳng hoàn toàn trùng khớp với nhau.

Tin tức thời sự cho biết tang tóc đang kéo dài trong lòng dân tộc. Và câu chuyện thực tế không hoàn toàn chỉ dừng ở các hình ảnh, con số báo chí cập nhật đưa lên về diễn biến tình hình cùng mức độ người chết, kẻ bị thương. Bởi vì tai ương cuộc đời vẫn cứ hiện diện đầy bất trắc khắp nơi…

Không như những ca từ nhớ nhung ngọt ngào hay ngợi ca tiếc nuối dĩ vãng hoặc vô vàn khúc quân hành giục giã tạm biệt quê hương, chúng ta cần có những anh hùng khác để lưu giữ tâm trí tỉnh táo bằng sự suy xét thấu đáo; người cảm thấy dưới đôi chân mình trộn lẫn máu xương và nước mắt chứ không phải là tượng đất sét bị gãy đổ; người anh hùng ấy không thuộc dạng múa may, kỹ xảo hay nằm trong nghị viện, chính quyền.

Chúng ta cần người anh hùng của từng khoảnh khắc thoáng qua; không tạo dáng trước máy quay, tuyệt không hề đạo diễn, viết sẵn kịch bản hoặc cố thành dân trang điểm chuyên nghiệp với lịch sử… Chỉ thuần túy là sự thật.

Những người anh hùng của chúng ta hôm nay ở đâu, làm thế nào chúng ta có thể giơ tay sờ chạm để tái khẳng định sự hiện hữu đích thị của họ trong đời sống hàng ngày?

Ngày qua ngày, trong nỗi niềm hoài nghi ít nhiều thấm sẵn thất vọng tràn trề, chúng ta nhận ra mình bất lực nghiến răng ken két để thi thoảng trông chừng sự biến chuyển chậm chạp của nền tảng tồi tệ và sự ù lì, chẳng chịu dịch chuyển ra ánh sáng tiến bộ; vô hình trung, dần cộng đồng kết tạo nên biết bao trò ca cẩm miên man và vô vàn cơn ác mộng về đêm dính dấp chất keo tập thể.

Vậy nên, chúng ta tìm kiếm anh hùng từ bầu trời, trong phim ảnh, truyện tranh, trên truyền hình, từ thực tế, ở những nơi chốn chưa chắc xảy ra như thế giới kinh doanh, v.v…

Chúng ta cần anh hùng khác, và lúc này, các anh hùng hết sức khỏe khoắn không hề nhắm đến việc xiển dương bản thân đây, kia đang nuôi dưỡng niềm tin từng mòn vẹt của chúng ta rằng hãy còn người tốt làm những việc thiện lành, những người khiến chúng ta cảm thấy thoải mái hơn về đồng loại.

Bởi vì sự lớn lao cần được nghĩ khác đi. Như những đứa trẻ, chúng ta có thể tỏa sáng; thay vì nói về ai đó, chúng ta đang buộc phải nói tới chính mình. Không phải là đối tượng ái kỷ tự yêu mình thái quá để mụốn làm người lớn lao, nổi tiếng, chúng ta cần nhìn vào sự lớn lao ẩn chứa trong lòng. Đời sống trên cõi trần thì ngắn ngủi, và nhiều người khao khát, mong mỏi thành nhân vật quan trọng theo nhiều cách thức riêng biệt.

Khi chăm chú hết mực, chú tâm ghê gớm vào đời sống những người khác, chúng ta đã đánh mất yếu tính độc đáo, đặc thù của chính chúng ta đến nhường nào: lớn lao nhờ con đường vang danh lừng lẫy, nhờ thành tích thể thao, nhờ ngồn ngộn tiền bạc, nhờ bịp bợm dối lừa, …

Động năng thôi thúc con người ta về sự phẩm giá, lòng tự trọng– cho tính lớn lao, cao quý– sẽ là mũi khoan lệch tâm khi chúng ta lý tưởng hóa những người khác giống như các nhân vật nổi tiếng, lừng danh, hoặc khi chúng ta cảm thấy đặc biệt bởi những lý do loạn chức năng, bất thường. Hãy cứ thử nhìn vào cách thức mình hoặc ai đó mình yêu quý thì có thể phát hiện ra sự lớn lao, cao quý của chính họ.

