Khi ta muốn rời nhà, ra riêng…

Thương để trên đầu, giấu lời dưới bụng...
Đau lòng con lắm má ơi; thương để trên đầu, giấu lời dưới bụng…

Rời nhà, ra riêng là câu chuyện phát triển xảy đến như một dấu hiệu của thời kỳ quá độ; nó có thể được tiếp cận từ cả góc độ người trẻ lẫn bố mẹ họ.

Đấy là một bước tự nhiên trên tiến trình trưởng thành, lớn lên. Bên cạnh hành động hiển nhiên của việc rời nhà bố mẹ một cách vật lý, đã có một sự xúc tiến trước đó. Tỷ như, việc mình có bằng lái rồi tậu được con xe làm căng ra mối kết nối, thắt chặt lâu nay giữa một người mới lớn với bố mẹ; họ cảm thấy độc lập; tương tự, khi người trẻ kiếm việc làm, có thu nhập riêng cũng đặt để mối quan hệ bố mẹ/ con cái vào trạng thái kịch tính. Và sau khi tốt nghiệp, có một cảm nhận sơ khởi rằng mình tự do làm điều mình lựa chọn. Về sau, lớn lên thêm thì ta cảm thấy như thể là học sinh nội trú trong nhà bố mẹ. Người trẻ có thể hãy còn phụ thuộc vào bố mẹ vào lúc gặp rắc rối, song giờ đây họ cảm thấy khá thuận lợi, dễ dàng với đời sống riêng của bản thân. Do đó, hành động rời khỏi nhà tuần tự diễn ra theo các bước quen thuộc vậy.

Một người trưởng thành trẻ tuổi sẽ phấn khích với việc sống đời riêng mình, song  chính họ cơ chừng không hề chuẩn bị với những thực tế ở lứa tuổi người lớn đích thực. Ngoài việc phải thích nghi để thành hoàn toàn độc lập và bên cạnh các áp lực thường gặp của việc rời nhà, người ta cũng phải học cách thích nghi với một cộng đồng mới, một căn hộ, phòng trọ mới và một công việc mới.

Tuy hoàn cảnh, tính chất và công việc nọ kia khác biệt song cơ chừng có năm điều nền tảng thường dễ xảy đến khi bạn rời nhà, ra riêng. Nhiều người cũng phản ánh các thách thức và sự thay đổi tương tự mà một người mới lớn trải qua. Nên với các bậc làm cha làm mẹ vốn hay lo lắng, bận tâm với sự yên an của ‘con bé, cậu nhóc’ thì xin hãy lưu ý các điểm sắp trình bày, đọc rồi cho phép bản thân thư thái. Quá độ luôn luôn khó khăn, song các bước sẽ nêu dưới đây làm cho chuyện đó trở nên dễ dàng thêm chút.

1. Duy trì tiếp xúc với gia đình

Điều này nghe chừng đơn giản, song hành vi cân bằng giữa việc đầu tư với bạn bè và gia đình trong khi cũng phát triển đời sống mới của bản thân là một thách thức mà ta sẽ phải không ngừng giải quyết thật khéo léo.

Dành thời gian tiếp xúc với bà con thân thiết nữa. Sẽ khá khó khăn bởi nỗ lực giữa các mối quan hệ quả là vấn đề. Mình sẽ hiển nhiên đánh mất tiếp tục với một số người, điều ấy bình thường; đừng khiến mình trở nên cay đắng vì chuyện như vậy, bởi đó là một phần đời sống tự nhiên.

Bố mẹ không hối thúc, can thiệp các mối quan hệ của con cái, cứ để mặc chúng khởi sự tiếp xúc. Cho người trẻ không gian cần thiết để bắt đầu cuộc sống riêng. Bắt đầu phát triển mối quan hệ trưởng thành hơn là chỉ thuần túy dựa vào việc bố mẹ chăm sóc cho con cái.

2. Gầy dựng các mối quan hệ mới

Rời khỏi cộng đồng quen thuộc lâu nay có thể là sự cô độc, nên cần tiếp xúc với người mới. Chủ nhà trọ, các đồng nghiệp, bạn chơi thể thao hoặc câu lạc bộ tình nguyện là những cách thức tuyệt hảo để gặp gỡ, làm quen cùng khuynh hướng, hoàn cảnh tương tự. Bước ra ngoài và phát triển có chủ đích các mối  quan hệ. Đây là chương mới trong đời mình, cần ôm choàng nó đàng hoàng.

3. Dành thời gian cho bản thân

Trải nghiệm của mỗi người khi rời nhà, ra riêng sẽ khá khác nhau. Một số sở hữu kỹ năng cơ bản, song sẽ đương đầu về mặt cảm xúc. Một số khác không nấu ăn hay giặt giũ được, những rồi sẽ hoàn toàn hài lòng với việc sống xa nhà. Dành thời gian chính mình để cảm nhận các cảm xúc này, thử thách và mở rộng học hỏi, khám phá và phát triển các kỹ năng mới.

Bố mẹ phụ huynh dẫu vẫn còn lo lắng từng bữa ăn, muốn giặt giũ cho con cái và thậm chí tiếp tục chu cấp tài chính song quý vị cũng nên vạch định các ranh giới. Nhớ rằng việc rời nhà, ra riêng này là để trẻ độc lập và cũng là cho chính quý vị. Dạy con cái các kỹ năng chúng cần, và lên thời khóa biểu để dõi theo, nắm bắt chuyện ăn uống, ngủ nghỉ…

4. Hãy thực tế

Viễn tượng rời nhà, ra riêng có thể thật lãng mạn và đầy ắp không khí phiêu lưu, song cố gắng giữ cái đầu tỉnh táo. Liệu mình đủ tài chính để sống xa nhà, không có người thân bên cạnh? Cần bạn chung phòng không? Cân nhắc những gì mình ăn uống và liệu mình sẽ tự nấu ăn, và giả định chia sẻ chỗ ở với bạn bè đồng nghĩa không tạo nên xung đột. Chuẩn bị đối phó với các thách thức sẽ đến ấy, sẵn sàng đương đầu tốt nhất có thể.

