'Con Rủa của Năm 2019'

‘Con Rủa của Năm’, ấy là cách tôi cố tình chuyển ngữ danh xưng ‘People of the Year for 2019‘ do tờ Time, đã tồn tại được 92 năm, dành cho Greta Thunberg, cô gái 16 tuổi, trẻ nhất trong lịch sử bầu chọn. ‘How dare you?’ (‘Các người dám’…), bài phát biểu tại hội nghị thượng đỉnh toàn các vị tai to mặt lớn của một nhà hoạt động vì môi trường thiệt đầy thách thức và bực tức song tôi tin, nó tuyệt không hề nhuốm chất cay đắng, chua chát như dòng chữ ai đó in vi tính dán trên góc tường thuộc điểm đỗ xe bus kiêm bến ga (đường sắt trên cao) Láng, ở cạnh trường Đảng Lê Hồng Phong (Đường Láng, Hà Nội): ‘Không vứt rác bậy, trừ chó và người mù’.

Song trước khi thông điệp của nữ sinh Greta lan toả nhanh chóng toàn cầu rồi tạo nên phong trào hưởng ứng rộng khắp của mọi tầng lớp, nó chủ yếu ở tầm vụ việc gia đình bé mọn và hết sức riêng tư mà thôi. Khi nghe tin về biến đổi khí hậu hồi mới lên 8, Greta trở nên bung xung ghê gớm. Tới 11 tuổi, cô nhóc rơi vào trầm uất khủng khiếp, rồi ngừng ăn ngừng nói; trong hai tháng, sụt 9 ký, và nghỉ học gần một năm trời. Tình hình tồi tệ theo cách bố mẹ Greta ghi nhật ký: ‘Điểm tâm: 1/3 quả chuối; thời gian: 53 phút’. Đến thăm khám ở bệnh viện nhi, Greta được chẩn đoán mắc Aspeger, OCD, câm chọn lọc; phải dùng thuốc chống trầm cảm. Những gì ít công khai là lắm chuyện xảy đến trong nhà những tháng năm khổ sở trước khi Greta bước lên sân khấu thế giới với tư cách nhà hoạt động môi trường quá chừng năng nổ. Càng học hỏi nhiều các sự kiện ấy, vừa càng khâm phục Greta đồng thời khâm phục không ít hơn với chính bố mẹ cô gái nhỏ. Kỹ năng thiện xảo của họ đáp ứng với phiền não vô cùng của con gái nào chỉ giúp chính cô bé lành mạnh; họ còn góp phần chuyển hoá khủng hoảng cá nhân Greta để cô gái đẩy nó thành phong trào toàn cầu rốt cục nhấn mạnh sự biến đổi khí hậu… Khủng hoảng gia đình diễn ra trước khi Greta dấn thân vào con đường đấu tranh vì tình hình biến đổi khí hậu là bài học cho tất cả các bậc làm bố mẹ, ngay cả với những ai có con mắc rối loạn tâm thần. Nuôi con vốn khó nhọc, song e chừng cũng cực nhọc chẳng kém khi bồi dưỡng cho chính bố mẹ. Sự khôn ngoan của việc tranh đấu đã không bị lờ đi. Đời sống vốn đầy năng lượng. Và tương tự, hầu hết mọi người khởi sự nhờ tới trị liệu tâm lý do họ gặp nhiều lo âu, trầm cảm, hoặc nghiện ngập, hay khủng hoảng quan hệ. Điều gì đấy lớn lao khiến họ mắc kẹt, khoá cứng họ… Những gì đang xảy ra thu hút rồi nắm chặt sức chú ý của họ đủ để họ cần được giúp đỡ. Họ muốn trải nghiệm một sự thay đổi. Và lúc ấy diễn ra tiến trình đòi hỏi cân bằng trở lại…

Những khoảnh khắc thức nhận sâu sắc rồi khám phá đời sống mang chứa tinh thần trách nhiệm lớn lao; quan tâm tới sức khoẻ và sự ổn thoả của cá nhân; thậm chí, cùng lành mạnh và tốt lành, chúng ta cần điều gì đó siêu việt và mở rộng hơn hẳn thế nhiều… Tạm biệt năm 2019. Tinh tấn.–