Theo nhà phân tâm Heinz Kohut, tất cả trẻ nhỏ lý tưởng hóa thật tự nhiên bố mẹ mình. Rốt ráo ra, trẻ em thì bé xíu và không tự lo liệu được, còn bố mẹ chúng lại to cao và thừa khả năng. Chẳng mấy chốc, chúng cảm thấy thoải mái về sự ‘lớn lao’ của bố và mẹ. Trẻ lành mạnh lý tưởng hóa bố mẹ mình và cảm thấy lớn lao cũng như an toàn hơn bởi sự ủy nhiệm, qua người thay thế ấy. Rồi đến tuổi học đường, chúng tiếp tục lý tưởng hóa các bậc sinh thành. Khi tiến trình này bị ngăn chặn, như bị lạm dụng hoặc bỏ rơi, sự phát triển của trẻ có thể gây tổn thương trầm trọng. Ở giai đoạn vị thành niên, trẻ khởi sự nhìn thấy những đứt vỡ ở bố mẹ và chỉ trích. Song cô cậu bé đã nội tâm hóa cảm nhận về sự đặc biệt thông qua tiến trình ủy nhiệm rồi. Bố mẹ rất quan trọng.

Dù tốt hơn và thường thì dễ tồi tệ hơn, chúng ta mang nhu cầu lý tưởng hóa vào đời ngay khi đã trưởng thành. Chúng ta phóng chiếu vào thầy cô giáo, huấn luyện viên, người hướng đạo, các vận động viên, nghệ sĩ và chính trị gia. Trong khi thật tự nhiên khi khâm phục, ngưỡng mộ ai đó, chúng ta cũng tự làm giảm giá trị khi ứng xử vậy. Đó là câu chuyện hai mặt của một đồng tiền. Họ lớn lao/ chúng ta khó ngang bằng thế. Chúng ta đạt tới cảm nhận về sự lớn lao thông qua ủy nhiệm khi ngưỡng mộ họ.

Cho dẫu thế, đừng quên lớn lao không đồng nghĩa với danh tiếng, tên tuổi; đó là phương trình xưa cũ và sai lệch. Tìm thấy sự lớn lao ở đâu ư? Ngay chính trong thực tế của việc sống cuộc đời riêng mình. Các ví dụ minh họa cho sự lớn lao thì bất tận; mỗi một cá thể xác định bởi những thách thức chúng ta đương đầu. Đích thị, chúng ta được đánh giá không phải do những gì xảy đến với mình mà hơn thế, từ những gì chúng ta tiến hành với thân phận đang là.

Sự lớn lao lắm lúc cần đo lường đơn giản vậy thôi. Ý thức, nhận ra đời mình thực sự có ý nghĩa. Khi chúng ta thay đổi vì điều tốt đẹp hơn, chúng ta thay đổi thế giới. Và đó là sự lớn lao.

Điều gì ngăn cản người ta không dám đề nghị để được giúp đỡ?

Hoa ngũ sắc hay đời em cứt lợn, biết ơn đời chẳng chấp một cái tên
Hoa ngũ sắc hay cây cứt lợn, biết ơn đời chẳng chấp một cái tên

Sau một giấc ngủ dài phó mặc cho thế gian biến sự diễn ra theo ý nó muốn, người ta có thể lắng mình nảy sinh ít nhiều suy tư thú vị và càng củng cố thêm động cơ thả bỏ giá trị bản thân, thậm chí, họ có thể dễ dàng trực nhận chính xác cái gọi là ‘bản thân’ í thiệt nào đáng nâng niu, gìn giữ.

Kỳ lạ thay, tại sao thiện hạ không đề nghị, hỏi xin để được giúp đỡ, hỗ trợ?