Bố mẹ cần biết rằng có những thời gian con cái cần sự trợ giúp của quý vị bất kể về cảm xúc, thể lý hoặc tài chính. Hãy để con em mình biết rằng bạn luôn bên cạnh và những khả năng nào có thể cung ứng song đừng cưng nựng, chiều chuộng chúng quá. Cho phép con cái mắc lỗi, để mặc chúng kiến tạo ngân sách (hoặc thiếu hụt riêng). Để chúng được đề nghị giúp đỡ khi cần thiết…

5. Tử tế với chính mình

Mình có thể lập kế hoạch rời nhà, ra riêng đến từng chi tiết hết sức cụ thể, song mình khó đảm bảo mọi thứ diễn đạt như đúng kế hoạch đã định. Có nhiều đêm cảm thấy thật sụt sùi, nếu thế cứ để nước mắt tuôn rơi. Có những ngày thân thể rời rã, đau ốm và có thể nhận thấy một số biểu hiện của stress hoặc lo lắng thái quá. Điều ấy vẫn ổn. Mình đang thiết lập một đời sống mới cho chính bản thân; đang nắm lấy thời gian để học cách thích nghi, điều chỉnh. Lái cuộc đời tốt nhất có thể và học hỏi nhiều thói quen mới mẻ đặng duy trì, gìn giữ chính mình cho thật khỏe khoắn, lành mạnh.

Bố mẹ không nên căng thẳng hoặc lo sợ, con cái của quý vị sẽ ổn thỏa thôi. Xin đừng quên một thời chính tiến trình này cũng từng xảy đến với quý vị.

Tai biến y khoa và vai trò trợ giúp của điều dưỡng ở bệnh viện

Vươn lên thanh khiết và cao sang từ buồn tủi, đau thương
Vươn lên thanh khiết và cao sang từ buồn tủi, đau thương

Ngành y tế Việt Nam vừa tổ chức một sự kiện lớn: tọa đàm trực tuyến về việc làm giảm tai biến y khoa.

Thứ trưởng Nguyễn Viết Tiến cho rằng 25-30% trường hợp nhập viện nếu không can thiệp sẽ dẫn đến biến chứng nặng hoặc tử vong, nên rất cần tập trung vào nhóm bệnh nhân này để tránh biến chứng. Tuy nhiên, nhiều ý kiến từ cuộc tọa đàm cho thấy những người có trách nhiệm chưa đánh giá đúng căn nguyên dẫn đến tai biến y khoa, chưa nhận thức được thầy thuốc của chúng ta đang rất thiếu sự tận tụy với bệnh nhân, mà vẫn cho rằng do bệnh viện còn quá tải như hiện nay, viện phí thì mới thu 3/7 cấu phần tạo nên dịch vụ…

Chỉ mới lướt qua tiêu đề các bài tường thuật sự kiện, ngay cả trên trang nhà của Bộ Y tế, đã cho cảm nhận một cái nhìn tuy khá đơn giản, dễ hiểu song không hề có chút hơi hướng đang giỡn chút nào.

Bởi thực tế, tai biến y khoa (medical errors) luôn là câu chuyện gây nhiều tranh cãi, khởi tạo ấn tượng mạnh ở khắp nơi trên thế giới do nó chạm tới  sâu xa vấn đề sống chết của con người.

Cập nhật tin tức trên báo ngoại quốc càng chứng tỏ mức độ thiết yếu của sự kiện nêu trên trong lịch sử phát triển của ngành y tế nước nhà.

Mặt khác, các xu hướng đáng báo động và những sự kiện bất lợi về tai biến y khoa chưa quá xa xôi xảy đến ở Hoa Kỳ còn giúp chúng ta hiểu thêm rõ ràng hơn rằng, các con số thống kê về lượng người chết mỗi năm (9000) trực tiếp liên quan, trong đó tầm 1/5 trường hợp là do thuốc men (cụ thể hơn có 3 lỗi lầm thường gặp: cho thuốc sai, liều lượng không đúng và chỉ định đường sử dụng sai lệch như tiêm thay uống qua miệng chẳng hạn) nếu được đặt cạnh thực trạng về mặt quan hệ hợp  tác, đồng nghiệp thì lại mới thấy hết toàn cảnh.

Những ai tham gia công tác chăm sóc sức khỏe ý thức về các tai biến và biết rằng chúng xảy ra thường xuyên hơn nhiều. Câu hỏi vì thế, trở thành là nếu biết các tai biến đang không ngừng xảy ra thì những gì có thể làm để ngăn chặn chúng?

Nhân viên điều dưỡng (nursing personnel) là bộ phận tuyến đầu thường hầu như chịu trách nhiệm thường xuyên cho việc thực hiện, trông nom thuốc thang cho bệnh nhân. Bất kỳ yếu tố nào làm sụt giảm hiệu quả chức năng của điều dưỡng sẽ tác động đến mức độ an toàn của điều dưỡng trên tiến trình tác nghiệp nhiệm vụ của họ.

Thiếu nhân viên điều dưỡng gây ảnh hưởng đến việc chăm sóc y tá theo cách tiêu cực. Thiếu lượng nhân viên điều dưỡng nghĩa là có ít điều dưỡng hơn để chăm sóc cho cùng lượng bệnh nhân. Thiếu lượng nhân viên điều dưỡng còn có nghĩa là điều dưỡng làm việc quá thời gian xảy đến thường kỳ hơn, quay vòng lại ngày làm việc chóng hơn. Điều dưỡng thường phục vụ trên 12 giờ mỗi ngày. Tất cả các yếu tố này thêm vào sự mệt mỏi và căng thẳng nữa là cú đập gấp đôi làm dẫn đến tai nạn do con người gây ra.

Các bệnh viện giờ đây đang chuyển sang ứng dụng công nghệ đặng nỗ lực giảm thiểu các tai biến y khoa. Việc cho toa thuốc dựa trên lập trình máy tính cắt bớt các lỗi lầm vốn xảy đến do sao chép, thông báo lại y lệnh của bác sĩ. Trong một số cơ sở, điều dưỡng được cung cấp máy tính cầm tay chứa các thông tin liên quan đến liều lượng, đường sử dụng, và các hiệu ứng bất lợi. Thuốc được đựng trong gói liều độc nhất, và các thuốc có tên tương tự nhau được gói tách riêng và có nhãn mác rõ ràng hơn. Các loại thuốc nguy hiểm được ký hiệu bởi hai thành viên chứ không chỉ do một người ghi (chẳng hạn, insulin, thuốc ngủ, gây mê, và các chất chống đông máu). Việc ghi chữ tắt dễ bị đọc nhầm, và trong một số trường hợp là bị cấm.