Chào buổi sáng (72): Buổi sáng cuối cùng

Chào buổi sáng! Cách đây 28 năm (1991), ngày cuối cùng Liên Xô (USSR) chuẩn bị các thủ tục để kết thúc và chuyển giao chế độ; những lời chúc mừng Giáng sinh vẫn còn vang nơi cổng vào điện Kremlin, và sau bữa điểm tâm ở phòng riêng, tổng bí thư đảng cộng sản Mikhail Gorbachev bắt đầu vào việc hệ trọng cho chuyện đọc diễn văn từ chức… Sáng sớm hôm đó, Boris Eltsin nhớ lại ‘cảm thấy tự do và nhẹ nhàng’.

Thật lạ lùng cho những đan xen mới cũ, khởi đầu và chốt hạ, thậm chí, những nỗi niềm vui buồn, thoáng chốc lẫn lâu dài, sâu xa. Nắng đang lên trên góc nhỏ thủ đô, nơi gió chỉ phe phẩy những chiếc lá tí xíu lăn tăn để rồi tiếng nhạc dịu dàng thả rơi một chút muộn phiền rất thật.

Buổi sáng của hoài niệm, tiếc nuối, ân hưởng, suy tư, nhớ về dĩ vãng, và càng thêm trân quý phút giây hiện tại. Bình thản.

Mới tinh mùa Giáng Sinh

Không u hoài nhớ nhung bài hát từng hớp hồn thiên hạ xa xưa trong bộ phim phục dựng cùng tên (‘Last Christmas’, 2019), ‘A New Christmas’ (2019) chầm chậm hạ màn với giai điệu ‘A Well Lit Cafe’ trên nền luyến láy da diết của vĩ cầm và đàn dây khác thiệt tình mô tả thật sát diễn biến kịch bản: vừa dịu dàng muốn yêu thương vừa âm thầm thấy cần thay đổi.

Các tác phẩm, đặc biệt điện ảnh, mang chủ đề mùa Giáng Sinh vốn luôn chủ âm nhấn mạnh các giá trị hoà giải, đoàn tụ, tha thứ, và tri ân. Ở đâu người ta được quan tâm, chăm sóc, nơi đấy là nhà; vì thế, cái quán đồ ăn thức uống giữa New York của người đàn ông Phi Châu cô độc lại trở thành chỗ nương tựa nuôi dưỡng, ban phát thiện lành, và bền bỉ gắn kết hội nhóm. ‘A New Christmas’ mang bầu khí háo hức những ngày đang sống hôm nay, bởi kỷ niệm Toà Tháp Đôi còn đó, và vẫn rực rỡ trước lắm đồ đèn điện trang trí lung linh giăng bày khắp chốn phồn hoa đô thị này. Khéo léo diễn tả đặc tính đa văn hoá của một xứ sở hợp chúng quốc, bộ phim lý thuyết hoá rất ổn các bản dạng (identities): bản dạng cá nhân và quyền phát triển bản thân; bản dạng cộng đồng; và bản dạng văn minh. Nôm na, cho dẫu tất cả chúng ta có những bản dạng cốt lõi khác biệt nhau song đều cố gắng tiếp chạm một mục tiêu phổ quát; nói khác, con người cá nhân và cộng đồng cùng làm việc đặng hợp nhịp, khít khớp khung tham chiếu nội tại của một nền văn minh thừa sức gợi hứng cho một tương lai tốt đẹp hơn. Vận động qua lại chẳng ngừng thế luôn hiện hữu nhưng giờ đây, hơn bao giờ hết, người ta dần ý thức sâu sắc hơn về nó.

