Chết cười

Chọn xong tiêu đề thì sực nghĩ sao không thử tra từ điển tiếng Việt xem họ giải thích thế nào. Mục từ liên quan tới ‘chết’ chiếm gần hai trang, tùm lum thứ, tỷ như ‘chết đuối vớ phải bọt’ hoặc ‘chết chẹt’… (Hoàng Phê, Trung tâm Từ điển học, In lần thứ bảy, 2015). Mỗi tội chẳng nói chi về ‘chết cười’ cả.

Nỏ đáng buồn. Cóc thành vấn đề.

Phải tư duy một cách triết học nghĩa là, (a) xác định các thuật ngữ trao đổi; (b) cắt rời lập luận; (c) diễn giải ý kẻ khác hết sức rộng lượng song lại đặt nghi vấn về chính mình.

Khoảnh khắc

Bức ảnh chụp Dalat sáng nay trông thật lạ mà quen. Tay máy chiều người với tình yêu nơi chốn.

Có đôi điều ‘viễn mơ’ (!).

Một là nó gợi khoảnh khắc khi mình già rồi, nhớ lại một nghiên cứu đọc lâu lắc đã xác lập mối liên quan giữa sự tự tiên đoán tiêu cực với trí nhớ; theo đó, cả đàn ông lẫn đàn bà trung niên thôi (đâu tầm 48-62) song họ thể hiện thấp điểm trong trắc nghiệm trí nhớ chuẩn khi được bảo là họ tham gia nghiên cứu dành cho tuổi trên 70.  Có vẻ hoà vô nhóm trưởng lão như sự nhắc nhở gián tiếp về tuổi tác và sự tuột dốc về trí nhớ đủ để tác động tới điểm số, nhất là với các quý vị quá quan tâm chuyện tuổi tác. Điểm số cao hơn khi người tham gia được bảo họ đang đấu với nhóm mới đôi mươi thôi.

Thứ hai, khoảnh khắc nhận ra bản dạng của một đối tượng tri giác.

Thứ ba, dùng ‘khoảnh khắc’ nãy giờ ham hố thì dễ dàng khơi lên luôn cả cụm dính chùm lừng danh: ‘khoảnh khắc Eureka!’

Thứ tư, thiết thực là cần tìm ra mẹo mực để biết tưởng thưởng từng khoảnh khắc đang là…

Thứ năm, sâu xa, ta suy luận chứ khó nhận thức được khoảnh khắc chúng mình quyết định hành động.

Thứ sáu, hiện diện sao đây (‘hiện diện’ là cái từ bị xài xể ghê gớm), đặc biệt đáng ghi nhận khi ta không thích cái khoảnh khắc đang là…

Giản dị nhất là thứ bảy, làm sao có những khoảnh khắc khiến ta được là chính mình. ‘Hiện tại’.

Chưa hết. Thứ tiếp theo có thể kể không sợ sai liên miên là khoảnh khắc mình không tỉnh thức.

Tìm thấy mớ hỗn độn ở trên đầu

Câu cửa miệng đẩy niềm tin và sự hợp tác lui xuống chương 2

nhường phần nói nhiều cho yên lặng

‘Bách khoa toàn thư quốc tế về các khoa học hành vi và xã hội’ tập 20

đừng đội mũ trong nhà;

lúc này nên làm sao nối thẳng

bắt đầu từ cửa sổ để bước qua cửa ra vào

nghe tiếng nước chảy

tiếp tục ngồi bâng quơ;

một trăm lẻ một đêm nhân thêm mấy lần

không có gì phải nghĩ nữa

chiếc kính lúp mờ lắm rồi

cả hệ mặt trời đã tắt;

con tắc kè biết điều trốn mất

sáng mai đổ rác thứ khác vẫn kịp

cùng lắm thì thay áo gối sạch sẽ

và đi nằm với hơi thở nhẹ.

