Khi người vẫn ưa thích và chưa chán sống ở phố thị…

Dịp thành phố quê nhà kỷ niệm ngày giải phóng trôi qua lâu rồi, chắc giờ này nguồn nhiệt hứng khởi hừng hực đã vơi giảm ít nhiều. Đọng lại dấu ấn đô thị chắc là mấy từ trỏ việc làm cụ thể nay mai: phía Tây (mở rộng), sông Cổ Cò (nạo vét để du lịch đường thuỷ vào Hội An), Hoà Vang (phát triển).

Thành phố đáng sống hẳn là thành phố đảm bảo các chất lượng sống khá cao. Cả trên bình diện quốc gia, ảnh hưởng của văn hoá và xã hội lên sức khoẻ tâm trí vẫn còn là đề tài mông lung. Cần biết, tuy xã hội đặt để các quy tắc ứng xử chung song không phải mọi kỳ vọng của xã hội đều thuộc lĩnh vực đạo đức (morality); chúng ta vì thế, cần một cách thức độc lập trong việc lượng giá các tục ước (convention) nào là luân lý (ethics) và cái gì thì không. Do luân lý độc lập với các giáo lý nên nó độc lập với các tục ước xã hội. Và thường thì có 3 nơi hồi quy hành vi xã hội: cá nhân, các tục ước xã hội, và đạo đức.

Vào thời điểm mà các thành phố, trong đó có Đà Nẵng, chuẩn bị sẽ đi vào sự trải nghiệm tăng trưởng theo cấp số nhân, cùng với dân số vọt cao thì càng phải biết thấu đáo ảnh hưởng của môi trường đô thị tới hạnh phúc cùng sức khoẻ ra sao.

Ghê ta.

… Mấy đoạn trên khởi thảo đã hơn nửa năm mà giờ bài còn dang dở. Tối nay định vội vàng hoàn thành chỉ như là cách để tránh rét lúc xa nhà.

Ranh giới trong trị liệu tâm lý: làm thế nào tái xác lập và vận dụng thành công

Chủ đề ‘ranh giới’ trong trao đổi mang tính trị liệu tâm lý thường hay bị thân chủ lờ đi ở nét chính yếu nhất: các sắc thái tạo nên thành phần căn cốt cho một đời sống lành mạnh.

Vượt trên những ước ao, thảng hoặc người ta xác định (các) ranh giới như là điều ‘công bằng’ hoặc ‘đúng đắn’. Ngay cả khi các ranh giới tốt lành hòa hợp với những gì thuộc công chính và chắc thực về mặt đạo đức, mọi thứ được cho là công chính và chắc thực về mặt đạo đức ấy lại không tất yếu thành ra một ranh giới như ý được. Với nhiều kẻ khác, ranh giới là ‘điều tôi muốn’. Lần nữa, các ranh giới nào khiến mình đạt nhu cầu thì thường là ranh giới tốt lành, song có thể chúng ta đề cao giá trị của nguyên tắc vàng thì chưa chắc rằng người khác luôn tường tận cách chúng ta muốn được đối xử cũng như khó giả định tha nhân lưu giữ các mối quan tâm, lợi lạc tốt nhất của ta trong tâm trí họ.

Thi thoảng, một nữ thân chủ sẽ nói “cô ấy nên tôn trọng các ranh giới của tôi chứ”, như thể người kia phải có khả năng đọc tâm trí mình vậy. Khi các phi hành gia lần đầu tiên mạo hiểm bước vào không gian, họ cảm thấy ấn tượng bởi nhận ra rằng các ranh giới chính trị chằng chịt trở nên chẳng nghĩa lý gì nữa đối với quả đất. Cùng nghĩa, nhiều người mong đợi các ranh giới của họ được tự chứng thực cho dẫu kẻ khác cóc thèm lưu tâm hoặc tôn trọng chúng.

Không đơn giản hẳn là một sự thỏa thuận, rất nhiều lần người ta sẽ phát ngôn kiểu ‘Tôi muốn thiết lập ranh giới với Hùng’. Và điều này chỉ ra đâu là nghĩa mà người khác đòi hỏi các bản sao tương tự câu hỏi của họ, dạng ‘nên như nào thì mới công bằng?’, ‘liệu anh sẽ chấp nhận chuyện gì?’, hoặc ‘cô muốn chi?’. Tất cả các câu hỏi dễ thương này giúp người ta hiểu biết mối quan hệ, song khi chạm tới các ranh giới, rốt ráo đấy không phải là các câu hỏi đúng. Các ranh giới được xác định bởi các cá nhân cụ thể, bởi chính họ, vì bản thân họ.

Người giỏi giang về chuyện chiêu trò thường thách thức năng lực hoặc quyền lợi của chúng ta liên quan đến đặt để ranh giới, nhằm phục vụ các ước muốn riêng có của chính họ. Khi đối đãi với loại người ấy, hãy làm việc với các suy tư trong ta, về phần mình, đến mức thậm chí căn cơ tốt nhất. Các ranh giới của mình phải thỏa mãn quy điều đạo đức và hỗ trợ việc đáp ứng các nhu cầu của mình, chứ không nhất thiết của họ. Sự phân biệt này chính xác là điều mà một bậc thầy chiêu trò muốn mình lờ đi trong tranh cãi nảy lửa. Các ranh giới rất cần thay đổi khi hoàn cảnh đổi thay, song thường thì không hề chóng vánh hoặc phản ánh bản chất, thực tế.