Câu chuyện cậu giai học ngành Y ám ảnh tội lỗi trước cái chết của người mẹ đơn thân, thuộc thế hệ di cư Ấn Độ cổ truyền theo đạo Hindu; nữ du khách gốc Kenya mồ côi và lớn lên trong thân phận con nuôi, lần đầu tới thủ đô, hân hoan sắp nhập trường nghệ thuật. Hai nhân vật chính thủ vai ổn thoả đáng khen, làm đêm bừng sáng bâng khuâng và khoảnh khắc ban ngày lưu luyến qua đi tiếc nuối. Gia đình nhân loại thu nhỏ trong một khu dân cư sang trọng, bao quanh bởi màu xanh của cây cối, kiến trúc tân thời cao tầng, và xa gần ẩn hiện những phận đời riêng tây đau đáu. ‘A New Christmas’ ngầm gửi kèm thông điệp tái sinh mãnh liệt với nguyện cầu tiếng chuông ngân rung mãi bình yên.–

Bất an, bất mãn, bất công, và bất lực: xung hấn bị động còn kéo dài

Vụ việc tương tự đã từng xảy ra ba năm trước, cùng nơi chốn; hàm ý một cái gì vừa như sự bắt chước và lặp lại thừa thãi nhờ lợi thế truyền thông hiện đại, vừa bộc lộ rõ ràng xu hướng ứng xử bạo lực tựa cách đối phó với những bất mãn tràn bờ, phản ánh bất công xã hội sâu sắc, và nói nhiều hơn cùng hết thảy chúng ta về trạng thái bất lực nên xung hấn bị động hẳn còn kéo dài chưa dứt.

Giáo dục, điển hình bởi thiết chế trường học, trở thành điểm hút của hậu quả trở về chỗ khởi phát. Không đơn giản là tâm lý cá nhân thiếu khả năng nhận diện, kiểm soát và điều chỉnh cảm xúc bản thân (dùng chữ cho thiệt xịn xò: ‘trí tuệ cảm xúc’) mà nghiêm trọng hơn, những câu chuyện tương tự thế này chứng tỏ ranh giới đã bị bỏ mặc, coi thường, và xâm lấn ở cả đôi bên; đồng thời, nhầm nhọt với sự xứng đáng liên quan sát sườn nhân phẩm nội tại, lòng tham vi tế khiến người ta nghĩ mình mặc nhiên được quyền khiến sân si thêm phần ghê gớm. Các giải pháp công nghệ như cài đặt máy quay hoặc quẹt thẻ điện tử ở cửa, cổng nào thay thế được ưu tiên vun bồi yếu tính đạo đức đòi buộc thể hiện qua hành động, ứng xử đúng đắn. Khi không gian riêng tư và công cộng trộn lẫn, nhập nhằng thì căn tính người lẫn lộn giữa hậu trường tập luyện với sân khấu biểu diễn. Giáo viên mất quyền sở hữu lớp học và chủ động vai trò; phụ huynh lo lắng, ám ảnh, và bất an thường xuyên vì vậy, ‘dài tay’, ‘mở miệng’, nhìn ngó… Bộ phận quản lý giáo dục e chừng lúng túng, mất khả năng đối phó tạm thời, thậm chí, đôi khi tê cứng, hoảng sợ. Luôn thế, trong trạng thái đe doạ (dù thực tế hay tưởng tượng), nhu cầu an toàn đẩy mọi người căng thẳng (phản ứng ‘chiến/ biến’ đặc trưng stress) và chỉ lo toan bảo bọc bản thân, rất khó suy tư sáng tạo, thấu cảm với tha nhân, tâm thế đâu dễ nghĩ tới viễn cảnh lành mạnh, ý hướng lớn lao, bền vững dài hạn…

Câu chuyện xảy đến tại quê nhà lần nữa, chứng tỏ chú tâm ‘(vì một) thành phố đang sống’ là quan điểm giá trị hơn nhiều cụm từ mỹ miều rêu rao ‘thành phố đáng sống’. Vô hình trung, nó tiếp tục sỉ vả thầm lặng với lời kêu gọi sáo rỗng ‘tôn trọng sự đa dạng và khác biệt’. Bởi rốt ráo, đa dạng vẫn hãy còn là chữ dùng mô tả xã hội chúng ta đang chung đụng với toàn bộ những khác biệt vô vàn của bản dạng người (identity). Tuy thế, khi nói về yêu cầu quản lý sự đa dạng, những gì đích thị chúng ta cần quản lý là vô số những bản dạng xung khắc, phức tạp mà tất cả chúng ta mang chứa trong lòng mình. Một cách sỗ sàng, sự thật trần trụi ấy liệu có thúc đẩy những ai đảm trách, đương nhiệm khiêm cung học hỏi công vụ, đồng thời nâng cao trình độ chuyên môn, và lần hồi góp phần chuyển hoá xã hội theo hướng tương tác bất bạo động, từ bi, và trí tuệ. Lần nữa, nghe chăng lời tâm tình da diết của bậc thức giả uyên thâm và nhà hoạt động xã hội siêu tuyệt Phan Châu Trinh ‘chi bằng học’ để giáo dục tìm thấy con đường khai sáng lẫy lừng, quốc gia hùng mạnh, quê hương hưng thịnh, lòng người hoan hỉ, trong ấm ngoài êm.–