Ngày nay, bệnh nhân đã được giáo dục và trở nên hiểu biết hơn rất nhiều về thuốc men họ được chỉ định, các trạng thái bệnh tật mắc phải, và phương thức điều trị song quá nhiều đối tượng vẫn còn quá vô tâm trong việc chấp nhận các loại thuốc men và cách điều trị mà không đòi hỏi, yêu cầu, thắc mắc với các nhân viên y tế.  Nhiều bệnh nhân không biết tên thuốc, liều lượng chính xác, và lý do chỉ định kèm theo thuốc men họ được đưa dùng. Hỏi nhân viên y tế về thuốc và tại sao họ phải dùng các loại thuốc đó là cách giúp bệnh nhân có thể bảo vệ tính mạng an toàn.

Việc thiếu hụt điều dưỡng khó xử lý xong trong một tương lai gần. Giảm nguy cơ nhầm lẫn thuốc men là công việc của các nhân viên y tế chăm sóc bệnh nhân. Các bác sĩ có thể đảm bảo nhiệm vụ của họ ở việc viết (hoặc in ra) y lệnh dễ đọc và thật rõ ràng nhằm xác định y lệnh mà không gây mơ hồ, phỏng đoán. Nhân viên điều dưỡng thực hiện việc quản lý, trông nom bệnh nhân uống thuốc cần nắm lấy các tiến bộ công nghệ ngõ hầu giúp chính họ thực hiện công việc an toàn hơn. Cuối cùng, bệnh nhân cần ý thức trách nhiệm bảo vệ bản thân bằng cách hiểu biết các thuốc men và kế hoạch điều trị. Nếu một bệnh nhân không đủ khả năng thì một thành viên gia đình hoặc bạn bè có thể nắm lấy vai trò này.

‘Nhân vô thập toàn’, song làm việc hợp tác cùng nhau thì nhân viên điều dưỡng có thể góp phần làm giảm bớt câu chuyện trêu ngươi cũng như các con số thống kê gây choáng váng liên quan đến tai biến y khoa sai sót chết người.

Ước muốn thành công, lòng tự tin và sự tôn trọng bản thân

Thật ngộ nghĩnh, vì rất nhiều khi chúng ta khao khát thành công ghê gớm song lại không chịu đựng nổi cảm giác thất bại, hụt hẫng lúc chẳng đạt điều mong ước.

Vẫn biết, các chìa khóa tuyệt hảo nên có là quá trình chuẩn bị, thể hiện và lượng giá.

Tỷ như, thiên hạ khuyến cáo nên tập tành thử đến ít nhất ba lần với các bài trình bày quan trọng, mà phải nói to lên thành lời cơ; chưa kể, cần phải kèm theo trong sự chuẩn bị này cả hai đến ba mục tiêu cá nhân mình muốn đạt được, mong mỏi trải nghiệm khi trình bày nữa (các mục tiêu ấy khác biệt hoàn toàn với nội dung thông điệp muốn truyền tải qua bài trình bày).

Và nếu sự chuẩn bị đúng đắn thì hệ quả kéo theo sẽ là việc thể hiện ổn thỏa, đảm bảo tự tin xuyên suốt lúc đứng trình bày; nếu không thế, sự tự tin quá dễ lung lay và sớm biến mất (những công cụ nhắc nhở như tờ ghi chú, sổ tay, PDAs, v.v… giúp tạo cảm giác tập trung và trạng thái tiếp đất vững vàng khi trình bày).

Kết thúc rồi, hãy tự cho mình điểm theo thang bậc 1-10 về các mục tiêu riêng tư và các bài học rút ra được. Cần thiết có nhật ký ghi lại tiến trình thay đổi, tiến bộ và học hỏi liên quan đến công việc này.

… Cho dẫu không có gì sai trái khi kiếm tìm thành công thì những ai trình bày ngon lành hơn hẳn bao người cũng có thể kiếm tìm thành công với những lý do lầm lạc. Ngoài khởi tạo kế hoạch và mục tiêu để thành công, người giỏi giang cơ chừng còn phải hiểu biết tại sao họ mưu cầu thành công. Người tự ý thức hiểu động cơ tại sao họ hành động thế; nếu không hiểu động cơ thành công, khá dễ dẫn đến hỏng hóc, đổ vỡ sau khi ta đạt được nó.

Mình cảm thấy thế nào khi thành công và thất bại?

Lý do tồi tệ nhất để thành công là cảm thấy mình đáng giá như một con người. Nếu mình phải đạt được thành công nhằm cảm thấy tốt về bản thân, sự tự tôn (self-esteem) sẽ luôn luôn gắn chặt với các sự kiện bên ngoài. Một cách để xem liệu mình có rơi vào loại này không là kiểm tra phương thức mình cảm nhận sau khi thể hiện, nói chuyện hoặc gặp gỡ bất thành, không như ý. Vẫn ổn khi thất vọng, xét xem liệu mình thể hiện tốt hơn chăng và cảm thấy chút ít ủ dột. Song nếu mình phát hiện bản thân bàng hoàng, tức giận hoặc trầm uất cả một quãng thời gian theo sau bất mãn thì giá trị bản thân bị phụ thuộc vào thành công; đó là chuyện nguy hiểm và rất không lành mạnh chút nào.

Cũng cần để tâm xem mình có sử dụng thành công như sự đền bù?

Rất nhiều người thành đạt lèo lái mình bởi một nhu cầu đền bù cho cảm giác tri nhận họ là kẻ yếu kém. Họ có thể lớn lên trong hoàn cảnh bần hàn, đói nghèo và quyết định họ sẽ không bao giờ thiếu thốn tiền bạc lúc đi làm, khởi nghiệp. Họ có thể học tập cực nhọc ở trường và bị cho là ngu dốt, kém thông minh; kết quả, họ thề sẽ kiếm nhiều tiền gấp bội những ‘kẻ thông minh’ kia, bất chấp cách thức họ đạt tới sự thịnh vượng. Một số cảm thấy họ không mấy hấp dẫn, quyến rũ và nhất thiết ước ao cảm thấy đang thèm muốn việc trở thành nhân vật quyền lực, giàu có. Một số khác lại không hề thoải mái với hình ảnh cơ thể và rơi vào các rối loạn ăn uống khi dấn bước trên con đường tới vinh quang. Một danh sách dài các điều bất an thôi thúc không ít người thành đạt.

Vậy, đâu là sự khác biệt giữa lòng tự tin (self-confident) và sự tôn trọng bản thân? [Mong lượng thứ; tạm dừng ở đây, sẽ viết tiếp khi thuận tiện.]

