Đau thương quan hệ thuở ban sơ và các trạng thái ranh giới của tâm trí

Thời gian tuyến tính là cách một bộ phim được trình chiếu, nên để chia sẻ phim mới xem năm 2020 chắc cần đá lại tí chút đôi phim từng nghía qua hồi cuối 2019. Nói nhanh, giờ thì ‘Mắt Biếc’ (2019) thôi còn ai đu đưa đua chen nữa, cơ mà thấy các bạn trẻ, như một nữ sinh viên ngoại ngữ chẳng hạn, vẫn còn gọi ‘thằng’ khi nói về Ngạn, hàm ý rằng chí ít riêng với khán giả hãy còn ngượng ngùng í, Ngạn luôn là cậu bé và mãi mình chẳng thể nghĩ khác về một thứ cảm tình giai gái gợi nhiều tiếc nuối, mộng mơ, xen kèm hụt hẫng, bực bội… Cũng phim được tìm kiếm nhiều, chủ yếu trên Netfix, là hài phẩm với hai tên tuổi khá nổi tiếng vai chính diễn cặp vợ chồng (cảnh sát thi hoài không đạt điều kiện trở thành nhân viên điều tra và nữ phục vụ cửa hàng làm tóc gội đầu chịu đựng nhau suốt 15 năm chung sống) mang tên ‘Murder Mystery’ (2019). Xem nó thấy thế giới như bức tranh giả tạo rõ ràng, dạng chúng ta biết mình đang đi vào chỗ thiệt ngộ nghĩnh, ấn tượng có ấn tượng thật song không hình thành nhu cầu rất chi bức xúc, lăn tăn, ngẫm ngợi. Hiệu ứng giải lao dễ tạo ra khi ta cần nghỉ ngơi và tranh thủ chẳng hề căng thẳng đặng kết hợp nghe luôn thứ tiếng Anh đời thường bắn liên thanh, thi thoảng chèn lắm đoạn *parler en francais* vui tai thoả mắt.

Sang năm 2020, hai phim đã xem tuần trước là ‘Ana’ (2020), và ‘The Sonata’ (2020). Điểm chung là cả hai phim không hề có làm tình gợi dục lố bịch, yêu đương mùi mẫn dây dưa, hoặc quan hệ ba lăng nhăng mệt thị mỏi. Lấy bối cảnh Puerto Rico, ‘Ana’ miêu tả tình bạn kỳ thú giữa một ông buôn xe hơi đã qua sử dụng nay đà luống tuổi bơ vơ lơ lửng tháng năm và hiện đau đầu lo lắng nguy cơ sập tiệm, với một cô bé ranh mãnh có mẹ là dân anh chị vừa bị xộ khám mà cảnh sát bắt dẫn đi ngay đúng lúc ông đang tự quay hình, đóng phim quảng cáo. Một bộ phim trần trụi và tinh tế với vỉa hè đường phố đầy thúc ép kiếm kế sinh nhai cùng những ngôi nhà chật chội chứa đủ thành phần phạm tội, người ơi người, khiến ai đó vận luôn vô thân phận một hôm xui rủi, gặp biến… Nét huyền bí của hố nước phun trào bất chợt trong ‘Ana’ được nâng cao hẳn thêm tính huyền diệu của thể loại âm nhạc cổ điển khi theo dõi ‘The Sonata’. Đời sống tách biệt và cô đơn thuộc đặc trưng giới nghệ sĩ điệp hoà nhoè mờ của toà lâu đài sừng sững, cánh rừng âm u sâu hút Âu châu để vừa làm kinh sợ bề mặt vừa thừa thanh lọc vô vàn ẩn ức rốt lòng. Phát hiện bóng tối của nhân cách; liệu pháp xua tan tình trạng mơ hồ; sự thăng hoa âm nhạc đòi hỏi ôm choàng sự cay nghiệt tựa trả giá kinh hoàng cho đam mê bất tuyệt; thông qua cặp kính chấp chới bệnh lý mà mắt nhìn nghệ sĩ trực giác các cơ chế tinh thần đảm bảo xác định mức chính xác, thái độ quá tự tin, và sự thậm coi thường phương tiện của tiến bộ nghề nghiệp.