T.B: Bài báo khai thác thêm chút chút từ gợi hứng bên trên.–

Chào buổi sáng (71): Viết cho buổi sáng chưa tới

Mục này bắt đầu hồi 2010 (28.11) và tạm dừng khá lâu khi tròn 70 số (10.12.2012).

Giờ thì trời mới chiều chuyển dần sang tối và vẫn còn ngày 18. Tôi quyết định sẽ bổ sung đoạn cuối ngay bên dưới vào sáng sớm mai.

Chào buổi sáng. Trời mưa, ngày bắt đầu bằng tiếng ầm ào của thiên nhiên trút xuống bên ngoài cửa sổ. Ngay từ đêm khuya, đã nghe những rổn rảng trở mình, nhắc gợi về sự thay đổi thời tiết theo hướng bình hoà, bù trừ… Đối lập với các câu hỏi tại sao là bây giờ.–

Dưới đây là danh sách 10 điều ưu tiên mình cần nghĩ tới nếu muốn thay đổi thế giới, theo đề nghị của vị sáng lập SuccessNet.org là Michael Angier. Đêm ngày, mọi thời thảy đều ưng ý, yên an.–
1. Biết rằng mọi thay đổi đáng kể trong lịch sử hết thảy không đến từ các quốc gia, quân đội, chính phủ và chắc chắn chẳng bởi vì ban bệ gì sất. Chúng xảy đến do kết quả của lòng dũng cảm và tâm nguyện của các cá nhân. Những vị như Joan of Arc, Albert Einstein, Clara Barton, Abraham Lincoln, Thomas Edison và Rosa Parks. Có thể họ không tiến hành một mình, song họ, không nghi ngờ chi, là các tác nhân tạo nên thay đổi.

2. Tin mình có tiềm năng và mục đích độc sáng trên thế giới. Không phải đã có quá nhiều thứ được khám phá. Tuỳ ở mình muốn khám phá thôi. Tin mình có thể và sẽ làm nên sự khác biệt.

3. Nhận biết mọi thứ mình thực hiện, từng bước mình tiến hành, mỗi câu mình viết, từng từ mình nói hoặc không hề cất thành lời. Chẳng có chi vớ vẩn cả. Thế giới dễ chừng lớn lao mà chẳng có điều gì nhỏ nhặt. Mọi thứ đều quan trọng.

4. Để nhìn thấy sự thay đổi giữa đời, mình không phải to mồm. Không nhất thiết phải giỏi hùng biện. Không cần phải được trúng cử. Thậm chí không phải đặc biệt thông minh hoặc học thức đầy mình. Tuy nhiên, mình buộc phải tâm nguyện cam kết.

5. Tự chịu trách nhiệm cá nhân. Đừng nghĩ ‘đấy không phải việc của tôi’. Sẽ tệ hại ghê nếu nói rằng ‘tôi biết làm sao đây, tôi chỉ là con người thôi mà’. Mình không cần mọi người hợp tác hoặc ai đó cho phép thì mới tạo nên các thay đổi. Nhớ khởi lên thôi thúc ban đầu này: ‘Tuỳ thuộc chính tôi, mầm nhuỵ sinh sôi’ (‘If it’s to be, it’s up to me’).

6. Đừng ngán ngẩm với thể thức mù mờ hiện tại. Nếu mình thấu suốt điều muốn thay đổi và lý do cần đổi thay thì rồi ra tất biết rõ cách làm. Nhiều điều quan trọng đã bị bỏ qua vì ai đó mặc cho cách giải quyết vấn đề quấy nhiễu việc ra quyết định.

