“Tâm viên, ý mã”: làm thế nào để lòng mình tĩnh tại, yên an ?

Núi cao, phố xa, làng khuất bóng; những phận người rong ruổi với buồn vui…

Sáng Mồng Một Tết Giáp Ngọ 2014, Năm Mới này mở lòng ra với gió muôn phương, cảm thấy sự hối thúc của thời gian nhịp cùng nhu cầu yêu thương nhân quần quá đỗi. Anh gọi tên em yêu dấu biết bao lần: từ bi.

Thích những khoảng thời gian một mình kéo dài trong yên lặng; hít lấy một hơi thở mát lành đặng nghĩ về điều diễm tuyệt ấy. Ngay cả khi mình đủ năng lực để ngồi xuống với nội tâm thanh tĩnh, tựa mọi người vậy, ta phải làm việc với cái gọi là ‘tâm viên, ý mã’ (tâm nhảy nhót như khỉ, ý nghĩ lồng lộn như ngựa) miêu tả trạng thái tâm trí cứ không ngừng tán gẫu, miên man chuyện trò chẳng dứt. Tiếng líu lo, ríu rít, rộn ràng này là nỗ lực tốt nhất ở trong lòng đặng xử lý những gì đang xảy đến với đời và kiến tạo một cuộc sống hoàn mãn, phong nhiêu, sung túc; xét khía cạnh tồi tệ, nó dung chứa, lưu giữ các nỗi sợ hãi, lo âu và vô vàn kiểu lối tương tác cũ càng cùng tha nhân, thiên hạ và rất đơn giản cứ mắc kẹt, nghẹn ứ của đủ thứ chất liệu đậm tính lịch sử, thiếu tích hợp và chưa được xử lý rốt ráo.

Như một nhà tâm lý trị liệu và nghiên cứu tỉnh thức (mindfulness) đam mê dấn thân, đã đầu tư thời gian rồi gắng sức bền chí triển khai thực hành thường xuyên và liên tục đặng huấn luyện thân xác lẫn tâm trí mình đạt được trạng thái đích thực tĩnh tại, yên an và lắng đọng trong lòng. Khi chia sẻ, nhiều người thổ lộ rằng trải nghiệm cho thấy họ không có khả năng làm tâm trí mình lặng yên lâu hơn vài ba phút giây, khoảnh khắc. Vậy chúng ta làm sao để nuôi dưỡng sự tĩnh lặng và lắng đọng đây?

Trước hết, cần tiến hành dõi theo rồi cởi bỏ, buông thả chất liệu chứa chất lịch sử cùng những cảm xúc, suy tư không ngừng tuôn chảy thì nó ắt sẽ giúp mình hạ tải, ổn định hệ thống thần kinh nhằm tạo ra một cái nhìn thoáng qua điều đang ẩn kín dưới tất cả thông tin riêng tư ấy. Chúng ta có thể làm việc nghiêm túc cùng các vị thầy tâm linh, nhà tâm lý trị liệu, hoặc viết nhật ký hay tiến hành bất kỳ dạng thức hướng dẫn đào xới và chữa lành các mẫu hình này.

Thứ đến, thành phần rất quan trọng khác là chuyện thiền tập đều đặn. Một thực hành thường xuyên và liên tục cho phép ta có cơ hội lần nữa, làm việc với tiếng rì rầm, líu lo mải miết đặng trải nghiệm đời sống xác quyết trạng thái tĩnh lặng hiện diện sâu kín dưới vô vàn ồn ào, bắng nhắng. Thuộc công việc xử lý đối thoại nội tâm không ngừng khai triển là điều ta phải luôn lưu tâm: sự băng qua, trôi đi của vô số cảm xúc và suy tư này khác. Chúng ta chú ý sự kiện rằng một số trong chúng thú vị thật, rồi không gắn dính bản thân vào quá chặt với bất kỳ suy tư, cảm xúc nào.

Thiền tập hướng ta đi vào trải nghiệm không gian nội tại trong lòng luôn thật rộng rãi, bát ngát. Rốt ráo, chúng ta có thể nhìn thấy chính mình lớn lao và nhiều hơn là chỉ duy mỗi các suy tư và cảm xúc. Chúng ta có thể trải nghiệm phần bất diệt, tồn còn mãi mãi vượt trên thời gian và không gian. Chúng ta đắm mình vào những chiều kích kín thẳm của hiện thể và phát hiện thấy các sự thật sâu xa. Các sự thật tâm linh phải được trải nghiệm và nắm giữ rõ ràng chứ không đơn thuần là một ý tưởng quá thừa sức lực tác động mạnh mẽ, quyền năng.

Nhiều người chúng ta thưởng thức hương vị khó quên khá ngắn ngủi của sự bành trướng này. Chúng ta thường mở lòng kính phục, nể trọng đời sống khi mình nhìn thấy một em bé, hoặc ngắm cảnh hoàng hôn, hay chầm chậm uống một tách trà tuyệt hảo. Sự kính phục này có thể là cánh cổng dẫn đưa ta với sự kết nối sâu xa hơn đó.