Thực tế, không ít vị yêu thích việc giúp đỡ tha nhân song lại hiếm khi muốn mình là đối tượng được người khác trợ giúp. Thậm chí, ngay cả khi sức mạnh đã giảm sút vào những năm tháng cuối cùng, vị ấy vẫn kiên định từ chối sự giúp đỡ của các thành phần, đối tượng khác mà điều ấy thường tạo nên trạng thái căng thẳng lẫn hụt hẫng, phiền muộn cho các thành viên còn lại trong gia đình, tổ chức, cộng đồng, v.v…

Cái lối ứng xử kiểu vậy quá dễ gây bực bội đi kèm với cái nhãn “ngớ ngẩn, cứng đầu”, dù kẻ trong cuộc cũng biết rằng bên dưới tinh thần nhất quán thực hiện hành vi này là một nhu cầu tách biệt nhằm kiểm soát bản thân và một nỗi sợ ngập tràn nếu nhỡ đánh mất đi cái khả năng đó. Phí tổn thể lý và tình cảm phải trả lúc về già, tuy thế, sẽ giảm bớt tác động khắc nghiệt lúc mình đề nghị được giúp đỡ.

Trải nghiệm và quan sát cá nhân có thể thấy rằng nhiều người nhận ra mình quá khổ sở khi đề nghị giúp đỡ, cho dẫu họ đang không đương đầu, giải quyết tốt được vấn đề. Bạn có xác định với trải nghiệm đó không? Những niềm tin nào bạn nắm giữ về bản thân và bạn nghĩ mình là ai trong quan hệ với những người khác sẽ góp phần lớn lao thiết lập hành vi, gồm cả trạng thái sẵn sàng, hài lòng đưa ra lời đề nghị được giúp đỡ nữa.

Có 3 lý do giải thích tại sao người ta không đề nghị để được giúp đỡ và các niềm tin ẩn bên dưới ủng hộ, tán trợ cho mỗi một lý do ấy.

  1.  Tôi không cần giúp

Tôi là ai trong quan hệ với những người khác?

  • Tôi mạnh mẽ
  • Tôi đứng đắn, chính trực
  • Tôi độc lập
  • Tôi không thể dựa vào bất cứ ai khác để làm công việc theo cách tôi muốn nó được hoàn thành

Sự thật, là tay siêu nhân cỡ mấy hay kẻ có mạnh mẽ đến nhường nào trong chúng ta thì thảy đều có thể cảm thấy bị stress, áp chế, thiếu thốn thời gian và mệt mỏi. Những lúc như thế, từ chối được giúp đỡ sẽ tạo nên sự oán hận sâu thẳm trong lòng, nỗi hụt hẫng và niềm tức giận một cách không được giám sát trong chuyện hướng các xúc cảm mãnh liệt ấy vào ai đó gần gũi với mình.

Thử cân nhắc thế này nhé:

  • Mình phải trả phí tổn cảm xúc, chịu đựng thiệt thòi ra sao nếu không đề nghị được giúp đỡ khi cần thiết?
  • Nỗi sợ hãi nào xuất hiện khi đề nghị được giúp đỡ?
  • Những gì có thể là lợi lạc cho bản thân và cho những người khác, nếu mình thảng hoặc đề nghị được giúp đỡ?

2. Tôi có thừa khả năng để tiến hành việc đó mà không cần được giúp đỡ

Mình là ai trong quan hệ với những người khác?

  • Tôi nên mạnh mẽ
  • Tôi nên có năng lực
  • Tôi nên ở trong trạng thái kiểm soát
  • Tôi nên độc lập

“Nên” phản ánh niềm tin sai lệch rằng mình chỉ nên chấp nhận người khác khi mình ứng xử theo cách thỏa mãn mong đợi của họ. Bên dưới những điều “nên” như thế, mình có thể đang cảm nhận về sự thiếu thích ứng, bất lực, do dự, kinh hoảng và cô độc. Nỗi sợ mình sẽ bị phơi nhiễm, bày lộ hết ra ngoài rồi tuần tự ngượng ngập và/ hoặc bị chối bỏ ngăn ngừa mình không đề nghị cần thiết muốn được giúp đỡ,

Thử cân nhắc điều này nhé:

  • Phải trả phí tổn cảm xúc, chịu đựng thiệt thòi nào khi mình tuân theo những cái ‘nên’ ấy?
  • Giọng điệu của ai đang khăng khăng mình ‘nên’: bố mẹ hay ai đó uy tín, quan trọng khác trong quá khứ hoặc thuộc hiện tại?
  • Sẽ như nào nếu mình tìm thấy sự giúp đỡ cần thiết đặng đương đầu với cuộc sống hàng ngày và tất cả yêu cầu đời đòi hỏi?
  • Những gì mình nhận ra là thách thức ghê gớm nhất về chuyện đề nghị được giúp đỡ?