7 . Đừng đợi tình hình ổn thoả thì mới tiến hành. Thay đổi vốn rối rắm. Sự vụ chẳng bao giờ ngon lành ngay và luôn liền đâu. Thuận theo lời khuyên vô giá của Teddy Roosevelt: ‘Làm những gì khả thể, với những gì hiện có, đúng nơi chốn đang trọ” (‘Do what you can, what you have, where you are’).

8. Cái gốc của thay đổi nằm ở nhận thức. Chúng ta bất khả thay đổi điều mình chẳng hề thấy biết. Hầu hết thời gian, chúng ta cứ mù mờ điều chi sai trái hoặc thứ gì đang không vận hành đúng đắn. Chúng ta không nhìn ra điều có thể là. Nhờ nhận thức sáng tỏ hơn, chúng ta bắt đầu tiến trình thay đổi.

9. Lắng lòng ghi nhớ những lời này từ Albert Einstein, hẳn là bậc thầy tạo tác đổi thay thông minh nhất nhân loại từng biết tới: ‘Rốt ráo mọi sự thay đổi lâu bền và có ý nghĩa đều bắt đầu bằng trí tưởng tượng thì rồi ra mới khác trước được. Trí tưởng tượng quan trọng hơn kiến thức” (“All meaningful and lasting change starts first in your imagination and then works its way out. Imagination is more than knowledge”).

10. Để mọi sự đổi thay, trước tiên MÌNH phải thay đổi. Chúng ta khó bề thay đổi kẻ khác; chúng ta e chỉ có thể thay đổi chính bản thân mình. Tuy thế, khi CHÚNG TA thay đổi, mọi sự biến chuyển đổi thay theo. Và một khi thấm nhuần điều ấy, chúng ta đích thị khả dĩ là sự thay đổi mình mong muốn nhìn thấy trên đời.–

Thương lợn, thương người biết mấy

Hình như mấy hôm rồi thịt heo lên giá hay sao í mà thấy khắp nơi dân tình khốn đốn nhặng xị cả lên, bởi chi không biết chứ thực phẩm dưỡng nuôi thân xác ắt hết sức thiết yếu; chả thế dù chẳng thân thuộc giò đùi, tai heo, xương má hàm gì đó đi nữa thì cổ nhân đã xác quyết ‘dĩ thực vi tiên/ thiên’ (quần chúng lấy cái ăn làm đầu). Tiện thể, nhớ bà Nguyễn Thị Doan, nguyên Phó Chủ tịch nước nhà từng phát biểu ‘người ta ăn của dân không từ thứ gì các đồng chí ạ’. Cũng lạ, cái chữ dùng khiếm chỉ mà đã trỏ ý rõ ràng: ‘người ta’; còn ai vô trồng khoai chốn này.

Thói thèm thuồng đêm ngày vị quen, miệng nhắc, tay ấn bàn phím kể lể kèm chóp chép chọp chẹp về các chế phẩm từ con ủn ỉn khiến dòng nghĩ đẩy sang ý tứ từ một bài báo ngoại quốc: đâu là sự phân biệt con người với con lợn? E chỉ là sự hiện tồn của *các ký ức mang tính tiểu sử* do chúng ta tạo dựng bản ngã chính mình. Dẫn lời của John Stuart Mill trong tiểu luận sáng giá mang tên ‘Utilitarianism’ (1861) rằng thà làm một kẻ bất mãn hơn là một con lợn thoải mái, và rằng như Socrates khó chịu thay vì đóng vai tên ngu ngốc hân hoan, bài báo cho biết lợn thì có nhận thức (conscious) nghe. Tựa chúng ta rứa, lợn sở hữu các trải nghiệm nội tâm; song chúng tự ý thức (self-awareness), biết sự tồn tại của chính mình, có một ‘cái tôi’ (‘I’) bên trong? Nhiều bằng chứng khẳng định một số động vật tự ý thức: tinh tinh, cá heo, voi, thậm chí chim ác là (magpie). Hết thảy mấy loài này đều qua được bài trắc nghiệm gọi là ‘cái gương soi’ về tự ý thức; theo đó, nếu mình đặt chúng trước một cái gương sau khi bôi một đốm đỏ lên trán chúng thì chúng sẽ phản ứng bằng cách cố xoá chỗ đấy đi. Chúng cơ chừng nhận ra chính mình bởi sự phản ánh. Các khoa học gia suy luận, mấy loài thế chia sẻ điều giống năng lực của chúng ta về tự ý thức. Chưa nói, trẻ nhỏ có thể vượt qua bài kiểm tra gương đâu tầm khoảng 18- 24 tháng. Tức, y như tinh tinh, ở độ tuổi ấy thì các nhóc tì hồ như đã có cảm nhận sơ khai về bản ngã. Và giống nhiều động vật khác, trẻ mới sinh ra có thể ghi nhớ nhiều điều. Đấy là bằng chứng trí nhớ bắt đầu từ trong bụng mẹ, vì chúng nhận ra các âm thanh nghe thấy ở bào thai, tỷ dụ giọng nói của mẹ mình…