@ Cập nhật, 21.11.2013: Vượt qua sự thất vọng, có một lối thoát. Mình không nhất thiết phải săn đón thành công để rồi chỉ để duy trì miên man cảm giác không thỏa mãn. Bí quyết thưởng thức thành công mà không bị nó thống trị là hiểu ra nền tảng khác biệt giữa sự tự tin và lòng tôn trọng bản thân.

Tự tin sẽ khác với những gì dựa trên thành công. Thật tự nhiên khi mang tâm trạng vui tươi hơn chút do thành công rồi (so với thất bại). Cũng ổn để cảm thấy chút xuống tinh thần sau một lần trình bày thất vọng. Song người thể hiện lành mạnh thì luôn sắp xếp ranh giới tự tin qua loa, vừa phải thôi; chẳng hạn, nếu tự tin được xếp theo thang đo 0-100 thì mình không nên là 20 sau thất vọng và 90 sau thành công.

Như đã nói, nếu mình cạnh tranh với mức độ đúng đắn, phù hợp với các năng lực của bản thân và mình chuẩn bị thật thích đáng thì tất mình có quyền cảm thấy tự tin– bất chấp thành quả ra sao. Mình không vui sướng với thất bại hay mất mát song nó không tàn phá sự tự tin ẩn bên dưới, cho dẫu mọi thứ chẳng hề diễn ra như kế hoạch dự tính.

Nếu đang trải nghiệm cả dãy dài rộng biến thể của sự tự tin dựa trên thành công hay thất bại, mình rất dễ cảm thấy bối rối và lẫn lộn ghê gớm giữa lòng tự tin và sự tôn trọng bản thân.

Tôn trọng bản thân dựa trên cách thức mình cảm thấy chính mình như một con người. Liệu mình là một người cha, người mẹ, người anh, người chị hay người bạn ra sao? Hành vi, ứng xử của mình được thúc đẩy bởi các giá trị và nguyên tắc đạo đức nào? Mình có tin vào điều gì đó lớn lao hơn chính bản thân mình?

Nếu cơ bản mình cảm thấy bản thân tốt đẹp thì sẽ không khác biệt gì lớn lắm, hay cần dựa vào thành tựu của một sự thể hiện nào đó. Nếu lòng tự tin của mình đích thị thay đổi, điều ấy hàm nghĩa mình cho sự thành tựu của bất kỳ sự thể hiện nào quyền lực để quyết định cách thức cảm thấy chính bản thân mình như một con người. Sự thành công của mình xác quyết sự tôn trọng bản thân; đấy là lý do giải thích tại sao lỗ hổng trong tâm hồn mãi chẳng bao giờ lấp đầy được. Càng thành công thì càng là cái thúc đẩy miên man để mình cảm thấy bản thân tốt đẹp hơn, mà điều ấy thì chẳng bao giờ đủ cả và thường khiến mình đuổi bắt bất kỳ phương tiện cần thiết nào.

Không có gì sai trái với ước ao cháy bỏng và việc theo đuổi, rượt bắt thành công. Sự nguy hiểm nằm ở chỗ là nhất thiết phải thành công nhằm cảm thấy bản thân tốt đẹp. Theo đuổi sự tuyệt hảo cho những lý do đúng đắn và rồi thành công sẽ đến thôi!

Thắt chặt và rời rã: khi bản chất của đời sống là vô thường

Chủ đề Liên hoan phim Nhật Bản 2013 được chuyển ngữ sang tiếng Anh là “Bond” và Việt ngữ là “sự kết nối“. Có thể những bộ phim sắp trình chiếu sau đây là tiến trình tiếp tục, gắn bó song cá nhân tôi nghĩ, còn nên nghĩ đến khía cạnh ‘thắt chặt’.

Với riêng bản thân, chí ít với hai bộ phim hôm khai mạc và ngày kế theo minh họa cho ý tưởng mà tôi vừa nêu.

Gia đình Tokyo” không đơn thuần phản ánh những chuyển biến trong cấu trúc và chức năng gia đình ở thủ đô hiện đại của một nước phát triển thuộc hàng đầu thế giới. Đích thị đấy là câu chuyện về sự thắt chặt và rời rã thông qua nỗ lực hàn gắn, nối kết của đại gia đình ba thế hệ khi đời sống công nghiệp thôi thúc họ khẳng định giá trị bản thân, định hình công việc và tìm kiếm sự giàu có, thịnh vượng.

Hơn thế nữa, bộ phim là nét phác thảo ấn tượng đượm hơi hướng thiền vị gợi nhớ truyền thống khi tạo tác phiên bản mới về một cái gì vốn rất căn cơ, xưa cũ: cái rỗng không. Người xem không khó nhận ra tâm thế ấy trong cách đạo diễn xử lý tình tiết, dựng cảnh, chọn góc quay cũng như luôn thể hiện ưu tiên nhấn mạnh đến sự thắt chặt giữa con người với thiên nhiên, gia chủ và ngôi nhà, tình huống và cách ứng xử sao cho bù trừ, hài hòa  trong một tổng thể không thể cắt rời.

Nỗ lực thắt chặt mọi thứ tưởng chừng xa cách và cứ chực rời rã này càng lộ rõ với “Chú chó ngắm sao“. Lần nữa, vượt trên nỗi niềm thân phận hay không thực sự chỉ chú tâm đề cập chính sách an sinh xã hội, bộ phim lấy gần hết nước mắt của người trẻ vào tối nọ trong rạp số 5 của Trung tâm Chiếu phim Quốc gia quả thật khẳng định về nét vẻ phù du bàng bạc buồn và đẹp của chính tự thân đời sống. Khán giả xem xong đoan chắc không khỏi bồi hồi ngẫm nghĩ về tháng năm tuổi trẻ, tình yêu, gia đình, khởi lên lòng chăm chút cho con vật nuôi bấy lâu bị hắt hủi, bỏ bê và thêm càng thương hơn sinh mệnh chính mình.

… Như những nhà tham vấn và trị liệu tâm lý, chúng ta cảm thấy ít nhiều tội lỗi khi quá bận rộn để chăm sóc bản thân đàng hoàng, như mọi người trên trái đất. Chúng ta đặt để mình sau cùng. Những gì chúng ta đòi hỏi, đề nghị thân chủ làm khi họ vướng mắc trong mớ bòng bong muốn thoát ra và thay đổi là hãy chính họ trước tiên, mà, khi hồi nghĩ lại về điều đó, thoáng chút đạo đức giả.