Từ náo động, rối rắm, xê dịch mà cả bốn bộ phim vô hình trung, góp phần phản ánh hành trình chuyển hoá thấm đẫm trải nghiệm chủ thể. Dù bi hài hay hư thực, dễ thương, khủng khiếp, lồ lộ ban ngày hoặc che giấu đêm hôm gì chi, mấy bộ phim tình cờ do ăn ở chở che đồng thời vô duyên dật dờ hữu ích được xem miễn phí giúp kẻ nhìn có cơ hội đi vào những nơi chốn tăm tối và lạ xa của ngoại cảnh lẫn nội tâm; ở đó, tồn tại đau thương quan hệ thuở ban sơ và các trạng thái ranh giới của tâm trí trước khi thiên hạ ước ao tạ từ, kết thúc một kiếp nổi trôi e là miên viễn…–

Chuyện học của người lớn tuổi, tính cá nhân, và sự phát triển xã hội

Vươn lên đón mặt trời, an nhiên sống với đời

Những ồn ào chứng tỏ và tranh cãi lại qua trong vụ nên đặt tên đường hay không, như cách vinh danh hai vị giáo sĩ phương Tây đã có công lớn với sự hình thành chữ quốc ngữ, khiến lòng người quan sát xốn xang quyết ý: ‘chi bằng học’ (Phan Châu Trinh).

Cái lợi lạc lớn nhất cộng đồng người Việt được hưởng từ cuộc nói năng đông đảo và hơi kéo dài mấy ngày nay trên mạng facebook đúng là nó nhắc nhở về nghịch lý của việc học hỏi: trở thành cá nhân giữa đời thường xa xót. Khởi từ trải nghiệm sống nên học, và xã hội nào mà chẳng tồn tại kẻ đang học. Do vậy, thật may mắn và đáng mừng vui xiết bao khi các con dân đủ mọi lứa tuổi, trình độ, tầng lớp bị/ được thu hút vào sự vụ mà quyền phủ quyết phụ thuộc cơ quan quản lý nhà nước, dù là cấp thành phố trực thuộc trung ương (Danang trước đây là nhượng địa thời thuộc Pháp).

Không hề tự dưng, vô cớ, rảnh rỗi hay hết sức quá thao thức, nhiệt thành, bức xúc; thư từ, khuyến nghị, trách nhiệm, nghĩa vụ, tinh thần công dân, tính chính trực, lẽ công bằng, cơ hội biểu tỏ tiếng nói, một dịp xiển dương tôn giáo, luyện tập kỹ năng tranh luận, thực hành các quyền được pháp luật bảo hộ, thể hiện kiến thức, bảo vệ sự thật, xới lật những gì có vẻ chưa xong xuôi, ngã ngũ, v.v… Phe nhóm, đội, hội, quốc nội, nước ngoài, giáo sư tiến sĩ, nhà nghiên cứu, kẻ mộ đạo, hiếu học, ưa tham gia đám đông, ghét cái gì đè nén, lòng chưa thôi lo lắng nọ kia, diễn đàn học thuật, status chửi rủa, dạy khôn, mắng mỏ, khẩu chiến, gọi điện thoá mạ, gõ phím cay cú, chịu khó chia sẻ bài vở sưu tầm, tích luỹ bấy lâu, v.v…. Lượng, chất thực hư ra sao không cần vội vàng xét đoán. Phong trào dẫu nhỡ tào lao chi sự, muộn nở sớm tàn đi nữa thì cũng thành tựu muôn vàn độc sáng khó bỏ quên ngay: dân khí, dân trí, dân tình. Chẳng đến độ phục sinh triệt để thì mong sớm chiều hợp duyên e rồi tới hồi thái lai, tươi đẹp bởi nhà, người có vẻ cố gắng quy tụ, truyền thông.

Những ai trưởng thành, đã lớn ắt dần dần thức nhận ít nhiều giá trị của việc học hỏi suốt đời. Các vị làm giáo dục của nước nhà hẳn buộc phải thay đổi quan điểm khi nào, bằng cách sao, và ở nơi nao thì người ta bắt đầu học hỏi. Không còn duy trì thêm mãi việc học chỉ khu trú và thu rút vào trong học khu, nhà trường, tức bối cảnh của các thiết chế giáo dục chính thống mà giờ đây bối cảnh lan ra toàn xã hội, gồm gia đình, dòng tộc, nơi công sở, các cơ sở tôn giáo, tín ngưỡng… Việc học là đòi hỏi của cả đời đặng cho ta hiểu biết bản sắc cá nhân, mục đích cùng ý nghĩa sống dọc dài theo năm tháng, và thích ứng với việc ghi nhận rồi tiếp cận những nghịch lý xã hội ngày nay.