Con lợn, thịt heo, thú xơi ngon lành cành đào các chế phẩm từ loài gia cầm đem lại khoái khẩu (đừng quên chứ, từ đây còn có cả món giả cầy). ‘Dân dĩ thực vi tiên/ thiên’. Tin cập nhật là Tết này thịt heo giá đắt kinh khủng, vì vậy hẳn không ít nhà hụt hẫng và mong đợi ngậm ngùi. Các em múp míp, bụ bẫm chắc sẽ bị bao kẻ bẹo má, véo tai để phần nào nguôi ngoai nỗi niềm thiếu thốn. Treo bức tranh lợn vừa nhắc nhở vinh thân phì gia, vừa tựa liệu pháp ‘cá gỗ’ nuốt nước miếng trừ bữa. Thương quá hà. Chịu khó nghe thêm chuyện bên Tây sử dụng một phương pháp học sâu (deep learning) gọi là ‘Counting CNN’ để tăng độ chính xác khi đếm lợn tại các nông trang đó. Hầu chuyện cuối cùng an ủi nhé. Tròn trịa một thập niên rồi, thiên hạ làm thực nghiệm về việc lợn tìm hiểu những gì một tấm gương phản ánh và sử dụng nó đặng có được thông tin. Cụ thể, khi đặt một cái bút trước gương, các chú heo con động đậy như đang nhìn thấy mình trong đó; sau khoảng 5 tiếng đồng hồ với gương, các con lợn được cho thấy một bát thức ăn quen thuộc có thể nhìn thấy trong gương nhưng ẩn sau một hàng rào che chắn. Kết quả, 7/8 chú heo tìm thấy bát thức ăn trong khoảng 23 giây nhờ rời khỏi gương và đi vòng quanh tấm chắn. Các chú lợn ngây thơ cho thấy cùng nhìn phía sau gương. Lợn định vị bát thức ăn nỏ phải bởi mùi, chẳng có sự ưu tiên khu vực để bát thức ăn và cũng chẳng đi tới khu vực đó khi nhìn thấy bát thức ăn ở chỗ khác. Để sử dụng thông tin từ gương và tìm thấy bát thức ăn, mỗi chú heo phải quan sát các dấu hiệu từ môi trường xung quanh, ghi nhớ chúng và hành động của chính nó, suy ra mối quan hệ giữa những thứ quan sát, ghi nhớ được, và hành động tương ứng. Khả năng ấy cho thấy khả năng lượng giá của lợn. Kết quả thực nghiệm có thể tác động nhất định tới việc thiết kế chuồng trại nuôi lợn và rồi còn có thể đem lại phúc lợi cho lợn (pig wellfare) tốt hơn nữa. Lợn ơi lợn à.–

Giữa lưng chừng Bach, tiếng điện thoại đời mới, và chó sủa chưa vơi…

Giữa ngã tư đường hay trong chốn mật thất thâm cung, hoặc giả vẫn đang đi- đứng- nằm- ngồi nơi rừng sâu núi thẳm, gió cùng nắng vẫn vô tư chiếu rọi. Giờ có thể nghe các tuyệt phẩm của Bach thoải mái, sải chân dài băng qua đại lộ của vô vàn thứ đồ bán hạ giá cuối năm, rồi từ tốn dừng ngắm mặt trời vừa ngang lưng chừng vai áo…