3. Người khác nên biết tôi đang cần được giúp đỡ

Mình là ai trong quan hệ với những người khác?

  • Tôi mong đợi những người khác hiểu các cảm xúc của tôi
  • Tôi mong đợi những người khác đoán biết trước các nhu cầu thiết yếu của tôi
  • Tôi mong đợi những người khác chịu trách nhiệm trong việc giúp đỡ thật nghiêm túc, đàng hoàng

Giữa những gì mình mong đợi về người khác và những gì người khác đích thị làm cho mình, có một khoảng cách mênh mông. Mình dễ cảm thấy mệt mỏi, ngao ngán, bực bội, và quá chừng cáu gắt và đánh giá thấp.

Các ‘mong đợi, kỳ vọng’ chúng ta về người khác thi thoảng mới đáp ứng, trừ khi đầu tiên, trước hết mình có một cuộc trao đổi, trò chuyện và phát hiện, tìm ra sự bằng lòng thường thấy về các kỳ vọng tương tự thế. Trải nghiệm quen thuộc là người ta kém cỏi để truyền thông, giao tiếp cho thật tốt, bởi niềm tin rằng những người ‘nên’ biết.

Thử cân nhắc điều này nhé:

  • Phải trả phí tổn cảm xúc, chịu đựng thiệt thòi sao khi mình mong đợi người khác thỏa mãn các nhu cầu mà mình chưa từng đề nghị bao giờ?
  • Tại sao người khác nên biết những gì mình mong đợi, liệu họ buộc phải là người đọc được tâm trí con người?
  • Những gì mình nhận thấy thách đố nhất về chuyện đề nghị được giúp đỡ khi phát hiện, hiểu rõ rằng họ không có khả năng đọc được tâm trí mình?

Đề nghị được giúp đỡ là:

  1. một dấu hiệu mạnh mẽ, chứ không phải sự yếu kém
  2. một sự thừa nhận về các nguồn lực mà những người khác (đối tác, thành viên trong gia đình, bạn bè, cộng đồng lớn hơn) sở hữu và cống hiến, dâng tặng họ có thể tiến hành cho sức khỏe và trạng thái an lạc của ta
  3. một cơ hội triển nở bản thân
  4. điều cần thiết cho một mối quan hệ lành mạnh
  5. một dạng thức hòa nhập và khuyến khích đối với những người khác

Có một hay các lý do nào bên trên cho việc không dám đề nghị được giúp đỡ bạn phát hiện ra ở chính mình? Tại sao bạn không dám quả quyết đề nghị được giúp đỡ ngay trong tuần này? Đó có thể là chuyện nhấc điện thoại lên và tiếp xúc với người bạn đó, hoặc gọi đến đường dây trợ giúp đặc biệt. Hoặc tiến hành một vài nghiên cứu trực tuyến đặng tiếp cận với nguồn lực bạn thấy cần thiết. Hoặc đơn giản ngồi cùng đối tác hoặc thành viên gia đình bên tách trà, café rồi kể cho họ nghe những gì bạn đang cần giúp đỡ. Cũng có thể tìm tới sự trợ giúp của giới chuyên môn.

‘Con người không phải là hòn đảo cô độc’ phản ánh sự thật đích thực của mọi người.  Chúng ta cần sự giúp đỡ của ai đó khác, song trước tiên hết, mình phải đề nghị, dám nói ra thành lời hoặc biểu tỏ nhu cầu ấy đã…

Tầm soát trầm cảm: vài thông tin cơ bản

tầm soát trầm cảm

Hôm nay, Ngày Tầm soát Trầm cảm quốc gia tại Hoa Kỳ; mỗi năm, chiến dịch này đã tầm soát trầm cảm 500.000 trẻ em và người trưởng thành. Rối loạn này gây ảnh hưởng hơn 120 triệu người khắp thế giới và là một trong các nguyên nhân hàng đầu dẫn đến sự khiếm khuyết toàn cầu.