Dùng các công cụ khám phá chất liệu lịch sử thuộc tầng bậc vô thức và một sự thiền tập đều đặn có thể giúp tất cả mọi người chúng ta trên con lộ triển nở, trở thành tất thảy những gì mình có thể và mình muốn là. Các công cụ này giúp ta hiểu biết các nguồn lực nội tại chứa sẵn trong lòng mình, đưa mình quay về với cái toàn thể đang tồn tại bên trong và giúp mình xác lập, định hình rõ ràng mục đích việc sống trên đời, giữa vô vàn chung đụng của cõi ta bà trần ai.

Nhắn (58): Tết Giáp Ngọ, Xuân 2014– Ngựa đang hí vang đắc thắng

Gì gì đã hết một năm, chi chi Tết đến, qua rằm, lại xuân…

Năm Rắn đang im ắng chờ bàn giao địa bàn tác chiến… Ngựa ồn ào hí vang đắc thắng, sẵn sàng thế chỗ đầy háo hức và hứa hẹn nhận lãnh trách nhiệm…

Vô thường nào phải chỉ cho thấy sự kết thúc của mọi sự mà còn chứng tỏ khả năng làm mới mình của chúng nữa. Hoài bão, khát vọng vốn cũng có cả hai loại khác nhau: cao quý và dung tục.

Do tất cả vấn đề của tâm trí và thân xác đều sinh, diệt không ngừng nên chi chúng ta sẽ rất có ý thức điều hướng bản thân trực tiếp để thay đổi diễn ra vì những điều thứ tốt đẹp hơn hẳn.

Thêm một lần tính toán chi ly…

Cuối năm nằm ngồi co duỗi, trên đồi cao gió theo đuổi lá vàng

Té ra, đến hẹn lại lên, hàng năm mã nguồn mở WordPress đều đặn làm công việc tổng kết những gì thực hiện được. Tình hình cập nhật bài vở và chất lượng tuy giảm so với đận trước song số liệu thống kê cũng phản ánh blog Tâm Ngã 2013 có nhiều chuyện vui phết, lắm điều buồn cười vãi, thậm chí, góp phần cho thấy trạng thái sợ hãi, âu lo e vẫn còn đó…

@ Đã có 24.000 lượt vào xem trong năm 2013 dương lịch; 250 bài đẩy lên, nâng tổng số lượng lưu trữ thành 930, đi kèm 160 bức ảnh minh họa (chiếm 17 MB, trung bình 3 ảnh/ tuần).

@ Ngày thiên hạ chen chúc, truy cập vào blog đông nhất là 10.10 với 290 lượt ngó nghiêng; các bài được cho là đáng quan tâm nhất gồm:

1. Quản lý và lãnh đạo, 6.2013

2. Trẻ con không phải người lớn thu nhỏ, 9.2011

3. Vào Đảng để làm gì?, 7.2011

4. Tại sao trằn trọc?, 2.2012

5. Trầm cảm: dùng thuốc là đúng đấy!, 5.2011

@ Độc giả đến từ 47 nước, đứng đầu là Việt Nam, sau đó Hoa Kỳ và Canada kế liền.

@ Bài phản hồi xôm trò thuộc về: J. Soi (13): Chuyện ăn chay, ăn mặn.

@ Bạn đọc biết tới và phát hiện blog Tâm Ngã, ngoài ngõ facebook thì vi.wikipedia.org là trang truy cập nhiều nhất.

@ Với những ai sử dụng công cụ kiếm tìm trực tuyến, nổi lên các cụm từ sau trỏ vào blog Tâm Ngã: “vao dang de lam gi” (vào đảng để làm gì), “chằn chọc hay trằn trọc“, “vào đản ng để làm gì“, và “yoga thiền định“.

Đời đúng là đố mà hiểu hết hoặc/ và nói cho tỏ tường, rốt ráo được chữ ngờ.

Chờ kết thúc 2014, ta  đợi xem bảng khai cho thấy tình hình cùng lòng người liệu thay đổi như thế nào. Nhân tiện, hiện tại, bạn đọc mong đợi, góp ý, chúc tụng hay cần đề nghị điều gì thì tạm thời thả xuống đôi dòng ngay tại đây luôn nhé!

Thời điểm giời ơi trong đời

Duy trì trạng thái yên an có thể khiến mình nhìn thấy đất trời và lòng người trong nét vẻ thoải mái, bởi ta biết bản thân sở hữu mọi điều cần thiết, và đích thực sự thỏa mãn đến từ bên trong.

Vét cạn, hết nhẵn, rỗng ruột, đếm đến ngày tháng cuối cùng sẽ là thời điểm tốt đẹp để biểu đạt sự biết ơn đối với vũ trụ cho toàn bộ những gì mình được trao ban, cho tặng. Tạo nên một bảng kiểm tinh thần về đời mình và tất cả những gì nó chứa đựng cơ chừng càng giúp ta nhận ra âu thiệt đúng là hạnh phúc. Khi khảo qua các khía cạnh khác biệt ấy, ta dễ muốn nảy nòi ý định nói lời tri ân cho những món quà đã thành một phần máu thịt ấy. Phát hiện thấy mình nhìn ra bao điều kỳ diệu đang hiện diện trong đời, thậm chí còn cảm thấy một cảm nhận sâu xa hơn về niềm vui nội tại.