Nặn chữ

Làm kẻ viết thì nhiệm vụ cơ bản luôn đòi hỏi kiên định và nhẫn nại chưa bao giờ đủ là gõ xuống đều đặn các con chữ. Logic, nặn chữ liên quan tới những gì sẽ xảy đến tiếp theo. Đó có thể là lý do giải thích cặn kẽ tại sao nói qua điện thoại thì ít thoả mãn hơn so với lúc mặt đối mặt. Các nhà nghiên cứu cho rằng, tương tác qua điện thoại làm giảm nhận thức về các hành vi xác định nhân dạng; tức nói khác, có xu hướng không phù hợp hơn trong cách người ta cảm nhận bản thân họ so với cách đối tác cảm nhận họ qua tương tác bằng điện thoại. Độ chính xác của việc nhận thức hành vi xác định cao hơn khi tương tác trực tiếp, aka ‘in person’. Dẫu dễ tìm thấy niềm vui và phát hiện nhiều tưởng thưởng hơn hẳn khi tương tác trực tiếp so với tương tác điều hướng bởi điện thoại thì cũng thử thủ thỉ chút xíu rằng chắc vẫn có kẻ muốn núp bóng sau màn hình lẫn bàn phím vì họ e cũng sở hữu bao điều thoả mãn chẳng kém. Tình hình thời sự thế giới họp hành căng thẳng tiếp tục gợi ý rằng đâu ít chính trị gia, nhà khoa học, các vị làm giáo dục và bố mẹ phụ huynh tin rằng thất bại là giáo viên tốt nhất. Lần nữa,  chịu khó nhớ giúp là từ lâu các khoa học gia thừa biết bộ não có hai cách học hỏi; một thuộc kiểu ‘học hỏi né tránh’ là trải nghiệm mang tính tiêu cực và trừng phạt, và một thuộc kiểu ‘học hỏi dựa vào tưởng thưởng’ thì là trải nghiệm tích cực và mang tính củng cố khiến não cảm nhận muốn chạm tới câu giả nhời đúng. Tiến trình này tương tự những gì não bộ trải nghiệm khi cảm thấy nuối tiếc: tỷ dụ, mình tiếc nuối nếu hành xử điều chi sai trái rồi tương lai mình có thể chuyển đổi hành vi. Khả năng không thấp là mai vẫn còn cơ hội gõ tiếp.

Lý do luôn luôn có sẵn, và lý do luôn luôn đúng

Không ít lần, dù chưa có sẵn ý tưởng chi cả song vẫn khởi thảo bài viết chỉ vì muốn dùng cho vơi dần hết ảnh chụp minh hoạ còn sót lại trong máy tính. Câu cửa miệng ưa thích lâu nay của bản thân được lấy làm bằng: lý do luôn luôn có sẵn, và lý do luôn luôn đúng.

112 năm và 259 ngày là kỷ lục thế giới ghi nhận cho cụ ông Nhật Bản hiện cao tuổi nhất quả đất: Masazo Nonaka, người vẫn tự mình di chuyển hàng ngày trên chiếc xe lăn. Bí quyết sống thọ là xơi bánh ngọt và tắm nước suối nóng. Đọc ở đâu quên mất tiêu, rằng hình như tính trung bình con người hiện tồn khoảng 79 tuổi.

Vậy nếu lý trí lẫn cảm xúc đều cùng tác động tới việc ra quyết định thì rốt ráo, cái nào quan trọng hơn nhỉ, và kinh nghiệm thì quý vị xử lý thế nào ổn thoả.

Mà nguy cơ (xác suất của điều chắc chắn nào đó) thì bằng may rủi nhân với bộc lộ. Phơi nhiễm bao nhiêu đây, với một hành vi, tiến trình, sản phẩm,… nào đấy.

Những hôm mưa gió giở giời, lúc tinh thần đi xuống hoặc thất bại te tua, hay đơn giản cảm thấy oải thì càng cần thiết bửu bối đút túi quần thường trực: câu khẩu hiệu của riêng mình.

Và chúng ta tiếp tục tăng cường khám phá trong đời sống hàng ngày để học cách tiếp cận với một ý tưởng mới mẻ hoặc ghi nhận một lối suy nghĩ tân kỳ: sáng tạo.