Những gì liên quan đến tiếng nói, chữ viết, hồn nước, dân tộc tính, tinh thần đồng bào,… vô hình trung, hoà trộn trong tính phức tạp của trải nghiệm học tập, góp phần vén lộ cách văn hoá, giới, sắc tộc, và các yếu tố xã hội khác nữa định dạng bản sắc cá nhân và khả năng vận hành các mối quan hệ: nền tảng của hết thảy, mọi thứ học hỏi. Dĩ nhiên, ẩn lộ, phơi giấu cũng khá dễ nhận ra một cái gì phản ứng uất ức, nổi xung, trút giận, xâm kích, chọc ngoáy, la làng, châm chích, bất mãn… với những gì hiện hành, nhất là đại diện giới lãnh đạo, ban ngành cùng chính sách quản trị tiếp tục gây nên tùm lum hậu hoạ tệ hại, khôn lường.

Chính những phái sinh vượt ra ngoài câu chuyện ý tưởng, ngữ ngôn bề mặt mà chạm mó sâu xa vào tất tật khía cạnh kinh tế- chính trị- văn hoá- xã hội khiến ai quan tâm sẽ phải kiên nhẫn đợi chờ thành quả của sự vun bồi nghiêm cẩn của tư duy phản biện cùng hành động phản tư trong một xã hội vốn coi trọng, đề cao bằng cấp, học vị, tuổi tên hư danh, giả tạo để từ đó, những ai đầu tư cho việc học hỏi suốt đời sẽ đích thị say sưa thực hành rồi triển nở tốt lành tựa một lựa chọn khôn ngoan vì biết lượng giá lại năng lực sáng tạo, thành người.

Bõ công

Thả trái tim âm thầm, bốn mùa hứng ánh sáng, nắng mưa từng nụ mầm, tháng năm đà chạng vạng

Thấy mình làm kẻ hành khất

đứng trước cửa người và lang thang với đội quân đói nghèo

ngửa tay hứng tìm sự thực

trời cứ thản nhiên về chiều thật vội.

Đôi chân trần băng qua cát níu nóng ran

giấu chút cõi còm chia ly cố dựng xây cộng đồng, nương tựa, an toàn

nhớ lội nước khôn ngoan giữ thân lũ xiết

và nỏ dám mơ hoang đêm ngủ vỉa hè.

Mùa đông, mùa xuân, mùa hạ, mùa thu

cái trái ngang giật tóc xoa chà cách ngăn đủ ấm

đôi mắt luyện ủ lòng thao thiết bởi nỗi nhục bị phát hiện khác biệt

lạc bước bơ vơ chẳng sợ quên nhà.

Đã từng sống bao lần giữa bãi tha ma

vốn là tên dật dờ nên mục tiêu ngu lâu nghĩ đủ trình giải quyết vấn đề

tuyệt đối đừng rên la chung đụng tận tình nhường phần khí thở

gió buốt cắt nơi đâu vì luôn ngỡ chực rã tan rồi.

Muôn vạn lối phố ngõ chợ rẽ qua sạp quán bán mua

phần thưởng sững sờ: chúng ta rất giống nhau cùng khổ

dưới đáy biển đời nhìn rõ ràng trong đục

tích sẵn yêu thương mà nào khởi lăn tăn.

Thật đáng bõ công trở thành tha nhân

mãi chính mình còn hoài nguyện ước

siêu việt trên xấu hay mất được

làm chứng cho tháng năm mỗi buổi sáng lên đường…

Đóng phim trong lòng đời

Người đàn ông tóc muối tiêu chỉnh sửa ống kính máy ảnh hết sức chăm chú. Rồi ưng ý thể hiện ở lời cất to với nữ nhân chẳng còn trẻ nữa đang liên tục dùng tay tạo dáng nọ kia cùng mái tóc xoã ngồi trên chiếc bàn một quãng không xa: ‘Diễn đi, bắt được góc máy rồi’. Sát cạnh bên ngoài ồn ào qua lại là xe cộ theo con đường ven hồ Tây trông mờ nhoè sau cơn mưa giải nhiệt. Họ như cặp vợ chồng muốn hồi xuân về thời mới yêu nhau ban đầu.