Bình thản đến từ khả năng sống với chấp nhận và vinh danh trạng thái phong nhiêu, bùng nhùng và rộn ràng trong đời. Thường các cảm xúc cáu bực, khó chịu xuất phát do bởi mình ham muốn nhiều hơn những gì đang có, nhất là lối suy nghĩ đời mình còn thiếu thốn điều gì đó. Thỏa mãn với các món quà tặng, hàm nghĩa rằng thay vì cố đòi hỏi được nhiều hơn, chúng ta nhận biết mình đã hoàn mãn rồi trong trạng thái tự nhiên và tâm linh; không có gì mình thực sự cần, vì thỏa mãn đích thị khởi lên từ sâu thẳm nội tâm mình. Hiểu thế, cho chúng ta yên an hơn hẳn, và đời sống chợt khơi mở một trạng thái bình thản tuyệt hảo.

Khi lao lên và gắng băng vượt, mình không nhìn ra vẻ đẹp đơn giản của việc sống. Quen thuộc, chúng ta được dạy đề cao tốc độ và làm sao hoàn tất mọi thứ thật nhanh chóng. Chúng ta học việc thực hiện thì có giá trị hơn chỉ mỗi tồn tại, và đa phần đời mình là vấn đề không ngừng thúc đẩy hướng tới với một nhịp điệu vội vã. Kiếm tìm cảm nhận tựu thành ghê gớm quá, đâu khó để phát hiện cảm nhận ngày càng tăng của sự phiền nhiễu, bị quấy rầy và đứt gãy kết nối. Và lần nữa, quan trọng nhất, không lưu tâm tới vẻ đẹp giản dị của việc sống.

Khi học hỏi chầm chậm lại, ta tái khám phá ý nghĩa của các khía cạnh tưởng chừng rời rạc, lơ lửng. Cơ bản, chúng ta trao tặng bản thân mình món quà thời gian: thời gian để nuông chiều sự tò mò, thưởng thức từng khoảnh khắc, tưởng thưởng sự kỳ diệu đời thường, ngồi xuống trầm tư, kết nối với thiên hạ, và khám phá những cảnh quan nội tâm ngày càng đủ đầy, phủ khắp.

Tránh vội vàng hoặc dừng cảm nhận không ngừng thành tựu, lựa chọn ứng xử chầm chậm sẽ nhanh chóng thay chỗ bởi cảm nhận hài lòng tráng lệ, huy hoàng. Nét vẻ thư thái mở rộng tâm trí và trái tim ta tới tầng mức ý thức sâu hơn, giúp mình phát hiện sự vinh quang sáng lạn vô ngần của trạng thái đang sống.

J. Soi (31): Hơn một huyễn tưởng

Đến chiều nay, 23 tháng Chạp, Viện Goethe còn gửi thư điện tử giới thiệu hệ thống đặt lịch hẹn trực tuyến để đăng ký các lớp học tiếng Đức.

Hơn một bao nylon đã được thu dọn và xử lý chứ không hề bị vứt vô tội vạ xuống sông. Hơn một người đã ra đi trong ngày cúng ông Công ông Táo, và vì thế, có thể làm xoắn xuýt thêm truyền thống gia đình.

Những từ ngữ này nhợt nhạt, song cầu mong chúng phục vụ đắc lực cho việc chú tâm vào giấc mơ; của chính mình và của những người khác. Mơ giúp thiên hạ suy nghĩ lại, tái định nghĩa hoặc đơn giản là tập trung lần nữa vào mục tiêu. Để tiếp cận thế giới họ, cần đôi chút khác biệt với tinh thần dũng cảm kèm phẩm chất tự tin.

Tôi cũng có một giấc mơ rằng tất cả chúng sinh sống trên cõi ta bà này với ít nỗi niềm hoài nghi bản thân, nhiều chấp nhận, tử tế và hạnh phúc hơn. Có lẽ, họ có thể giúp mình chú mục vào chính dự tính của bản thân.

Quá nhiều cho trải nghiệm về lời hứa hẹn thay đổi cuộc đời. Đang là những ngày cuối tháng Giêng, đã trôi qua 23 ngày so với dịp lễ mừng Năm Mới.

Những lời hứa hẹn và các vật thế chấp vốn như thế đó. Tạo nên từng khoảnh khắc, ngập đầy các kỳ vọng và sự đoán trước. Mỗi một ước ao và khao khát của mình như giấc mơ tựu thành của năm mới. Và ta đang ở đây, 23 ngày sau đó với những dự tính tốt lành đang ở trong sọt rác chờ tái chế. Một dạng thức của ấn tống, trầm tích.