Tuy vậy, nếu chúng ta đang dự tính đề nghị thân chủ đổi thay, tìm kiếm sự cân bằng, sống thật hạnh phúc, và trải qua một sự thay hình đổi dạng tức hàm nghĩa mong họ vượt khỏi vùng thoải mái quen thuộc, chúng ta cũng phải tiến hành điều tương tự với chính bản thân. Chúng ta phải ước ao vượt thoát ra khỏi vùng thoải mái quen thuộc lâu nay, không ngừng kiên quyết đẩy bật chúng ta tiến tới phía trước; bởi trưởng thành hàm nghĩa tiến lên, dấn bước bất chấp số lời lãi chúng ta có thể tích lũy theo thời gian, và dĩ nhiên, chấp nhận bản chất của đời sống là vô thường.

Đêm cuối tuần cho sự hồi tưởng bình yên

Nhớ đến Người với sự từ bi không sầu muộn tạo cảm hứng để sống tiếp.

Những ai đang tức giận vì sự bất công, thiếu kiên nhẫn với thay đổi, thất vọng bởi bi kịch, hôm nay phấn khích và ngày mai trầm uất thì sẽ chẳng mấy chốc thành tàn tạ, kiệt sức.

Song những ai mà tâm trí luôn luôn tỉnh táo, thanh thản và duy trì trạng thái bình yên lại dồi dào năng lượng. Họ, như ông Phật, là những hòn đảo yên bình giữa biển đời náo động và là nơi chốn nương tựa của mọi sinh thể.

Do đó, tôi ước ao kiếm tìm sự yên bình và thanh tĩnh, luôn gắng tránh gặp ồn ào, la hét và mấy kẻ thích cãi cọ.

Tôi sẽ gắng lưu giữ sự hài hòa với những ai đang chấp nhặt.

Tôi sẽ phát ngôn không thể hiện sự lạm dụng hoặc chối tai, mà bằng những cách tinh tế, với từ dùng dịu ngọt và đích thực.

Tôi sẽ cố gắng hòa giải và mềm dẻo, và không bao giờ là nguồn gây ra xung đột cho người khác.

Cầu cho ai đang sống trong sự hỗn độn tìm thấy bình yên.

Cầu cho tâm hồn tôi thảnh thơi thoát khỏi sự lay động của lắm mối phiền não.

Sự tỏ tường và độ tin cậy bỏ qua định hướng mơ hồ, vô cớ

Trên trang tìm kiếm google.com đang minh họa hình vẽ quen thuộc của test Rorschach, nhấp chuột vào đường dẫn ‘chia sẻ điều trông thấy’ thì hiện lên dòng chữ thông báo hôm nay là sinh nhật lần thứ 129 của Hermann Rorschach.

Vậy, tự hỏi mình mong đợi gì đây lúc này? Dường như tất cả chúng ta sẽ có một số ước muốn khá căn bản, và sẽ phức tạp ít nhiều khi mình mong đợi một số thứ không giống những người khác. Chưa hết, đôi điều đâu có chịu diễn ra theo ý định; vì thế, có thể chúng ta đi vào giai đoạn khủng hoảng, tùy kịch bản mà thậm chí đưa đối tượng đến cả sự lựa chọn gặp nhà tham vấn và trị liệu tâm lý… Điều gì xảy đến nếu chúng ta hành động nhờ thử vượt thoát ra ngoài một số kỳ vọng và chuẩn tắc bị đè nén bấy lâu trong đời?

… Quay lại với nỗi kính sợ, kinh hoàng một thời test Rorschach có thể vén lộ. Cấu trúc độc đáo của test khiến nó tiếp tục gây tranh cãi đa phần bởi tính biểu tượng hóa. Là một trong số trắc nghiệm hiếm hoi còn duy trì được khởi thảo từ truyền thống phân tâm và cuộc đấu khẩu chủ yếu về độ hiệu lực của các ý tưởng mang hơi hướng Freud.

Ảnh hưởng của các ý tưởng này có thể được phản ánh rõ nhất qua cách thức sử dụng nó. Một kiểu dạng test ‘phóng chiếu’ mà người làm test nhìn các tấm ảnh rồi cho biết ấn tượng. Nhà tâm lý viết xuống những gì đối tượng nói về mỗi bức ảnh rồi diễn giải điều đối tượng nói và thể hiện. Các diễn giải ấy được cho là đem lại bức tranh về nhân cách người, được định khung trong các khái niệm theo trường phái phân tâm học Freud.

Nguyên bản test Rorschach thì khá buồn cười, song vượt thời gian nó được tâm lý gia John Exner phát triển với ‘hệ thống nhận hiểu’ đủ cho phép nhà lâm sàng độc lập đi tới các kết luận tương tự khi xử lý cùng các đáp ứng. Thậm chí, độ tin cậy của test gây tranh cãi và bị xem là thổi phồng quá mức, thậm chí, ngay cả khi tin cậy chăng nữa, cơ chừng nó không tương quan tốt lắm với các công cụ đo lường tâm trí khác và mang xu hướng đặc thù trong ‘chẩn đoán’ các động thái mang tính tâm thần phân liệt ở người hoàn toàn bình thường.

Hầu hết test tâm lý đều dựa trên nguyên tắc là người làm test không hề biết trước gì hết về chất liệu tạo ra test; thuật ngữ chuyên môn gọi là sự an toàn thông qua trạng thái mơ hồ và khó hiểu nhằm đảm bảo độ hiệu lực. Các công ty chuyên cung cấp test ngày nay chỉ bán cho người hành nghề có bằng cấp với giá cao và đảm bảo bản quyền. Song mô hình này quá dễ đổ sụp trong thời đại internet vì nó có thể góp phần vi phạm hợp đồng để đưa test ra công khai.

Các nhà tâm lý do đó, cần khởi sự thiết kết test sao cho chất liệu test không gây nên tác động lớn lao đối với sự trình bày, mà điều này đòi hỏi một sự chuyển đổi ý nghĩa trong cách suy tư và lượng nghiên cứu ghê gớm hiện tại nhằm đem lại độ hiệu lực của các test.

… Một đời sống không đối diện với nguy cơ thất bại không phải là cuộc đời sống tràn đầy. Đặt để các mục tiêu trong những cách đo lường khả thể. Dù chỉ có vẻ là các bước vi tế, nhỏ bé thì chúng là tiến bộ. Trước khi mình biết đến niềm vui ấy, các tiếng vọng của thất bại sẽ mờ dần. Cả hai suy tư khó thể tồn tại trong cùng khoảnh khắc và mỗi khoảnh khắc là điều duy nhất mình có quyền năng dùng để thay đổi.