Thưởng thức âm nhạc khi tiếp nhận ỡm ờ

Chiều qua, tôi tranh thủ đến Nhà Hát Tuồng Nguyễn Hiển Dĩnh (Đà Nẵng) để nghe ban nhạc Ấn Độ mang tên Pranava Naadham biểu diễn tầm một tiếng đồng hồ theo phong cách hoà trộn Carnatic mà mấy ngày gần đây nhóm đã có mặt ở Vĩnh Phúc, Yên Bái

Vì Hội Hữu nghị thành phố mời nên trước khi phía bạn thể hiện thì chủ nhà mở màn bằng văn nghệ chào mừng, giao lưu. Đấy là tiết mục múa trên nền nhạc bài Việt Nam Quê Hương Tôi (Đỗ Nhuận), và ca khúc kèm múa phụ hoạ ‘Welcome to Danang’ (Nguyễn Phước Vũ Bảo); cả hai đều do vũ đoàn tên là Nhật Huy trình bày.

Tôi thấy mình lơ ngơ ở đó, giữa số khán giả không đông lắm và đa phần lớn tuổi, ngồi hờ hững kèm đôi mắt nhắm với âm nhạc, ca từ, và vũ điệu Danang- Vietnam. Giai điệu thoả mãn và những uốn éo đơn giản về mặt hình thể của các cô gái trẻ trung chẳng còn đủ sức lôi cuốn, hấp dẫn nữa; thậm chí, tôi đã nghe nhầm ‘Bà Nà sao lạnh ghê’ thành ‘Bà Nà sao lạ ghê’, cứ như thể vì điểm du lịch này vốn thiết kế kiểu cách, lai căng…

Thành thật, tôi chịu khó nghe và ưng ý hơn với phần trình diễn của nhóm nhạc tới từ xứ sở của tôn giáo và tâm linh huyền bí. Dù chưa chiếm trọn vẹn tâm tình mình, song họ đã cho tôi cơ hội hiểu thêm chút về sự khác biệt giữa âm nhạc và tính nhạc. Và thực tế, tôi kịp vừa nhìn ngó, lắng nghe vừa đặt cho bản thân những câu hỏi quen thuộc, rằng ngôn ngữ chúng ta lớn lên và âm nhạc đã nghe hồi nhỏ liệu ảnh hưởng như nào đến cách mình nghe nhạc lúc trưởng thành rồi nhỉ; liệu có sự khác biệt trong khả năng mình học hỏi rồi thưởng thức âm nhạc mình không quen thuộc lắm không? Và suy đoán câu trả lời đòi hỏi xem xét các nghiên cứu liên văn hoá.

Hẳn quan trọng là biết phân biệt khái niệm ‘âm nhạc’ và ‘tính nhạc’; với tính nhạc được hiểu hiểu là đặc điểm tự nhiên phát triển thoải mái dựa trên và bị hạn chế bởi hệ thống nhận thức, trong khi âm nhạc thì như cấu trúc xã hội và văn hoá nảy sinh từ tính nhạc đó. Các cơ chế nhận thức căn bản để ghi nhận, thực hiện và đánh giá âm nhạc là gì. Phân biệt ‘tính nhạc’ do vậy đâu có dễ.

Hầu hết mọi người yêu thích âm nhạc, chí ít vì nó giúp chúng ta biểu đạt cảm xúc đôi khi khó nói thành lời. Âm nhạc lôi cuốn, đánh bật, gây cảm hứng, cảm thấy nối kết; phản ánh chúng ta là ai và trải nghiệm của chúng ta về thế giới. Nhạc mang tính tâm linh, thần bí rất phong phú về biến tấu và da diết giai điệu như của đất nước Ấn Độ quả chạm vào lòng chúng ta theo cách thật đặc biệt.