Khi nhìn vào lời hứa hẹn và giấc mơ xảy đến, thấy hãy còn thời gian để chào hàng. Quảng cáo thì tốt cho mọi tháng nào trong năm, và bất cứ ngày nào của từng quý. Vẫn còn thời gian để ghé thăm lần nữa những cảm hứng, khích lệ rồi bước tiếp, dấn tới bán buôn. Ai quan tâm nếu tôi đang ở ngày 23, còn 7 ngày mới khóa sổ và kết thúc tháng. Và tôi đoan chắc 100% sẽ lại có những tờ bướm phất phới bay khác sẽ khơi lên lo âu đặng giúp mình hoàn thành đủ đầy những lời hứa hẹn. Bóng tối, ánh sáng, lạnh cóng hay nóng bỏng thì tất thảy lời hứa dù không như nhau song việc thành tựu đòi hỏi nhiều hơn việc duy mỗi thu hút mắt nhìn của một tờ bướm tiếp thị: nó đòi hỏi ta một khoản lợi tức hàng năm. Để đầu tư cho thời gian, tài nguyên năng lượng và vốn quyền lực…

Chấp nhận, nhẫn nhục và chịu đựng. Vậy nên hôm nay tôi sẽ viết hơn một chút, với cơn mê say luôn canh chừng trật hướng của huyễn tưởng. Hơn một suy tư, hơn một ý nghĩ hoặc hơn một cú bật sáng khơi nguồn. Đó là giấc mơ của tôi, còn bạn?

Với kết quả test, liệu tôi đã mắc rối loạn tâm thần XYZ?

Không còn là điều hết sức bí mật hoặc sự gì quá chừng xa xôi cho việc tiếp cận và sử dụng các trắc nghiệm tâm lý lâm sàng khác nhau, cả thông qua hình thức chúng ta tự âm thầm tiến hành trực tuyến trên mạng lưới điểm toàn cầu hoặc được ai đó hướng dẫn rõ ràng nhờ tài liệu, sách vở bằng giấy in. Người làm việc trong lĩnh vực cung cấp các dịch vụ chăm sóc khỏe tâm thần nói chung, nhất là mí bạn sinh viên mới ra trường, thừa tự tin hay tranh thủ xin xỏ test cũng như ưu tiên nhanh nhạy để tận dụng tối đa cơ hội xiển dương nghề nghiệp này như kiểu đang sở hữu một món hàng độc (sic).

Nên không lạ lẫm hay ngỡ ngàng lắm khi có cô gái còn rất trẻ viết thư bảo mình thuộc dạng xác suất rất cao mắc rối loạn lưỡng cực (bipolar disoder) sau khi tự làm trắc nghiệm trực tuyến bằng Anh ngữ; tuy thế, cô học trò trường phổ thông chuyên này cũng hiểu biết ít nhiều để chia sẻ thêm rằng mình không hoàn toàn nghiêm túc khi nhìn vào kết quả…

Trái lại, từng gặp bà mẹ trí thức cuống cuồng vì phát hiện cô con gái 19 tuổi đang bỏ bê học hành, suốt ngày ủ rũ và bất chợt khóc lóc sau khi thực hiện một số trắc nghiệm trực tuyến rồi thấy mình đạt tiêu chuẩn chẩn đoán rối loạn phân liệt cảm xúc (schizoaffective disorder).

Thực tế, một số trắc nghiệm trực tuyến là cực kỳ quá dễ gây lầm lạc. Có một sự khác biệt thông thường rất lớn giữa tri giác của một người về cách thức người đó là và những gì chúng ta gọi các tiêu chí lâm sàng cho một rối loạn tâm thần.

Nếu nhìn vào một câu hỏi kiểu như “Đôi khi tôi cảm thấy vô cùng hạnh phúc”, hầu hết người ta có thể nhớ lại thời điểm có liên quan, họ hạnh phúc hơn ‘bình thường’. Tuy thế, từ quan điểm lâm sàng, hạnh phúc tột độ tìm thấy ở rối loạn lưỡng cực là một triệu chứng nghiêm trọng đang khiến họ mất khả năng… Triệu chứng “tiêu sắm vô tội vạ” là ví dụ khác; một người trưởng thành lành mạnh có thể bị xem là mua đồ kinh khủng khi tiêu hàng trăm triệu đồng cho áo xống, trong khi với rối loạn lưỡng cực thì “tiêu sắm vô tội vạ” lại còn tệ hại hơn, tỷ dụ bệnh nhân vào viện để phẫu thuật y khoa và đã buộc người nhà đem đặt cạnh giường laptop màn hình lớn đặng cập nhật thông tin trên kênh truyền hình mua sắm.

Lựa chọn tốt nhất có thể nghĩ tới nhanh chóng là tìm kiếm lời tư vấn từ một chuyên gia sức khỏe tâm thần; hầu hết các nhà tâm thần học và tâm lý học có thể trả lời các câu hỏi và mối quan tâm của thân chủ mình chỉ trong vài phiên làm việc; điều này đặc biệt quan trọng nếu ta đang trải nghiệm các triệu chứng khiến hàng ngày cảm thấy càng khó khăn để sống hơn.

Nhân tiện, phân liệt cảm xúc là dạng kết hợp tâm thần phân liệt (schizophrenia) với một rối loạn cảm xúc (khí chất) như trầm cảm (depression) hoặc rối loạn lưỡng cực.