Nhiều người nghĩ rằng mình có thể chỉ việc ngừng ngắt ngay suy tư về sự thất bại. Song bất khả tiến hành điều đó. Mình nên thay thay thế suy tư tiêu cực bằng suy tư tích cực. Thái độ, suy tư và hành động sẽ tống đẩy mọi thứ xấu xa, tồi tệ đó văng khỏi cối xay nghiền nát. Mỗi khoảnh khắc mình thành công, đó là khoảnh khắc mình ít nuối tiếc hơn.

Do đó, cố gắng thất bại thì sẽ đúng thế thật; nếu gắng thử thành công, mình có thể hoặc không thể thất bại. Là câu chuyện 50/50, chẳng quá chênh lệch tỷ lệ. Và mình sẽ dám đặt cược, đánh cá. Tương tự, bài báo trên New York Times thật thú vị, nó chứa đựng một mức độ cân bằng giữa chuyện hay ho, chuyện xấu tệ, và chuyện ngớ ngẩn. Và lần nữa, câu chuyện nói chung còn nhắc nhở các vị cài đặt tâm trí chuyên việc cung cấp dịch vụ test thu tiền, bất chấp tính củ chuối của test.

Năng lực suy tư về các nguyên nhân và các mối liên quan là điều hết sức thiết yếu, và luôn luôn được thừa hưởng tiến hóa từ tổ tiên; tỷ như, chúng ta cần biết một loại hạt nào làm mình ốm, hoặc kiểu đám mây ra sao dự báo thời tiết xấu… Vì vậy không đáng ngạc nhiên chúng ta tự động tạo ra đánh giá theo dạng này. Chúng ta có các trực giác mạnh mẽ về những thứ nào đi cùng nhau, trực giác đó ùa tự nhiên tới tâm trí, thường sau rất ít ỏi trải nghiệm. Điều ấy tốt cho việc ra các quyết định trong một thế giới mình thường không đủ thời gian để suy nghĩ trước khi hành động, song với các tác dụng phụ chứa một số lỗi có thể đoán biết được.

Một lỗi thế gọi là “tương quan ảo ảnh“, một hiện tượng hai vật dường như được xem là có liên quan nhau song kỳ thực thì không. Trong một thực nghiệm cổ điển, người tham gia được đề nghị xem xét các điển cứu giả của nhà tâm thần học về các bệnh nhân đáp ứng với test giọt mực Rorschach. Một số báo cáo ghi nhận bệnh nhân là đồng tính, và một số thấy họ nhìn qua test những điều như áo quần phụ nữ hoặc các hạt cúc áo. Báo cáo được chuẩn bị đảm bảo không có liên quan chắc chắn nào giữa ghi nhận của bệnh nhân và đáp ứng hình test, song những người tham gia thực nghiệm– dù được huấn luyện hay tay mơ trong tâm thần học– đã báo cáo hết sức mạnh mẽ (song sai lầm) mối liên kết giữa các dấu hiệu trong test Rorschach và bệnh nhân đồng tính.

… Câu hỏi vẫn còn đây: cuộc sống quá ngắn ngủi? Bất luận thế nào, mình không vội vã. Quá ngắn với nỗi buồn bã của ta? Nào hoàn toàn thế. Chúng ta không thể đợi chờ vì hạnh phúc. Vậy khi nào thì đời sống ngắn ngủi? Nó chỉ quá ngắn ngủi khi đầy ắp các nuối tiếc vàng vọt, tơi tả. Song nếu mình có thể giữ các giấc mơ sống còn, quá khứ sẽ rớt lại và mình có thể tung cánh hướng tới một tương lai ấm áp ánh mặt trời hơn.

Nhắn (56): Vấn đề học thuật nước ta chỉ là một vấn đề tâm lý và luân lý

Tin đưa cho biết, có thêm 547 nhà giáo được công nhận đạt chuẩn phó giáo sư, giáo sư đợt này. Về số lượng, Việt Nam nằm trong số nước có đông đảo người mang học vị tiến sĩ và không ít các PGS, GS. Đọc một thoáng ghi nhận về vị thế học giới nước nhà trong khu vực càng dễ định hình.

Và mọi thứ cơ chừng còn lâu mới thay đổi. Dưới đây trích dẫn tờ Sông Hương một bài báo của Hoài Thanh, từ 8.1936.

Quang cảnh học giới ta buồn tẻ tiêu điều làm sao ! Dễ thường thế giới không có nước nào mà những người tự nhận là học giả lại lạnh lùng với việc học như ở nước mình. Người mình vẫn được tiếng là hiếu học nhưng đúng ra chỉ là hiếu lợi và hiếu danh. Khi sự học không đưa đến cho mình lợi và danh thì ít ai còn thèm màng đến nó nữa. Đừng nói danh và lợi là sự nhỏ nhen, cho dầu có đặt những mục đích cao thượng và chính đáng như giác ngộ nhân tâm thế đạo hay luyện tập thân thể cho khỏe mạnh cũng là đi lạc lối.

Về học thuật cũng vậy. Nếu ta đặt cho học thuật một cái mục đích ngoài học thuật thì chẳng nên mong gì chuyện thành đạt. Những học giả trứ danh như Henri Poincaré, như Fr. Houssay, như G. Milhaud đều công nhận rằng khoa học chỉ có một mục đích là tìm sự thật và không nên có một mục đích gì khác. Các dân tộc Á Đông ta ít tiến về phương diện khoa- học và học thuật có lẽ một phần cũng vì chúng ta quá ham mê theo những cái lợi trước mắt. Rút cục lại người ta không cầu lợi trong sự học mà được lợi còn mình cầu lợi lại không được gì.

Nói hớ, nhỡ lời và phong cách thể hiện bản thân bất lợi nơi công cộng: nghĩ về nghiệp

tơi tả, rối bời vì thất tâm, bấn loạn

Những dịp vui, buồn quá độ ở tầm mức cộng đồng lớn, bé thường thật dễ gây nên sóng gió dư luận, góp phần hình thành ít nhiều bi hài kịch vô tiền khoáng hậu.