Tối qua [Cập nhật, 26.7: đã xem hồi tháng 6 và ghi lại ngay hôm sau khi ngồi café chờ bạn], xem phim tập thể tại Cafe Trung Nguyên Tâm Trạng Khi Yêu (In The Mood For Love, 2000) mà nguyên bản Hán ngữ là Niên Dạng Hoa Niên, tức nét vẻ đẹp nhất của một đời người. Mô tả Hong Kong thập niên 60 của thế kỷ XX. Chàng biên tập viên thời báo và nàng thư ký xinh đẹp; cả hai chung cảnh ngộ bị vợ/ chồng phản bội, ngoại tình. Họ cũng trú ngụ chung một căn hộ kề cận nhiều phòng cho thuê có cầu thang lên xuống bắt nối với con hẻm nhỏ xuôi dọc tường rào bằng xi măng cốt thép…

Không phải lần đầu xem nên ít bị ảnh hưởng và thích tăm tia hơi kỹ, nhất là khi tư thế cần uốn cong chút vì sợ che chắn tầm nhìn mấy kẻ thấp bé phía sau. Quạt cây bổ sung, hơi mát hỗ trợ vừa đủ xua tan bầu khí ngột ngạt đêm mùa hạ càng khiến bản thân chăm chú tợn. Thế là cảm nghĩ nghiêng về tính giễu nhại của tinh thần hậu hiện đại. Đâu có gì bức bối, bí bách hoặc khai thác cảnh làm tình, dục lạc chi mô; quan hệ của cặp đôi trong phim thiệt là giỡn chơi theo kiểu ‘truyện khơi đời, đời với chuyện’. Họ *diễn* vì cách í phản ánh sâu xa nỗi sợ bộc lộ cõi lòng, cả ngại ngần lo tha nhân đánh giá, những phiền muộn khó lường nếu dám đẩy đưa; toàn bộ phim phơi bày tinh thần thị dân thời hậu thuộc địa chưa bị công phá kinh hoàng bởi kỹ thuật số, ở đó cách chuyện trò trực tiếp lẫn thói quen gọi điện thoại cố định minh hoạ còn đủ sức thuyết phục cho sức chịu đựng của các giá trị truyền thống, thậm chí khó phủ nhận nổi hơi hướng đậm chất phớt Anglais.

Thói quen ăn tiệm, lập hội đánh bài, thuê phòng trọ, đặc sản Trung Hoa, kiểu phục trang một thời, hay lối dùng cái khăn mouchoir lau phẩy nước mưa rất điệu đàng cơ chừng càng khiến vị yêu lứa đôi không quá u sầu, tê tái. Đó là chuyện tình khởi phát đặng sáng tác văn chương in báo dài kỳ nghiêng hẳn tính nữ với nghĩa của sự chăm chút, thấu đáo, chừng mực, bảo bọc, trọng thị, và tương kính. Huyễn tưởng ưu tiên trú ngụ nên thực tại chạm mặt hàng ngày khỏi dằn vặt, tiếc nuối thêm phiền. Yêu trong không gian chật hẹp được bổ trợ hào phóng bởi thời gian thừa thãi: nghĩ về, ở bên… Phim gây ấn tượng quá ổn với các nữ khán giả nhỡ nhàng mộng mơ vì nó tuyệt chẳng thèm thể hiện chút chi dục tình bù trừ mãnh liệt, ào ạt, gấp gáp.

Đoạn kết chuyển đại cảnh trên nền di tích đền đài chùa Tháp ngàn năm xưa cũ cùng motif văn hoá ‘khoét lỗ thổ lộ bí mật’ ruột gan tích chứa đau thắt bấy lâu vô hình trung, cân bằng trở lại ngọt bùi- cay đắng. Bộ phim Niên Dạng Hoa Niên nương nhờ sự lên cao đạt đỉnh của cuộc đời người ta để lựa chọn phẩm tính biểu đạt độc sáng: tác nhân quyến rũ, thu hút vô vàn là do anh ấy và cô ấy thấu hiểu bản thân. E chừng có một bài thơ của Khan Zada người Ấn viết đầu thế kỷ XX mang tựa đề ‘When Love is Over’ cũng giãi bày dư âm ái tình luyến lưu tương tự.