Thật không may như với tất các các rối loạn tâm thần và cảm xúc, chẳng có trắc nghiệm nào quen dùng để chẩn đoán hoặc khẳng định sự hiện diện của một rối loạn. Tôi đồ rằng kiểu test bà mẹ trí thức trên dễ chừng là dạng trắc nghiệm tự khai (self-report test) mà cô con gái tìm thấy trên mạng. Các kiểu lượng giá như thế mang nghĩa tầm soát về tính khả thể của một rối loạn, song có rất nhiều lý do cho thấy tại sao các test ấy không đáng tin cậy và thường mới đưa ra được các chỉ dấu rất thô sơ trên tiến trình lượng giá chuyên nghiệp mà thôi.

Quả đúng là giới chuyên môn sức khỏe tâm thần dựa vào các triệu chứng thân chủ tự khai để xác lập một chẩn đoán; tuy vậy, nhờ việc đặt các câu hỏi mà họ có thể làm rõ ràng và khám phá các trải nghiệm của bệnh nhân, rồi phán đoán các triệu chứng đã thu thập; các trắc nghiệm trực tuyến hoặc làm trên giấy in thì không đạt đến được vậy. Do đó, một số người có thể trả lời các câu hỏi đăng tải lên theo các cách dễ thêm vào một điểm số dẫn đến một vấn đề sức khỏe tâm thần, đơn giản bởi vì các cách thức họ diễn giải những gì được hỏi, hoặc ý nghĩa từ các lựa chọn đề nghị.

Hơn nữa, còn có vấn đề của việc chồng lấn các triệu chứng tâm thần. Rất nhiều chẩn đoán khác biệt có thể bao gồm trong một số khía cạnh mà cô nữ sinh viên trải nghiệm mắc phải. Tỷ dụ, trong khi tâm thần phân liệt gồm các ảo giác (các trải nghiệm cảm quan sai lệch) và hoang tưởng (các niềm tin lầm lạc) thì rối loạn trầm cảm nghiêm trọng đôi khi cũng chứa các triệu chứng nặng nề này. Các vấn đề khí chất (cảm xúc), như trầm cảm và lo âu, thường là các chẩn đoán tâm thần phức tạp. Chính sự rối rắm của các chẩn đoán tâm thần nên điều quan trọng là nữ sinh viên cần được lượng giá bởi một chuyên gia sức khỏe tâm thần có bằng cấp. Chẩn đoán chính xác thường rất khó khăn (và lắm khi bất khả), song cơ bản là biết liệu cô con gái có đang trải nghiệm một số triệu chứng ám chỉ tâm thần phân liệt hay không.

Thuốc dùng điều trị tâm trạng trầm uất thuộc dạng khác so với các loại dược lý sử dụng để điều trị các triệu chứng loạn thần, vốn không phải là nguyên nhân gây ra trầm cảm. Với những căn bệnh như tâm thần phân liệt và rối loạn phân liệt cảm xúc, thuốc men là bước cần thiết đầu tiên, và sẽ đòi hỏi chỉ định của một bác sĩ tâm thần học.

Thích đáng nhất vẫn là bác sĩ tâm thần chuyên khoa nên tôi đã khuyến cáo bà mẹ trợ giúp và động viên con gái mình hẹn gặp một bác sĩ tâm thần. Nếu cô ấy được chẩn đoán bởi một chuyên gia tâm thần thì ông bác sĩ này sẽ đưa ra các chỉ định hoặc đề xuất phương án điều trị phù hợp. Nếu không ổn, đây là thời điểm để thử tìm cách tiếp cận khác…

Đi trong bóng tối mờ ảo…

Thấy trên blog Tâm Ngã mình báo 7 độ C, trong khi dạo bộ theo các con phố gần nhà nào thấy rét lắm đâu. Đoạn Chùa Một Cột thanh cảnh, với sự che chở mờ ảo của đêm xuống, không quá u ám nhờ hàng đèn bố trí men theo vỉa hè hắt lên vừa đủ điệu. Dọc mấy con phố thả chân thoải mái và hiếm khi đông người chen chúc này, hoa nở vào mùa hè khá ổn còn đông đến thì tạo cái lạnh chẳng quá se sắt.

Đi trong bóng tối, lại nghĩ về hai vấn đề ước ao được truyền thông và giáo dục rộng rãi hẳn hoi: tâm trí và sinh tử. Dĩ nhiên, chúng nên triển khai ngay từ lứa tuổi bé tí, cho các em nhỏ làm quen, trải nghiệm rồi nắm thật vững về vài ba sự thật căn cốt ở đời: đau khổ, vô ngã, vô thường và cái chết; đấy là những chuyện cần ưu tiên luyện tập thường xuyên và liên tục đặng giúp cho thời gian sống trên cõi tạm đỡ tham lam hoang phí, tức giận đùng đùng hay âm ỉ thiệt quá chừng vô bổ và lầm lạc cùng hoang tưởng lung tung.

Đây là đoạn tôi đọc cho hôm nay trong cuốn sách Glimpse after Glimpse: Daily Reflections on Living and Dying (Sogyal Rinpoche, p.32; bản dịch tiếng Việt chuyển ngữ: Mỗi Ngày Trầm Tư về Sinh Tử) thường lật giở ra suy ngẫm mỗi ngày.