Tại sao phải tầm soát trầm cảm?

  • Trầm cảm là rối loạn nghêm trọng, dù chữa trị được.
  • Trầm cảm có thể tạo nên tự sát.
  • Đôi khi người mắc trầm cảm tin lầm lạc rằng các triệu chứng trầm cảm là “phần bình thường của đời sống”.
  • Trầm cảm có thể tác động đến cả nam lẫn nữ ở mọi lứa tuổi, sắc tộc và các nhóm kinh tế- xã hội.
  • 1/4 phụ nữ và 1/10 nam giới sẽ trải nghiệm trầm cảm ở một giai đoạn nào đó trong đời.
  • 1/40 trẻ nhỏ, 4% lứa tuổi tiền học đường, 5% em đến trường và 11% vị thành niên đáp ứng các tiêu chí của trầm cảm điển hình.
  • Trầm cảm dễ đi kèm các bệnh lý y khoa khác.
  • Hơn 89% các trường hợp trầm cảm lâm sàng có thể được điều trị hiệu quả với thuốc, tâm lý trị liệu hoặc kết hợp cả hai.
  • Tầm soát thường là bước đầu tiên trên tiến trình trợ giúp.

Nếu mình cảm thấy bị áp lực khống chế, trầm uất, hoặc không có khả năng làm những gì mình từng ưa thích thì đây có thể là thời điểm để xem xét sức khỏe tinh thần của bản thân. Nếu quan tâm đến chính mình hoặc ai đó thương yêu thì hãy dành ít thời gian đặng thực hiện bản tự lượng giá này.

Chút thông tin cập nhật về hiện tượng trầm cảm sau sinh: trạng thái căng thẳng/ stress gây ra do trầm cảm ở những người phụ nữ mới làm mẹ có thể ảnh hưởng tới cả các con gái của họ nữa.

Lòng vòng khát khao định danh

khủng
khủng

Quả hơi ngại ngần xen lẫn mệt mỏi chút khi bất chợt buộc phải chạm tới vài ba khái niệm tưởng chừng nắm vững lắm rồi song hốt nhiên phát hiện ra rằng bé cái nhầm. Ấy là khi người ta cứ tưởng thế quá rõ ràng, song đối tác thì tuỵệt không thèm nghĩ như vậy.

Chẳng hạn, trước hết phân biệt giữa “cần” và “muốn”. Để làm sáng tỏ, có thể dẫn mục từ “Cần” (need) trong Từ điển Tâm lý học (Cambridge, 2009):

  1. Bất kỳ thứ gì thiết yếu cho sự sống còn của một sinh thể (organism);
  2. Khao khát bất kỳ thứ gì thiết yếu cho sự sống còn của một sinh thể;
  3. Một khát khao điều, họat động, hoặc trạng thái khá đặc thù thiết yếu cho sự trải nghiệm an lạc của một sinh thể, như nhu cầu sáng tạo hoặc vui chơi.

Như thế, hình dung các tầng bậc, mức độ của sự khát khao (desire):

  • Ước ao (wish)
  • Want (muốn)
  • Cần thiết (need)

Nói khác đi, cần là điều phải có cho sự sống còn như chúng ta cần không khí để thở; vì thế, chúng ta muốn không khí trong lành, sạch sẽ; trong bối cảnh này, muốn là nỗi khát khao. Tức, cần là điều nhất định phải có để người ta tồn tại, muốn là sự tham lam, khát khao là thứ mình ước ao. Cần có thể sẽ bị hạn chế; muốn sẽ bị ngăn cấm; còn khát khao, tức cần thì mang tính cưỡng bách, thúc ép; muốn là sự lựa chọn, khát khao thì tìm kiếm…

Ở góc nhìn khác, cần thể hiện sự đau đớn, thiếu thốn; muốn: đòi hỏi, khát khao thì mong mỏi, thuộc về.  Ví dụ, giá mà có nhiều tiền, muốn có chiếc xe mới, cần nhiều thời gian hơn.