Sự cố “chúc quốc tang nhiều niềm vui” như này nếu không nhìn nhận hoàn toàn từ cơ chế phức tạp của hành vi nói năng thì tất yếu cũng bị quy vào lỗi lầm nghiêm trọng hoặc được giới chuyên môn gọi tên, xếp loại ‘Freudian slip’ là dạng phát ngôn hớ hênh, nhỡ lời, nói nhịu. Ý tưởng của ông tổ Phân tâm là sự sẩy miệng phản ánh một lớp của các thái độ, suy tư thuộc vô thức đôi khi sơ suất, thoát khỏi sự kiểm soát của ý thức để nở bùng trên bề mặt; chúng là cửa sổ cho biết ai đó đang thực sự nghĩ gì.

… Hai đoạn trên đã được khởi thảo tầm tròn tháng rồi. Hôm nay lục ra lại vì chợt đọc thấy tin tức về vụ minh oan sau 10 năm thi hành án chung thân; những câu chuyện đậm tính nhân sinh khốn cùng như thế khiến chúng ta dễ nảy sinh căm phẫn, bàng hoàng và đau đớn, vượt trên cả pháp luật về sự bồi thường nếu có xảy đến theo kịch bản thế nào đi nữa.

Chiều tối qua ngồi cạnh xe bus với một cậu sinh viên Y khoa năm thứ 3. Nhắc đến vụ án bác sĩ Cát Tường, cậu này tâm sự ngay “cháu không biết nói sao”. Rồi tiện thể, nêu lời thề Hippocrates, chàng tuổi trẻ thể hiện lập trường rõ ràng “cháu còn nhỏ, mấy chuyện đó cháu không hiểu lắm” (!).  Và những lối thể hiện đùa tếu dễ gây thêm tai tiếng trong tình huống bi kịch càng chứng tỏ bối cảnh xã hội đang thực sự có vấn đề nghiêm trọng.

Từ vô vàn ví dụ đời thường, một câu hỏi khá quen thuộc là liệu có nghiệp (karma) tạo tác thông qua quyền lực của mỗi ý nghĩ không thôi. Chẳng hạn, nếu ai đó nung nấu các ý tưởng tàn hại đối với kẻ khác; liệu huyễn tưởng kiểu đó làm nên nghiệp xấu?

Trước hết, cần xác định thế nào là ‘nghiệp’ đã. Nói nôm na, nghiệp liên quan đến quy luật tự nhiên của nguyên nhân và kết quả về mặt đạo đức; bởi thế, những hành động xấu xa tạo quả đau đớn cho người thực hiện, trong khi hành động lành mạnh đem tới các trái quả tốt đẹp. Những thứ không thiện lành hướng tới làm khởi lên phiền não như tham lam, hận thù và hoang tưởng, trong khi thứ thiện lành thì khởi lên ngược lại: rộng lượng, từ ái và khôn ngoan.

Liếc qua, dường như các thành phẩm của nghiệp là hành động và kết quả đã được định sẵn; song không hoàn toàn chính xác vậy. Trước thời đức Phật, người ta nhận thức và chia sẻ về thực tế của nghiệp thường hay nói rằng phẩm tính của nghiệp tạo tác dựa trên các hành động thể lý.  Ông Phật bác bỏ điều ấy bằng lời dạy trong kinh pháp môn Thể nhập (Nibbedhika Sutta) rằng nghiệp là về ‘dự tính’ (volition). Khi có dự tính, người ta hành động qua thân xác, lời nói và tâm trí (thân, khẩu, ý).  Như thế để thấy rằng, nghiệp không phải là duy mỗi các hành động, mà những gì thiện lành/ xấu tệ khiến hành động khởi lên. Một cách đơn giản để nhớ tính ưu tiên của dự tính là nói rằng “suy tư, nghĩ ngợi (dự tính) là đáng kể rồi (hơn hành động) !”

Điều tốt lành và xấu ác chảy tràn từ những dự tính của chúng ta, kết tinh trong các suy tư, lời nói và hành động của chúng ta. Ngay cả một vài điều tốt giả tạo có vẻ khởi lên từ các dự tính xấu xa thì vẫn là nghiệp quả xấu (tiêu cực); nếu một số quả làm hại từ các dự tính thiện lành thì vẫn tạo ra nghiệp tốt (tích cực). Tuy thế, nên ăn năn, hối tiếc cho bất kỳ thiệt hại ‘tình cờ’ nào xảy đến. Nếu người ta không ăn năn, hối lỗi và cứ tiếp tục phạm những lỗi lầm tương tự thì rõ ràng dự tính lờ đi trách nhiệm bản thân, mà điều đó tạo nên nghiệp xấu! Nói rằng ‘con đường xuống địa ngục được trải bằng các dự tính tốt lành’ là nhắm vào ý tưởng làm một số hành động xấu có chủ ý hoặc hoàn toàn không biết những gì có thể là kết quả tốt lành. Điều này rõ là đường hướng phức tạp hơn việc chỉ thuần trộn lẫn của tốt và xấu.

Có rất nhiều khác biệt trong sức hút của nghiệp thông qua các suy nghĩ, lời nói và hành động. Cùng một vấn đề gây thương tổn cho người khác chẳng hạn, đích thực thực hiện nó tạo nên nghiệp mạnh mẽ hơn là chỉ nói về việc tiến hành nó, trong khi nói về việc tiến hành nó (ví dụ, hăm dọa) thì tạo nghiệp mãnh liệt hơn là chỉ nghĩ về việc thực hiện nó. Diễn đạt khác đi, thật tệ khi nghĩ về trạng thái xấu ác, tồi hơn nữa nếu nói về trạng thái xấu ác, và tàn độc nhất khi thực hiện tội lỗi. Dẫu vậy, nếu người ta cứ tưởng hoài nghĩ mãi về trạng thái xấu ác cho dù không hành động thì sự tích lũy nghiệp cũng có thể tạo nên bản chất. Tốt nhất là ngắt tội lỗi ngay từ nụ mầm mới nhú, chứ đừng để nó nở hoa trong tâm trí mình.

Vì những vụ việc khác nhau trong suy tư, lời nói và hành động nên trình tự của sức nặng nghiệp quả sẽ khác nhau. Chẳng hạn, thật tệ nếu lấy cắp 10.000 VND (mức độ hành động), tệ hơn nhiều khi vu vạ cho người khác (mức độ phát ngôn), và còn tệ hơn hết khi lên kế hoạch giết một người (mức độ suy tư).

Một cách bảo vệ ấn tượng chống lại việc tạo tác nghiệp xấu là gắn chặt với sự quan sát tỉnh thức các giới luật không giết chóc, ăn cắp, quan hệ tình dục bất chính, dối trá (hoặc đặt điều vu vạ, nói lời khó nghe và buôn dưa tào lao), hoặc dùng các chất gây say (khiến mất đi sự tỉnh thức).