Chết cười

Chọn xong tiêu đề thì sực nghĩ sao không thử tra từ điển tiếng Việt xem họ giải thích thế nào. Mục từ liên quan tới ‘chết’ chiếm gần hai trang, tùm lum thứ, tỷ như ‘chết đuối vớ phải bọt’ hoặc ‘chết chẹt’… (Hoàng Phê, Trung tâm Từ điển học, In lần thứ bảy, 2015). Mỗi tội chẳng nói chi về ‘chết cười’ cả.

Nỏ đáng buồn. Cóc thành vấn đề.

Phải tư duy một cách triết học nghĩa là, (a) xác định các thuật ngữ trao đổi; (b) cắt rời lập luận; (c) diễn giải ý kẻ khác hết sức rộng lượng song lại đặt nghi vấn về chính mình.

Khoảnh khắc

Bức ảnh chụp Dalat sáng nay trông thật lạ mà quen. Tay máy chiều người với tình yêu nơi chốn.

Có đôi điều ‘viễn mơ’ (!).

Một là nó gợi khoảnh khắc khi mình già rồi, nhớ lại một nghiên cứu đọc lâu lắc đã xác lập mối liên quan giữa sự tự tiên đoán tiêu cực với trí nhớ; theo đó, cả đàn ông lẫn đàn bà trung niên thôi (đâu tầm 48-62) song họ thể hiện thấp điểm trong trắc nghiệm trí nhớ chuẩn khi được bảo là họ tham gia nghiên cứu dành cho tuổi trên 70.  Có vẻ hoà vô nhóm trưởng lão như sự nhắc nhở gián tiếp về tuổi tác và sự tuột dốc về trí nhớ đủ để tác động tới điểm số, nhất là với các quý vị quá quan tâm chuyện tuổi tác. Điểm số cao hơn khi người tham gia được bảo họ đang đấu với nhóm mới đôi mươi thôi.

Thứ hai, khoảnh khắc nhận ra bản dạng của một đối tượng tri giác.

Thứ ba, dùng ‘khoảnh khắc’ nãy giờ ham hố thì dễ dàng khơi lên luôn cả cụm dính chùm lừng danh: ‘khoảnh khắc Eureka!’

Thứ tư, thiết thực là cần tìm ra mẹo mực để biết tưởng thưởng từng khoảnh khắc đang là…

Thứ năm, sâu xa, ta suy luận chứ khó nhận thức được khoảnh khắc chúng mình quyết định hành động.

Thứ sáu, hiện diện sao đây (‘hiện diện’ là cái từ bị xài xể ghê gớm), đặc biệt đáng ghi nhận khi ta không thích cái khoảnh khắc đang là…

Giản dị nhất là thứ bảy, làm sao có những khoảnh khắc khiến ta được là chính mình. ‘Hiện tại’.

Chưa hết. Thứ tiếp theo có thể kể không sợ sai liên miên là khoảnh khắc mình không tỉnh thức.

Tìm thấy mớ hỗn độn ở trên đầu

Câu cửa miệng đẩy niềm tin và sự hợp tác lui xuống chương 2

nhường phần nói nhiều cho yên lặng

‘Bách khoa toàn thư quốc tế về các khoa học hành vi và xã hội’ tập 20

đừng đội mũ trong nhà;

lúc này nên làm sao nối thẳng

bắt đầu từ cửa sổ để bước qua cửa ra vào

nghe tiếng nước chảy

tiếp tục ngồi bâng quơ;

một trăm lẻ một đêm nhân thêm mấy lần

không có gì phải nghĩ nữa

chiếc kính lúp mờ lắm rồi

cả hệ mặt trời đã tắt;

con tắc kè biết điều trốn mất

sáng mai đổ rác thứ khác vẫn kịp

cùng lắm thì thay áo gối sạch sẽ

và đi nằm với hơi thở nhẹ.