Vậy tình dục là một nhu cầu, điều cần thiết hay một ham muốn? Để khẳng định tình dục không phải là điều bắt buộc phải có để sống còn, không nhất thiết thuộc nhu cầu cơ bản như ăn uống, ngủ, hít thở không khí thì cũng nên biết rằng động cơ nôm na chính là khát khao để thực hiện, muốn làm. Nó là yếu tính đặt để và duy trì mục tiêu, và nghiên cứu chỉ ra rằng mình có thể tác động, bị ảnh hưởng các mức độ riêng tư bởi động cơ và sự kiểm soát bản thân. Vậy phát hiện ra những gì mình muốn, dùng năng lượng băng qua giai đoạn đau đớn, và khởi sự ở trong trạng thái mình muốn là.

Theo nhà nghiên cứu tình dục tiên phong Alfred Kinsey, điều phổ quát nhất trong tình dục của con người là chính sự khác biệt của nó. Từ hành vi tự thân cho tới các định hướng, tình dục có thể là vấn đề của người ta ở giai đoạn nào đó trong đời. Dù các tòa án dễ duy trì các hàm ý thuộc khía cạnh đạo đức và chính trị thì chí ít không khó đi đến một sự nhất trí rằng đó là lý do giải thích tại sao còn tồn tại đến hôm nay và là điều trước tiên thế hệ tương lai phụ thuộc vào.

Dẫu vậy, đó không nhất thiết phải là nhu cầu phải có từ góc độ cá nhân.

Thứ đến, ngoài việc xâm hại tình dục trẻ em thì thực tế, việc giết người man rợ là điều thật khó thấu hiểu tỏ tường. Tại sao những người dường như hiền lành, chân chất lại ước muốn giết chết chính đứa con mà họ dứt ruột đẻ ra– hay gặp là các bé gái mà họ mang thai, sinh nở rồi dành thời gian nuôi nấng, chăm bẵm cả một thời gian dài– vì danh dự gia đình, do giận chồng/ vợ nên con cái thành nạn nhân…

Bởi vì dưới góc độ tiến hóa thì thường người ta không giết kẻ mà họ chia sẻ hầu hết nguồn gene (ví dụ, con cái chẳng hạn); họ nên ước muốn chết vì con cái– chí ít thì nuôi dưỡng hay bảo vệ chúng– chứ không giết chúng.

Tuy nhiên, từ góc độ tâm lý và văn hóa thì khả thể có thể lý giải vài điều như sau.

Ở một mức độ rộng lớn, những vụ giết người dã man và kinh hoàng liên quan đến con cái thường tỏ bày tính đàn ông át trội và do đó, cũng góp phần phản ánh tình trạng thấp kém của phụ nữ; lý giải các ông bố hay giết con gái; ngoài ra, nó có thể dính dáng tới việc ngăn chặn tình dục: các bố mẹ “mất trí” giết con cái hết sức khủng khiếp nhằm để trừng phạt cho bản năng con người rất lành mạnh và tự nhiên (yêu thành viên thuộc nhóm, cộng đồng khác, ‘nạn nhân’ của một sự hiếp dâm, quan hệ trước hôn nhân, v.v…)

Tựa như rất nhiều hành vi ‘điên khùng’, các vụ giết người man rợ liên quan đến con cái thường phát sinh từ một cảm nhận mang tính hiện sinh của sự tổn thương và bất toàn. Dưới dạng thức những áp lực của tình huống, khi tương tác với năng lực và điều kiện thì tất khơi gợi lên những định hướng riêng biệt về mặt đạo đức. Chẳng hạn, trong môi trường nâng đỡ và nồng nhiệt thì khía cạnh đạo đức dấn thân của chúng ta được nuôi dưỡng; song khi cảm thấy bị đe dọa thì tầm nhìn bị thu hẹp và chúng ta có thể nghĩ rằng hữu ích để tự bảo vệ bản thân… Nói khác đi, những cách thức giết người lắm khi có thể khó dự đoán và không ai mong muốn…