Vô tâm dẫn đến đau đớn từ những lời nói và hành động thiếu suy xét. Quan sát sâu sắc các giới luật trong suy tư dẫn đến quan sát không ngừng nghỉ trong lời ăn tiếng nói và cả hành động nữa.

Điều làm nên bản tính người của chúng ta

Rồi qua mùa mùa đắp đổi, đời người tựa sông lở bồi...
Rồi qua mùa mùa đắp đổi, đời người tựa sông lở bồi…

Sau quỷ tiết Halloween í ẹ của dân chúng khắp nơi, cái đọng lại riêng tôi gần đây là buổi nói chuyện tại Viện Goethe; sự kiện này khiến bản thân mong ngóng tương tự nỗi háo hức cả ngày hội thảo về an sinh xã hội do một học viện thuộc hệ thống trường Đảng tổ chức.

Theo thống kê- xác suất kiểu gì đó, hôm nay Việt Nam có công dân thứ 90 triệu. Thời điểm hợp lý để cầu mong bé gái ấy sẽ được thực hưởng đầy đủ các quyền con người như hiến chương Liên hiệp quốc quy định.

Nền kinh tế nước nhà thì xám xịt và mờ tối. Các bộ dính dáng sâu xa với vụ nhà ngoại cảm tìm mộ liệt sĩ (trực tuyến, làm cứ liệu tham khảo; quan điểm quân phiệt trong học thuật). Và câu chuyện “miếng nhục” (cập nhật) sẽ được chọn thêm nhằm gợi hứng cho những gì sắp chia sẻ ở đây.

Dư luận ít nhiều la ó, chửi rủa, ca thán và đồng thời tách biệt mình khỏi cộng đồng. Ai cũng bức xúc và cảm thấy thật tệ hại hay rằng phi lý quá… Vậy, điều gì làm nên bản tính người của chúng ta?

Hiện tại, nếu căn cứ trên kết quả nghiên cứu nắm biết thì thấy tri nhận bản thân qua gương soi (đặt để sự tự nhận thức) là khả năng học hỏi được; thậm chí trẻ nhỏ ở một giai đoạn phát triển đặc thù, việc biểu đạt điều này cũng khác biệt tùy thuộc vào mức độ thông minh, nền tảng văn hóa, và các điều kiện kiểm nghiệm. Phát hiện góp phần khẳng định rằng khả năng này dường như tồn tại trên chuỗi tiến hóa liên tục.

Và có nhiều chứng cứ (chẳng hạn, đây) thêm hiểu biết về nhận thức của khỉ dã nhân; chúng tri nhận không gian, định lượng, phân loại, tính nhân quả, và chú ý theo những cách phức tạp hơn nhiều so với chúng ta biết đến trước đây.

Vậy, câu hỏi vẫn còn đó: những gì khiến chúng ta khác biệt?

Theo nhà nghiên cứu Michael Tomasello thì cơ sở trả lời hoặc chí ít thành phần căn bản để giải quyết, có thể nằm ở năng lực hợp tác của chúng ta. Trong các thực nghiệm với các loài khỉ dã nhân và trẻ nhỏ, nhóm tiến hành đã phát hiện một số điểm khác biệt lý thú chỉ ra cách chúng ta liên kết nhau nhằm đạt được kết quả.

Các loài dã nhân, bao gồm cả chimpanzees và bonobos, hợp tác để đạt được thành tựu (thường là nhằm kiếm thức ăn). Trẻ em cũng làm điều tương tự; tuy thế, trẻ thực hiện theo các cách khác hẳn chẳng hạn, trẻ đổi hướng theo bối cảnh hợp tác trong khi các loài dã nhân thì không. Trẻ thích tìm tòi cách hết sức hợp tác, trong khi các loài dã nhân thì chỉ thích điều đó khi chúng có thể thôi. Trẻ hiểu nguyên tắc, vai trò của kẻ hợp tác, và có thể chơi đóng vai rất nhanh mà không cảm thấy quá khó khăn. Các loài dã nhân phải học lại vai mới nếu chúng chưa từng thấy trước đó, v.v…

Dĩ nhiên, những điểm khác biệt này có thể được quy cho số lượng các thứ này kia, song Tomasello tin rằng con người tiến hóa rất đặc thù khi mắc bận vào “dự tính kết nối” là điều mà các loài dã nhân không có được (đọc thêm). Trẻ sơ sinh sẽ chỉ một đối vật đủ để rồi người lớn nhìn vào đấy và kiến tạo nên sự chú ý mang tính chia sẻ; chúng cũng sẽ chỉ một đối vật với người lớn mà không làm ra bất kỳ đòi hỏi nào chứng tỏ muốn chơi đối vật đó: chúng chỉ muốn chia sẻ sự chú ý. Điều này được gọi là động lực mang tính thông tin, và nó dường như chỉ hiện hữu ở loài người.

Những hành động mang tinh thần hợp tác này “tạo nên nền tảng có ý chia sẻ sẵn nhằm truyền thông hợp tác”, và Tomasello tin rằng những sự thích nghi nhận thức khởi lên đối với sự kết nối cố ý này nằm ẩn duy nhất dưới các tiến trình nhân loại như nhận thức, truyền thông, văn hóa, và đạo đức.

Những sự thích ứng nhận thức này rốt cuộc đến từ đâu? Chúng khởi lên khi cạnh tranh thực phẩm tăng cao, khả năng là do một số loài dã nhân lớn rời khỏi cây để xuống đất; con người đáp ứng nhờ phát triển các năng lực hợp tác này đủ khiến họ có thể săn bắn rộng hơn và tiếp tục phát đạt.

… Đọc các tin tức trên báo chí điện tử quốc nội, tôi không khỏi hình dung một bối cảnh bao trùm hơn, chứ tuyệt lười biếng đặng đơn giản áp lia lịa mỗi cái lý thuyết tâm lý đám đông. Lần nữa ngẫm nghĩ về mức độ thông minh, nền tảng văn hóa, và các điều kiện kiểm nghiệm, chẳng quên liên tưởng đến thời đại kinh tế sức chú ý.

Gì thì gì, rõ ràng, khi sống trong trạng thái phục vụ cộng đồng của mình là ta cũng đang thuộc dạng một công dân tốt của hành tinh trái đất rất đáng trân quý.