Nặn chữ

Làm kẻ viết thì nhiệm vụ cơ bản luôn đòi hỏi kiên định và nhẫn nại chưa bao giờ đủ là gõ xuống đều đặn các con chữ. Logic, nặn chữ liên quan tới những gì sẽ xảy đến tiếp theo. Đó có thể là lý do giải thích cặn kẽ tại sao nói qua điện thoại thì ít thoả mãn hơn so với lúc mặt đối mặt. Các nhà nghiên cứu cho rằng, tương tác qua điện thoại làm giảm nhận thức về các hành vi xác định nhân dạng; tức nói khác, có xu hướng không phù hợp hơn trong cách người ta cảm nhận bản thân họ so với cách đối tác cảm nhận họ qua tương tác bằng điện thoại. Độ chính xác của việc nhận thức hành vi xác định cao hơn khi tương tác trực tiếp, aka ‘in person’. Dẫu dễ tìm thấy niềm vui và phát hiện nhiều tưởng thưởng hơn hẳn khi tương tác trực tiếp so với tương tác điều hướng bởi điện thoại thì cũng thử thủ thỉ chút xíu rằng chắc vẫn có kẻ muốn núp bóng sau màn hình lẫn bàn phím vì họ e cũng sở hữu bao điều thoả mãn chẳng kém. Tình hình thời sự thế giới họp hành căng thẳng tiếp tục gợi ý rằng đâu ít chính trị gia, nhà khoa học, các vị làm giáo dục và bố mẹ phụ huynh tin rằng thất bại là giáo viên tốt nhất. Lần nữa,  chịu khó nhớ giúp là từ lâu các khoa học gia thừa biết bộ não có hai cách học hỏi; một thuộc kiểu ‘học hỏi né tránh’ là trải nghiệm mang tính tiêu cực và trừng phạt, và một thuộc kiểu ‘học hỏi dựa vào tưởng thưởng’ thì là trải nghiệm tích cực và mang tính củng cố khiến não cảm nhận muốn chạm tới câu giả nhời đúng. Tiến trình này tương tự những gì não bộ trải nghiệm khi cảm thấy nuối tiếc: tỷ dụ, mình tiếc nuối nếu hành xử điều chi sai trái rồi tương lai mình có thể chuyển đổi hành vi. Khả năng không thấp là mai vẫn còn cơ hội gõ tiếp.

Lý do luôn luôn có sẵn, và lý do luôn luôn đúng

Không ít lần, dù chưa có sẵn ý tưởng chi cả song vẫn khởi thảo bài viết chỉ vì muốn dùng cho vơi dần hết ảnh chụp minh hoạ còn sót lại trong máy tính. Câu cửa miệng ưa thích lâu nay của bản thân được lấy làm bằng: lý do luôn luôn có sẵn, và lý do luôn luôn đúng.

112 năm và 259 ngày là kỷ lục thế giới ghi nhận cho cụ ông Nhật Bản hiện cao tuổi nhất quả đất: Masazo Nonaka, người vẫn tự mình di chuyển hàng ngày trên chiếc xe lăn. Bí quyết sống thọ là xơi bánh ngọt và tắm nước suối nóng. Đọc ở đâu quên mất tiêu, rằng hình như tính trung bình con người hiện tồn khoảng 79 tuổi.

Vậy nếu lý trí lẫn cảm xúc đều cùng tác động tới việc ra quyết định thì rốt ráo, cái nào quan trọng hơn nhỉ, và kinh nghiệm thì quý vị xử lý thế nào ổn thoả.

Mà nguy cơ (xác suất của điều chắc chắn nào đó) thì bằng may rủi nhân với bộc lộ. Phơi nhiễm bao nhiêu đây, với một hành vi, tiến trình, sản phẩm,… nào đấy.

Những hôm mưa gió giở giời, lúc tinh thần đi xuống hoặc thất bại te tua, hay đơn giản cảm thấy oải thì càng cần thiết bửu bối đút túi quần thường trực: câu khẩu hiệu của riêng mình.

Và chúng ta tiếp tục tăng cường khám phá trong đời sống hàng ngày để học cách tiếp cận với một ý tưởng mới mẻ hoặc ghi nhận một lối suy nghĩ tân kỳ: sáng tạo.