Có một nghiên cứu tiến hành vào thập niên 60 của thế kỷ 20 đã chỉ ra động cơ bố mẹ giết con cái, ngoài sự vị tha còn là vì loạn thần cấp, đứa trẻ không mong đợi, bất ngờ (phần vỏ não thùy trán trước PFC nếu bị thương tổn thông qua uống rượu bia quá mức có thể dẫn đến kém kiểm soát các xung năng và cảm xúc và ít khả năng đoán định được các hậu quả của hành động), và hận thù chồng/ vợ. Thậm chí, tác giả này còn chia thành 2 kiểu: giết trẻ sơ sinh không mong muốn và giết một đứa trẻ với một nơi chốn rõ ràng trong gia đình. Trẻ càng nhỏ thì nguy cơ bị giết càng cao; và khi trẻ càng lớn, thì khả năng cao tội đồ chính là ông bố.

Phụ nữ trong nghiên cứu của tác giả Resnick đa phần là có mưu toan tự sát hoặc hoang tưởng, và thường có xu hướng nhìn đứa con đã chết là có khiếm khuyết, nên cần được cứu vớt khỏi một định phận tồi tệ về sau, hoặc bị quỷ ám; một số phụ nữ giết con còn nỗ lực che giấu tội ác. Trong một nghiên cứu cho thấy, các bà mẹ giết trẻ sơ sinh đa phần ở độ tuổi 16-38, song khoảng 90% là 25 hoặc trẻ hơn; chưa tới 20% lập gia đình rồi và chưa tới 30% bị loạn thần hoặc trầm cảm; hầu hết còn độc thân, không có các nguồn lực và giấu giếm việc sinh nở với xung quanh: họ thường sinh con một mình và tống khứ bé nhanh nhất có thể (nhớ lại vụ cô gái trẻ ở Hà Tây thì phải đã ném con xuống ao trước nhà í).

Vậy, có thể nghĩ tới lý do bệnh lý tâm thần, sự vô ý thức, ngu ngốc hoặc thậm chí vô cảm. Và bài học có thể rút ra ở đây? Chắc chắn là nên, chí ít như thế này.

– Sự thiếu vắng và không được tiếp cận với các dịch vụ chăm sóc sức khỏe tâm trí cũng như tính định kiến về tham vấn và trị liệu tâm lý. Ngoài sự chăm sóc, quan tâm và nâng đỡ của cả người thân và cộng đồng, họ rất cần được giới chuyên môn trợ giúp kịp thời.

– Người cảm thấy nỗi đớn đau thống khổ về mặt tâm lý như thế thường cảm thấy bản thân đang lâm vào cảnh nguy hiểm, và đe dọa tính mạng của chính họ lẫn những người khác.

– Các đối tượng trong nỗi đau trầm luân như thế càng nguy hiểm khi họ có thể tiếp cận được các điều kiện có thể dẫn đến chết người (thuốc trừ sâu, vũ khí gây sát thương, v.v…).

Vài suy tư đầu tuần hư sự

Giấu một làn hương để tình thương lan vào trang sử
Giấu một làn hương để tình thương lan vào trang sử

Con người ấy nhỏ nhắn, vốn là thầy giáo dạy Sử để rồi đi vào lịch sử dân tộc như một vị tướng tài ba xuất chúng của quân đội hiện đại. Con người ấy cũng có cả số phận trớ trêu như định mệnh dân tộc này: bị áp bức, phải tìm cách tồn còn, và sống uyển chuyển đặng vừa bảo vệ tính mạng vừa làm được cái gì đó mà ông nghĩ sẽ có lợi cho sự nghiệp chung, thậm chí, trung thành hết mực với Đảng và tuyệt không hề hối tiếc chút chi, ngay cả khi tổ chức giao cho ông đảm nhận chức trách Chủ tịch Ủy ban Quốc gia Dân số và Sinh đẻ có Kế hoạch.