Âm nhạc thì thiên về cảm xúc, đam mê, phi lý, và đậm chất nữ tính (C. Jung gọi là ‘anima’ ở đàn ông); và dĩ nhiên, tôi còn nhớ rằng chính S. Freud mang nỗi ám sợ âm nhạc như ông tự bạch từ 1914 (Oliver Sacks, 2008). Song chuyện này thì khá mệt mỏi khi đêm đã khuya…

Hoạt động mà không hoạt động

Xem tranh Chagall, bức Cuộc Dạo Chơi, thấy cảm nhận của Daniil Granin (đã mất hôm 4.7, thọ 98 tuổi) về tình yêu như một sự vắng mặt đầy phi lý.

Bài tập cho tính hiện diện ở bất kỳ nơi nào cũng đòi hỏi sự chuyển hoá; ở đây, sự chuyển hoá của ham muốn với nhà văn Soviet quá cố (tác giả cuốn sách hồi xưa từng rất ưa kèm hệ thống tính đếm thời gian mang tên nhà bác học Alexander Lubishchev một thời ứng dụng mê mải tháng ngày: Kỳ Lạ Thế Đấy Đời Này/ This Life Strange) chứng tỏ vô cùng hiệu dụng: cuộc cách mạng nếu bùng nổ thì chẳng gì khác hơn là tự mình tuyên bố quyền che đậy các phương thức dẫn dắt và thay thế bằng một sự giáo dục chuẩn tắc mới mẻ, một trải nghiệm khác xa tính bị động.

Chính trị của việc đọc phải tương thích với sự phân tích mà việc mô tả thực hành kéo dài đã tạo nên hiệu ứng nổi bật đủ khiến các thực hành ấy có khả năng chính trị hoá, chí ít vượt ngoài quy luật thông tin. Người ta thường cần đọc trong bóng tối, dẫu có đọc ngay giữa thanh thiên bạch nhật thì sự mù mờ và mơ màng và thiếu minh bạch vẫn bao quanh cuốn sách. Người ta rất dễ tự trách mình do cứ ngồi lỳ cùng một chỗ, vì việc đọc thì không có chỗ.

Viết là nỗ lực thao tác thật nặng nhọc để mô tả thành con chữ năng lực tái khám phá các di chuyển truyền thống âm thầm của việc đọc bên trong cơ thể. Phê bình lý thuyết hoạt động.

Sóc, cú, muốn món cá, và nhu cầu tham vấn tâm lý

Có câu chuyện ví von. Rằng sóc một hôm muốn ăn cá nên tìm đến cú khôn ngoan đặng hy vọng sự bày vẽ sẽ giúp mình được thỏa mãn ước muốn này. Cú nghĩ một hồi rồi bảo sóc giải pháp là chạy vút nhanh lên cây và cứ tưởng tượng mình là chim bói cá.

Sóc tuân theo và cố thực hiện lời khuyên của cú. Thử nhiều lần vẫn không ăn thua chi, sóc càm ràm với cú là lời khuyên ấy vô hiệu quả. Bực bội với lời chỉ trích của sóc, cú đáp đại khái rằng cậu đem tới một vấn đề và ta tin mình đã đưa ra khuyến nghị là một chính sách hữu dụng; phần còn lại là thuộc về chi tiết kỹ thuật mang tính thao tác, vận hành như nào thôi.

Bạn tiêu tốn thời gian, tiền bạc, và năng lượng trong trị liệu; tất cả các nguồn ấy thật đáng giá và khan hiếm. Tại sao bạn làm vậy? Có thể vì muốn được trợ giúp để vượt qua một giai đoạn khủng hoảng trong đời; có thể ở đây nhằm bày tỏ các trở ngại cảm xúc như nỗi niềm trầm uất hoặc âu lo; có thể bạn biết bạn có các mẫu hình cảm xúc đang tác động tới bản thân cùng các mối quan hệ của mình và bạn muốn bẻ gãy chúng; e chừng bạn tham gia trị liệu cốt đặt ra các câu hỏi về mục đích sống, muốn tìm thấy ý nghĩa đời mình.