Cái trò chơi bi sắt (pétanque) một thuở trên nền đất dung dị đời thường của lũ trai phố thị, cả nghệ thuật luyện tập cùng tâm tư vắng bóng hơn thua… Rải khắp những vòng tròn vô tận hiến dâng người người thảy đều dễ dàng nắm bắt, mà trước tiên bản thân cảm nhận riêng mình. Bổ củi, tưới cây, gánh nước, quét nhà… vô lo chi sự. Đấy là khoảnh khắc siêu phàm của thăng hoa lủ khủ lần lặp lại. Tâm ban sơ, tâm thấu đáo mọi lẽ điều mầu nhiệm. ‘Shaman’, ta hội ngộ vị thầy ẩn nhẫn bấy lâu; cơ hội làm việc cho tiến trình trở thành toàn thể lần nữa: chữa lành ốm đau, giữ gìn kiến thức, khuyên bảo sự mất mát, và hiệp thông cùng thế giới thần linh. Trạng thái vén lộ trực tiếp muôn một ở khoảng hõm xương lõm vào kỳ diệu, cuộc hành trình dọc dài các chiều kích giăng kéo bất phân. Thứ công cụ cổ xưa nương dựa vào càn khôn đặng giúp kẻ khó tìm thấy đời muốn sống: vũ trụ và hang động gặp gỡ nhau với thực tại khác.

Ban trưa nghe vang vọng xa xăm những điều từng xảy đến từ rất lâu, và nó vẫn cứ diễn tiến. Một khuôn khổ tâm linh khởi nguồn từ trải nghiệm trực tiếp, khuyến khích tin tưởng vào chính mình; truyền cảm hứng hồi nảo hồi nao thời thơ ấu, sự hiểu biết triệt để của thế giới thực và trí tưởng tượng của tâm ban sơ. Bất toàn, chẳng hề thông thạo; vị ‘chuyên gia’ nào dám thừa nhận anh ta nỏ có rành rẽ chi chi. Không ai đánh giá kẻ mới bắt đầu. Và trong thế giới Youtube âm nhạc của Bach rơi cùng chiếc lá bàng nghiêng đổ bên vỉa hè lối nhỏ, khi điện thoại đời mới nhất ai đó reo vang, có lắm mối đau đầu với hạn cuối cùng sắp tới, và con chó sủa không chịu dừng vì giời đất chuyển dông; bất kỳ năng lực kiểm soát nỗi niềm lo âu giỏi giang mấy cũng khó bao gồm một chỉ định sẵn về điều thú vị. Thì đây, shaman, ta cần cởi mở, da diết, và thiếu vắng định đề tính sẵn. Tôi nhìn thấy mình nơi hòn đá phủ rêu, và lặng lẽ ngồi xuống lần nữa…–

Chuyện học của người lớn tuổi, tính cá nhân, và sự phát triển xã hội

Vươn lên đón mặt trời, an nhiên sống với đời

Những ồn ào chứng tỏ và tranh cãi lại qua trong vụ nên đặt tên đường hay không, như cách vinh danh hai vị giáo sĩ phương Tây đã có công lớn với sự hình thành chữ quốc ngữ, khiến lòng người quan sát xốn xang quyết ý: ‘chi bằng học’ (Phan Châu Trinh).

Cái lợi lạc lớn nhất cộng đồng người Việt được hưởng từ cuộc nói năng đông đảo và hơi kéo dài mấy ngày nay trên mạng facebook đúng là nó nhắc nhở về nghịch lý của việc học hỏi: trở thành cá nhân giữa đời thường xa xót. Khởi từ trải nghiệm sống nên học, và xã hội nào mà chẳng tồn tại kẻ đang học. Do vậy, thật may mắn và đáng mừng vui xiết bao khi các con dân đủ mọi lứa tuổi, trình độ, tầng lớp bị/ được thu hút vào sự vụ mà quyền phủ quyết phụ thuộc cơ quan quản lý nhà nước, dù là cấp thành phố trực thuộc trung ương (Danang trước đây là nhượng địa thời thuộc Pháp).