Thử tưởng tượng một người thức dậy trong bệnh viện sau một tai nạn ô tô và nhận ra mình bị mất hoàn toàn trí nhớ. Thoạt trông bề ngoài thì mọi thứ vẫn nguyên vẹn: cũng khuôn mặt và hình dáng ấy, các giác quan và tâm trí còn đây, song người đấy  không hề có ý tưởng hay lưu vết bất kỳ ký ức nào về bản thân cả.

Tương tự thế, ta không thể nhớ con người đích thực và bản dạng nguyên ủy của chính mình. Trong cơn bấn loạn kinh hoàng, chúng ta lòng vòng khắp nơi rồi ứng biến vào ngay tắp lự một bản dạng khác, một bản dạng mà chúng ta ôm riết lấy với nỗi niềm tuyệt vọng tột độ của kẻ đang không ngừng rơi xuống vực thẳm. Cái bản dạng dối lừa và được giả định rất ngu muội đó là ‘cái tôi’.

Phòng vệ cực đoan và bấn loạn phản ứng trước cuộc đời quá chừng phức tạp

Cho đến bây giờ, cơ chừng những nhu cầu đích thực của mọi người có thể chỉ là mong nhìn thấy rõ ràng và thấu hiểu cho bằng được tính phức tạp; rằng khi nào thì chúng ta cầm nắm chặt nó trong tâm trí chính mình.

Nền chính trị kỹ thuật số trong thế giới đa văn hóa ngày nay khiến lịch sử hoặc trở thành thứ vô cùng trân quý hoặc là cái bẫy.

Việt Nam cũng như Trung Quốc đang trải qua một sự bùng nổ kinh tế ghê gớm. Đi cùng thành công tài chính và tăng trưởng ngoạn mục khó phủ định, đất nước còn nảy nở liền kề ngày càng nhiều rối rắm xã hội và căng thẳng tinh thần. Đời sống mất đi sự giản đơn vốn quen thuộc lâu nay, trở nên ngày càng khắc nghiệt hơn hẳn, và điều này không thuần túy gây tổn thương cho các cá nhân mà còn ảnh hưởng tới cả toàn bộ nền văn hóa nữa. Công dân cảm thấy áp chế ghê gớm trước lối sống đổi thay khủng khiếp. Trong khi hăng hái vớt ngọn, đạt tới các thành tựu kinh tế trên bề mặt thì đất nước lại bỏ mặc, ấn tống xuống bên dưới các khía cạnh tâm lý. Với những khủng hoảng hiện sinh cực đại đến thế, sức khỏe tâm trí phải gánh chịu đau thương vô bờ.

Tâm lý học lâm sàng vừa mới mon men bám rễ sơ bộ vào nền văn hóa Việt. Đích thị, tâm lý học và tâm thần học đều bị hiểu nhầm, có vẻ không được tán thành, bị ngờ vực và giảm giá trị trong cộng đồng dân chúng. Tâm lý trị liệu là khái niệm ngoại quốc khá xa lạ.

Nên chi bất kỳ mặt tích cực nào đối với các vụ việc bi kịch ngày càng xuất hiện dày đặc có thể là dấu chỉ đòi hỏi nền văn hóa dần phải nhận ra tầm quan trọng chính đáng và giá trị tập thể lẫn giá trị cá nhân của tâm thần học, tâm lý học và tâm lý trị liệu. Không chỉ đơn thuần cần chú mục tới số lượng không nhỏ người mắc các rối loạn tâm thần khác nhau chưa được phát hiện, điều trị mà thậm chí dễ dàng dự đoán rằng, chắc chắn còn khá mơ hồ về một giải pháp nghiêm túc mang tầm quốc gia đối với khủng hoảng tâm lý hết sức nguy hiểm.

Nói thế để thấy rằng, bất chấp mức độ phổ cập và chấp nhận tâm thần học, tâm lý học và tâm lý lâm sàng ngay ở các nước phương Tây thì chúng ta vẫn tiếp tục chứng kiến cả loạt cơn dịch hành vi bạo lực ngày càng khủng khiếp. Các lối điều trị dược lý và thêm chút tâm lý trị liệu thất bại thảm hại  do người ta còn chưa thấu tỏ cách thức giải quyết hiệu quả nỗi niềm hụt hẫng, giận dữ, hận thù, bực dọc và cay đắng. Như triết gia F. Nietzsche từng lưu ý: “không có gì làm héo mòn con người nhanh cho bằng cảm xúc về sự oán giận, thù hận”. Hầu hết các rối loạn tâm thần khởi đi hoặc trực tiếp hoặc thứ phát từ đây: giận dữ, báo oán, tức hận, thù địch hoặc cay đắng. Cho dù vấn đề thế nào, việc làm mưng mủ một cách vô thức các cảm xúc tiêu cực trên khiến người bị tổn thương dần trở nên cay đắng và thù hận, dẫn đến thấy mình chủ bại, đôi khi xung hấn- thụ động, phá hoại, nghĩ đến chuyện trả thù hoặc thậm chí tạo hành vi bạo lực.