Thưởng thức âm nhạc khi tiếp nhận ỡm ờ

Chiều qua, tôi tranh thủ đến Nhà Hát Tuồng Nguyễn Hiển Dĩnh (Đà Nẵng) để nghe ban nhạc Ấn Độ mang tên Pranava Naadham biểu diễn tầm một tiếng đồng hồ theo phong cách hoà trộn Carnatic mà mấy ngày gần đây nhóm đã có mặt ở Vĩnh Phúc, Yên Bái

Vì Hội Hữu nghị thành phố mời nên trước khi phía bạn thể hiện thì chủ nhà mở màn bằng văn nghệ chào mừng, giao lưu. Đấy là tiết mục múa trên nền nhạc bài Việt Nam Quê Hương Tôi (Đỗ Nhuận), và ca khúc kèm múa phụ hoạ ‘Welcome to Danang’ (Nguyễn Phước Vũ Bảo); cả hai đều do vũ đoàn tên là Nhật Huy trình bày.

Tôi thấy mình lơ ngơ ở đó, giữa số khán giả không đông lắm và đa phần lớn tuổi, ngồi hờ hững kèm đôi mắt nhắm với âm nhạc, ca từ, và vũ điệu Danang- Vietnam. Giai điệu thoả mãn và những uốn éo đơn giản về mặt hình thể của các cô gái trẻ trung chẳng còn đủ sức lôi cuốn, hấp dẫn nữa; thậm chí, tôi đã nghe nhầm ‘Bà Nà sao lạnh ghê’ thành ‘Bà Nà sao lạ ghê’, cứ như thể vì điểm du lịch này vốn thiết kế kiểu cách, lai căng…

Thành thật, tôi chịu khó nghe và ưng ý hơn với phần trình diễn của nhóm nhạc tới từ xứ sở của tôn giáo và tâm linh huyền bí. Dù chưa chiếm trọn vẹn tâm tình mình, song họ đã cho tôi cơ hội hiểu thêm chút về sự khác biệt giữa âm nhạc và tính nhạc. Và thực tế, tôi kịp vừa nhìn ngó, lắng nghe vừa đặt cho bản thân những câu hỏi quen thuộc, rằng ngôn ngữ chúng ta lớn lên và âm nhạc đã nghe hồi nhỏ liệu ảnh hưởng như nào đến cách mình nghe nhạc lúc trưởng thành rồi nhỉ; liệu có sự khác biệt trong khả năng mình học hỏi rồi thưởng thức âm nhạc mình không quen thuộc lắm không? Và suy đoán câu trả lời đòi hỏi xem xét các nghiên cứu liên văn hoá.

Hẳn quan trọng là biết phân biệt khái niệm ‘âm nhạc’ và ‘tính nhạc’; với tính nhạc được hiểu hiểu là đặc điểm tự nhiên phát triển thoải mái dựa trên và bị hạn chế bởi hệ thống nhận thức, trong khi âm nhạc thì như cấu trúc xã hội và văn hoá nảy sinh từ tính nhạc đó. Các cơ chế nhận thức căn bản để ghi nhận, thực hiện và đánh giá âm nhạc là gì. Phân biệt ‘tính nhạc’ do vậy đâu có dễ.

Hầu hết mọi người yêu thích âm nhạc, chí ít vì nó giúp chúng ta biểu đạt cảm xúc đôi khi khó nói thành lời. Âm nhạc lôi cuốn, đánh bật, gây cảm hứng, cảm thấy nối kết; phản ánh chúng ta là ai và trải nghiệm của chúng ta về thế giới. Nhạc mang tính tâm linh, thần bí rất phong phú về biến tấu và da diết giai điệu như của đất nước Ấn Độ quả chạm vào lòng chúng ta theo cách thật đặc biệt.

Âm nhạc thì thiên về cảm xúc, đam mê, phi lý, và đậm chất nữ tính (C. Jung gọi là ‘anima’ ở đàn ông); và dĩ nhiên, tôi còn nhớ rằng chính S. Freud mang nỗi ám sợ âm nhạc như ông tự bạch từ 1914 (Oliver Sacks, 2008). Song chuyện này thì khá mệt mỏi khi đêm đã khuya…