Mọi người bước vào trị liệu để nói về các vấn đề thuộc thể lý, cảm xúc, và tâm linh. Và muốn trợ giúp để đối phó với các sự kiện nội tâm lẫn ngoại giới. Rất nhiều chuyện khác nhau khiến người ta tìm đến tham vấn tâm lý.

Tại sao bạn coi trọng sự tiến bộ và chuyển biến trong trị liệu? Sau đó thì gì nào? Tôi rất thích được biết cặn kẽ.

Quãng chờ

Làm gì vào lúc chiều đang xuống sắp hết một buổi, mưa rơi, trà vừa dốc mấy cọng cuối cùng, và ngay cả bài báo ngoại quốc in ra hôm nao cũng đã đọc xong mấy lượt?

Ở nơi này vẫn chung thủy tiếng chim sáng tối, quả cam còn vàng chưa bị úng, lọ keo Con Voi chán chường đứng cạnh lọ hồ dán chẳng biết rồi sẽ dùng vào thứ chi, và lần nữa, thậm chí, cây bút bi mực tím cứ nhởn nhơ cọ quẹt ra màu trên trang giấy đã lỡ dùng một mặt.

Loại sách của tạp chí Kinh doanh đại học Harvard HBR khuyến cáo Must Reads lần này mang chủ đề nóng bỏng: On Emotional Intelligence. Trời trở rét, dù mùa hè tháng Tư vừa nói trí trá bước sang. Bật đèn bàn để thấy con số 16:44. Hoa cẩm tú cầu đang chuyển sắc mơ hồ.

Không đập con gì nên muỗi tiếp tục hút máu. Laptop bạn quẳng cho xài kêu ro ro như báo hiệu vẫn còn ngon lắm. Tiếng máy bay vút qua thời bình, nhắc về cái cột bê tông nhà chờ dang dở dựng xây mấy tay họa sĩ ngoài kia vào tưng tưng vẽ vời hậu hĩnh. Thật nhẫn nại với cái ấm đun nước mang tiêu chuẩn ISO 9001: 2008. Chiếc quạt khiêm tốn thở dài vì lâu lắm cấm cắm bật quay đều quay đều…

Tưởng tượng viễn cảnh những hình dung từ tòi ra xếp hàng chờ duyệt. Ly nước nhấp giọng, vài hạt muối mặn mòi biển cả thi thoảng vỗ cánh vào đêm, cái thìa cong màu cam kém tắm sáng tạo do nhốt kín mình nơi góc xó tăm tối. Không gian ngôn ngữ đợi ai về mở miệng.

 

Mới

Lúc nào chả mới. Cơn mưa từ sáng sớm hớt lẻo và làm lộ chân tướng vẻ đẹp của một ngày không có sự kiện gì đặc biệt. Ngay cả vụ nhỡ kế hoạch đi xe bus vé tháng cũng thường thôi.

Ở đây có thể nghe thấy tiếng máy bay, tiếng tàu hỏa, tiếng chuông (chùa, nhà thờ), và thậm chí tiếng sóng biển. Nếu muốn luôn bắt đầu lại vào thời điểm bất kỳ, nghĩa là sự làm mới cứ chực hờ, đợi sẵn. Chờ bao nhiêu tháng năm mà vẫn còn lạ lùng và lung tung ghê.

Tách trà tự pha, ly café uống ngoài quán có mấy con cá Koi lượn lờ, cuộc nói chuyện không soạn trước nội dung, bữa ăn chóng vánh, áo quần giặt phơi phóng gọn gàng, trang sách còn dang dở và chưa xong khoản tài liệu cho việc viết xuống, một con muỗi xuất hiện, cây bút bi màu tím sắp hết mực… Mỗi khoảnh khắc đang đi qua cùng với cái nhãn mác dễ nảy nòi trong tâm trí.

Lá xanh đứng yên, điện thoại im lặng, không có rác, và quả cam người cho thì tròn màu ham muốn vàng sáng tạo. Đó là lý do tại sao sự hồi phục và tái sinh hồn nhiên tiếp tục…