Trạng thái đắng cay bệnh lý là thứ tâm trí nguy hiểm có thể và dễ dàng thúc đẩy thành hành vi tội ác. Cay đắng, được hiểu như một trạng thái mãn tính và lan tỏa cứ âm ỉ ấp ủ, là một trong các cảm xúc phá hoại và gây độc nhất của con người. Cay đắng là dạng kiểu tính cách hằn học không lành mạnh hướng tới ai đó, điều việc hoặc với chính bản thân cuộc đời, hậu quả của tình trạng kìm nén liên miên của nỗi niềm tức giận, thù hận hoặc ai oán mà người ta tri nhận bản thân bị đối xử thế. Cay đắng là thứ cảm xúc oán thù dây dưa của câu chuyện bị tước đoạt quyền lợi và trở thành nạn nhân chẳng có chút giá trị chi. Cay đắng, tựa oán hận và thù địch, khởi đi từ việc không được kiểm soát lâu rồi những nỗi niềm phiền muộn, bẳn gắt, hụt hẫng, tức giận hoặc thịnh nộ âm ỉ.

Những gì kết tủa đặng tạo nên những cơn bùng phát kinh hoàng của vô số cơn điên khùng như thế? Hầu hết các sự vụ gần đây tại Việt Nam đều bị quy về xung đột liên nhân cách, thất nghiệp, stress và bệnh tâm thần. Song liệu các hành vi tội ác, bạo lực đó đơn giản bị đổ tại loạn thần hay stress? Hay các rối loạn tâm thần và các hành vi tội ác là hậu quả hơn thế do cách thức chúng ta quản lý kém cỏi stress, sự hụt hẫng, oán hận hoặc thù địch? Vài tại sao các cuộc tấn công, giết người, gây tai nạn trực tiếp vào nhà trẻ, người vô tội và các đối tượng dễ tổn thương? Có lẽ bởi vì ngay chính kẻ thủ ác cũng tự cảm thấy mình mất mát quyền lực quá chừng, tuyệt vọng, là nạn nhân và bị tổn thương trong khi đối mặt, đương đầu với sự thay đổi kinh khủng và khó lường định hết được. Những sự giằng kéo, chỉ trích và đập phá hết sức giận dữ và đôi khi khá ngây ngô của họ là nhằm chống lại đất nước Việt Nam thời mở cửa và đổi mới, biểu tượng hóa cho thế hệ kinh hoàng kế tiếp sẽ xuất hiện?

Mức độ thường xuyên các yếu tố kết tủa đào sâu thêm lắm cơn bùng nổ điên loạn chết người như thế, thuộc sự báo thù bị kiềm nén mông lung và không ổn định, là bởi tình huống đời sống căng thẳng hoặc khủng hoảng hiện sinh đủ khiến những phòng vệ bản ngã dường như đột ngột bị bẻ gãy hoặc bị hóa giải, cởi bỏ và tạo điều kiện phóng thích những xung năng giết người bấy lâu thiết lập ngấm ngầm?

Ngày nay, tại Việt Nam, cũng như ở cả Trung Quốc và các nước châu Á khác, chúng ta đang chứng kiến những bung xung đủ kiểu lắm trò của các thành viên của một nền văn hóa bỗng dưng quá dễ nhạy cảm dưới áp lực đương đại và sự giao thời, quá độ. Ngoài ra, cũng không khó nhận diện hiện tượng người ta ít nhiều có xu hướng tấn công, gây đau đớn và giết hại người khác không phân biệt– đôi khi kéo theo việc kẻ thủ ác tự sát– dường như là dấu chỉ khá tương tự những gì đang xảy đến ở Hoa Kỳ và các nước muốn học theo sát gần với nền văn hóa phương Tây như Trung Quốc và Nhật Bản.

Tạm suy luận rằng, cá nhân bị vướng mắc rối loạn– trước các ngăn cấm thuộc khía cạnh văn hóa, đạo đức hoặc tôn giáo– đã chối bỏ cơn xung hấn, giận dữ và oán thù của mình đến độ khiến họ lưu giữ kéo dài đủ lâu cơn thịnh nộ phân ly hết sức nguy hiểm trong lòng.

Thật đáng sợ khi nghĩ tới Việt Nam, và đặc biệt các nước Trung Quốc, Nhật Bản và các nền văn hóa đang phát triển nhanh chóng khác đang bắt đầu cho thấy một xu hướng ghê rợn: bùng nổ cơn điên khùng phá hủy và tội ác thuộc dạng bạo lực thản nhiên vốn khởi đi từ những nỗi niềm oán giận, thù địch và uất hận kéo dài không được bộc lộ. Dịch báo thù đang lây lan. Các rối loạn giận dữ tăng lên. Hành vi bạo lực dần trở nên thông thường.

Dĩ nhiên, với chính quyền hai siêu cường như Hoa Kỳ và Trung Quốc thì họ có thể làm tốt việc lưu ý thấu đáo các triệu chứng và dấu hiệu nguy hiểm này, và bắt đầu nhấn mạnh có chọn lọc sức khỏe tâm trí những công dân cay đắng của họ.