Không hề tự dưng, vô cớ, rảnh rỗi hay hết sức quá thao thức, nhiệt thành, bức xúc; thư từ, khuyến nghị, trách nhiệm, nghĩa vụ, tinh thần công dân, tính chính trực, lẽ công bằng, cơ hội biểu tỏ tiếng nói, một dịp xiển dương tôn giáo, luyện tập kỹ năng tranh luận, thực hành các quyền được pháp luật bảo hộ, thể hiện kiến thức, bảo vệ sự thật, xới lật những gì có vẻ chưa xong xuôi, ngã ngũ, v.v… Phe nhóm, đội, hội, quốc nội, nước ngoài, giáo sư tiến sĩ, nhà nghiên cứu, kẻ mộ đạo, hiếu học, ưa tham gia đám đông, ghét cái gì đè nén, lòng chưa thôi lo lắng nọ kia, diễn đàn học thuật, status chửi rủa, dạy khôn, mắng mỏ, khẩu chiến, gọi điện thoá mạ, gõ phím cay cú, chịu khó chia sẻ bài vở sưu tầm, tích luỹ bấy lâu, v.v…. Lượng, chất thực hư ra sao không cần vội vàng xét đoán. Phong trào dẫu nhỡ tào lao chi sự, muộn nở sớm tàn đi nữa thì cũng thành tựu muôn vàn độc sáng khó bỏ quên ngay: dân khí, dân trí, dân tình. Chẳng đến độ phục sinh triệt để thì mong sớm chiều hợp duyên e rồi tới hồi thái lai, tươi đẹp bởi nhà, người có vẻ cố gắng quy tụ, truyền thông.

Những ai trưởng thành, đã lớn ắt dần dần thức nhận ít nhiều giá trị của việc học hỏi suốt đời. Các vị làm giáo dục của nước nhà hẳn buộc phải thay đổi quan điểm khi nào, bằng cách sao, và ở nơi nao thì người ta bắt đầu học hỏi. Không còn duy trì thêm mãi việc học chỉ khu trú và thu rút vào trong học khu, nhà trường, tức bối cảnh của các thiết chế giáo dục chính thống mà giờ đây bối cảnh lan ra toàn xã hội, gồm gia đình, dòng tộc, nơi công sở, các cơ sở tôn giáo, tín ngưỡng… Việc học là đòi hỏi của cả đời đặng cho ta hiểu biết bản sắc cá nhân, mục đích cùng ý nghĩa sống dọc dài theo năm tháng, và thích ứng với việc ghi nhận rồi tiếp cận những nghịch lý xã hội ngày nay.

Những gì liên quan đến tiếng nói, chữ viết, hồn nước, dân tộc tính, tinh thần đồng bào,… vô hình trung, hoà trộn trong tính phức tạp của trải nghiệm học tập, góp phần vén lộ cách văn hoá, giới, sắc tộc, và các yếu tố xã hội khác nữa định dạng bản sắc cá nhân và khả năng vận hành các mối quan hệ: nền tảng của hết thảy, mọi thứ học hỏi. Dĩ nhiên, ẩn lộ, phơi giấu cũng khá dễ nhận ra một cái gì phản ứng uất ức, nổi xung, trút giận, xâm kích, chọc ngoáy, la làng, châm chích, bất mãn… với những gì hiện hành, nhất là đại diện giới lãnh đạo, ban ngành cùng chính sách quản trị tiếp tục gây nên tùm lum hậu hoạ tệ hại, khôn lường.

Chính những phái sinh vượt ra ngoài câu chuyện ý tưởng, ngữ ngôn bề mặt mà chạm mó sâu xa vào tất tật khía cạnh kinh tế- chính trị- văn hoá- xã hội khiến ai quan tâm sẽ phải kiên nhẫn đợi chờ thành quả của sự vun bồi nghiêm cẩn của tư duy phản biện cùng hành động phản tư trong một xã hội vốn coi trọng, đề cao bằng cấp, học vị, tuổi tên hư danh, giả tạo để từ đó, những ai đầu tư cho việc học hỏi suốt đời sẽ đích thị say sưa thực hành rồi triển nở tốt lành tựa một lựa chọn khôn ngoan vì biết lượng giá lại năng lực sáng tạo, thành người.