Dĩ nhiên, vượt trên tất cả mọi nỗi niềm trái ngang gây tranh cãi thì khó phủ nhận điểm quy tụ nổi bật: người Việt Nam ngưỡng mộ năng lực của một nhà cầm quân lừng danh đã chiến đấu và chiến thắng quân xâm lược, bảo vệ độc lập dân tộc. Và vì thế, không có gì lạ rằng khi ai đó tỏ ra quá giỏi giang, siêu tuyệt trong một lĩnh vực thì sự khâm phục ngây ngất khiến  mình thấy khuynh hướng ấy được lây lan sang các địa hạt khác (cái gọi là “hiệu ứng vầng hào quang” quen thuộc). Nên thiên hạ mong đợi ông sẽ đứng mũi chịu sào cho một trận chiến đấu mới, đặt hy vọng vào vị thủ lĩnh hiệu triệu lòng dân lúc đất nước bước sang giai đoạn phát triển kinh tế- xã hội thời dân sự, hòa bình (và sự gãy đổ niềm tin ấy quá dễ tạo nên đủ thứ cáu giận ngấm ngầm hoặc công khai chỉ trích).

Vì thế nên cái chết dù quá chừng đáng sợ và gây kinh khiếp giữa ánh sáng ban ngày với hết thảy chúng sinh thì nó chắc chắn sẽ đỡ làm mình hoang mang, bơ vơ nếu chúng ta cứ tiếp tục sống trong một số phương thức sau khi qua đời, dẫu thông qua những người mình yêu thương mang tính biểu tượng hoặc biểu tỏ qua các niềm tin tâm linh. Nói khác, chúng ta si mê các thần tượng bởi vì họ là một phần tích hợp của văn hóa; họ tạo ra nó trong thế giới quan mà chính chúng ta cứ cố bám chặt hết sức kiên trì. Bởi việc thờ phụng, tôn vinh hình ảnh vị khai quốc công thần cuối cùng ở mức độ và phạm vi nhất định, giúp chúng ta cảm thấy như thể mình đang dính dáng sâu xa trong hệ thống niềm tin/ nguyên nhân vô cùng trọng đại, to lớn này.  Vả, điều đó dễ khiến mình cảm thấy ấm áp, nồng nàn và mơ hồ hư thực, tựa các vấn đề trong đời vậy, cái chết không còn kiến lập sự nhói buốt, cay đắng rất khủng khiếp.

Lần nữa, cần đo lường nghiêm túc các tác động do cái chết nổi bật rờ rỡ của nhân vật nổi tiếng gợi lên. Nghiên cứu chứng thực, người ta cảm thấy thái độ tích cực hướng về nhân vật lỗi lạc ngay lần đầu tiên họ được nhắc nhở về cái chết; nó khẳng định ý tưởng người ta đương đầu với nhận thức rằng họ sẽ chết bởi việc không ngừng yêu thương bản thân dựa trên một số yếu tố lừng danh, nổi tiếng ấy.

Khi vị tướng già lại xông xáo và xuất chiêu trên mặt trận không tiếng súng và ông thất bại, chúng ta mất niềm tin nơi ông– dù biểu tỏ ra ngoài rõ ràng, cụ thể hay không. Dấu hiệu căn bản mang tính văn hóa thuộc về thế giới quan này của chúng ta đã bị bẻ gãy ở chính khâu then chốt trong hệ thống niềm tin, dù ông tuyệt đối thủy chung như nhất mà không hề lừa dối.

Thật bi hài, trên một vài mức độ thiết thực, chúng ta càng cảm thấy quá chừng bức bối, không thể thoải mái nổi trước cái chết khó tránh khỏi đang đến khi thần tượng của lòng mình ngã đổ từ từ trong thầm lặng rồi nằm xuống hẳn.

Lại khởi đầu yêu

Hôm nay yêu lại từ đầu

cỏ hong khều lửa, rũ nhàu tương tư.

Thương sắn khoai, nắn nát nhừ

bờ đê chân ruộng gió từ hơi em.

Bóng tre phố thị nhá nhem

đường xa buổi chợ ai thèm… nhố nhăng.

May còn dại dột chút trăng

cứ mơ như thuở dùng dằng dở hơi…