Điều này đòi hỏi nhiều hơn là việc thuần túy cung cấp thuốc chống loạn thần và tăng cường an ninh quốc nội; nó sẽ đòi hỏi việc trị liệu tâm lý thật hiệu quả rối loạn giận dữ và sự tinh tế tâm lý lớn lao mang tính xã hội nhằm chiến thắng cuộc chiến tranh khởi đi do sự hụt hẫng và cay đắng trước trạng thái đời sống đổi thay. Như thế, không thừa khi nhắc lại cẩn thận rằng, đừng quá hân hoan vô lối vì ngay cả các thành tựu tăng trưởng kinh tế và khoa học kỹ thuật cũng tạo nên mặt tối và kèm theo bóng mờ tiêu cực.

Dự báo thông qua nét vẻ mơ hồ, khó đoán…

Những ngày này, cái thái độ ứng xử tử tế và bày tỏ chính kiến sát sườn không hề bị chìm xuồng, bất kể vô vàn sự vụ thừa độ quyến rũ quen thuộc đủ để thu hút mắt nhìn, tai nghe và làm dễ dàng khắc ghi, in đậm hơn trong trí nhớ.

Các dữ kiện lịch sử cho thấy, không lâu trước khi xảy đến biến cố, khó ai dự đoán chính xác điều tất yếu xuất hiện. Đừng quên, gì gì, lịch sử nỏ phải là toán học.

Dĩ nhiên, dẫu gay go chẳng phải đoán định ngay liền thì thế nào rồi cũng sẽ tìm thấy cách khác để đưa các sự kiện có liên quan vào vòng chú mục quan sát.

Những thời khắc ấn tượng mang tính cách mạng lớn lao là điểm son diễn bày cho thiên hạ thấy họ không đoán biết được chút nào về tương lai; bởi nó ngập tràn vô vàn điều bất định. Đương đầu với nó là cuộc tranh đấu không ngừng nghỉ. Và không kỳ cục gì lắm, để giải quyết về những bất định khôn lường nổi ấy, người ta nói về chính trị; họ nói với nhau về chính trị, một cách ám ảnh: với ông dược sĩ đầu ngõ, bà bán thịt trong chợ, tán dóc rỗi hơi khi đứng chờ xe bus, v.v… cứ vậy, mọi người không ngừng nói về chính trị.

Dự đoán những gì tha nhân, người khác sẽ tiến hành là vấn đề cốt yếu, sống chết. Nên mọi người nói chuyện chính trị với những người tình cờ gặp gỡ, hết sức say sưa chẳng hề ngừng nghỉ. Đấy là cách họ đang cố gắng ‘lấy mẫu’ bên ngoài gia đình và mạng lưới bạn bè đặng phát hiện xem thử người ta đang sắp làm gì.

Tôi có nên, liệu mình sẽ… Biết bao người tự đặt câu hỏi tương tự với bản thân, hàng ngày và thi thoảng vào lúc này lúc nọ. Quyết định của họ phụ thuộc vào điều họ nghĩ người khác có thể sẽ thực hiện. Và họ cho rằng mình có thể đổi thay cái rụp ngay vào mỗi một khoảnh khắc cần hành động. Trong bầu khí căng thẳng ấy, những tin đồn và các trạng thái cảm xúc lây lan trong cộng đồng như tia lửa điện được kích hoạt. Nỗi niềm phấn khích hóa thành sự kinh hoảng, thất vọng hóa thành hy vọng, và mọi thứ có thể quay mòng mòng trở lại.

Những gì là mục tiêu cứu cánh, rốt ráo sẽ phụ thuộc vào những gì mình nghĩ là khả thể. Có đâu ít thành tựu dễ xuất hiện, kết quả. Và cơ chừng chẳng có cách thức nào đáng tin cậy để dự báo những gì đích thị sẽ xảy đến.

Lý do mọi người cho rằng tương lai dễ dự đoán so với bản chất bất định của nó chính là thứ mà tâm lý học định danh hiện tượng “định kiến đã biết trước rồi” (hindsight bias) đó chăng. Thậm chí, chúng ta đã và chắc sẽ tiếp tục được chứng kiến các chuyên gia phát triển các câu chuyện phức tạp đặng cố tuyên bố hoặc gắng giải thích thuyết phục cho những gì đã xảy ra theo cách chúng phải xảy ra thế.

Thực tế, đấy là thoáng nhìn qua khá rõ ràng về sự thật kiểu như này này hơn là những gì chúng ta sẽ nghe thấy sau sự kiện; bởi có vẻ, cần nhớ rằng đây cũng là khoảnh khắc của sự bất định (một ví dụ nhãn tiền từng biết tới).

Nhắn (57): Mở rộng vùng ảnh hưởng, tác động

Tâm trạng tự tin và quả quyết có thể tạo hứng khởi để mình tiến hành những gì cảm thấy là đúng đắn, hơn là đi theo điều người ta nhắc nhở mình nên làm. Hậu quả thú vị, mình cơ chừng ngạc nhiên nhận thấy người ta chịu nối tiếp và cất bước theo mình để họ sống hòa hợp với các giá trị riêng có của bản thân.