Các ranh giới cần được xác định. ‘Thiết lập ranh giới’ là tiến trình trải qua nhiều giai đoạn, khởi từ việc đặt ranh giới cho bản thân chứ không phải cho đầu kia. Nhờ tôi thiết lập sớm sủa, các ranh giới tốt lành tạo nên khung tham chiếu cho đạo đức và tính công chính, đúng như tôi hiểu biết chúng. Các ranh giới cũng hỗ trợ mình đáp ứng được nhu cầu riêng tư. Những niềm tin và nhu cầu của mình khác biệt với người, cho nên chẳng hề chần chừ thiết lập một ranh giới không giống ranh giới của gia đình, bạn bè mình. Tuy nhiên, bất luận ranh giới lựa chọn, mình sẽ cần thông báo với người thích hợp trong đời.

Các ranh giới cần được công khai. Tương tự, bất kể ranh giới lựa chọn, mình sẽ cần công khai chúng với người thích hợp. Công khai các ranh giới thường đòi hỏi chí ít một sự dũng cảm nhất định. Mình đang đặt người có quan hệ lưu tâm những gì mình sẽ và không chịu đựng được. Thường các đòi hỏi này làm thay đổi hành vi mà thường họ không mấy ưa thích. Nhớ rằng, đây là một lời tuyên bố, không phải sự thỏa hiệp. Thật dễ thương để lắng nghe phản hồi song cũng cần dè chừng việc sẽ bị thuyết phục thu hồi quyết định mà mãi về sau, đến lượt mình mới kịp nhận ra nó đã bị vượt qua.

Các ranh giới là câu chuyện phòng thủ. Không phải vì mình xác lập, tuyên bố về nó mà ranh giới sẽ khiến những người khác tôn trọng nó. Giống như các ranh giới trong lĩnh vực chính trị đòi hỏi các tường rào, cổng ngõ, lính canh phòng ngự, các ranh giới cá nhân đòi hỏi việc lập kế hoạch chính xác điều phải tiến hành khi ai đó cố gắng xâm phạm ranh giới. Việc mô tả đảm bảo mình duy trì ranh giới. Thực tế, nếu thiết lập ranh giới rồi nhận ra ta không đủ khả năng củng cố nó theo ý riêng, mình sẽ cần suy nghĩ lại về tự thân ranh giới hoặc cách thức mình ước ao thực hiện để bảo vệ nó.

Căn cốt, các ranh giới chỉ tốt lành khi có các kỹ năng và việc giải quyết được xác lập, tuyên bố rồi bảo vệ chúng.

(còn tiếp)

Rối loạn Phổ Tự kỷ (ASD): cập nhật thông tin mới nhất, thực trạng siêu phức tạp, và vài ba cách thức hỗ trợ hiệu quả

Kể từ những bài xa xưa từng giới thiệu khá chi tiết quen lệ rồi, đến nay rối loạn phổ Tự kỷ (ASD) vẫn tiếp tục được blog Tâm Ngã chọn là chủ đề ưu tiên lên trang.

Ba hôm trước, đại học Carnegie Mellon công bố đã làm rõ vai trò của tính di truyền, đột biến, và các yếu tố môi trường; theo đó, nguy cơ di truyền của ASD chủ yếu khởi phát từ các genes thông thường hơn là các biến thể hiếm gặp hoặc đột biến tự phát.

Từ nghiên cứu này, chúng ta có thể thấy rằng di truyền đóng vai trò chính trong sự phát triển rối loạn tự kỷ so với các yếu tố môi trường, góp phần quyết định gây nên tự kỷ hơn chúng ta tưởng; mỗi một trong nhiều yếu tố nguy cơ nhỏ khác thêm vào đẩy người mắc vươn ra rìa của phổ tự kỷ…  Không có các công cụ thống kê mới, không phát hiện được kết quả, và bây giờ chúng ta phải dựa trên những gì học hỏi được kèm sử dụng các cách tiếp cận thống kê để sắp đặt các nguồn lực tương lai, và quyết định hướng nghiên cứu nào hữu ích nhất đáng tiếp tục tìm kiếm nguyên nhân gây ra tự kỷ.

Như thế chứng tỏ, tự thân yếu tố môi trường không quyết định hết thảy nguyên nhân gây ra ASD; và con số 55% có thể di truyền cho thấy genes chịu trách nhiệm hơn một nửa việc một đứa trẻ có khả năng mắc tự kỷ (80% di truyền liên quan đến chiều cao).

Lần nữa, qua thượng dẫn sơ bộ, điều ngạc nhiên ở nghiên cứu là các nguy cơ di truyền gây tự kỷ đa phần nằm ở các biến thể genes thông thường chứ không phải các đột biến dị biệt. Một đột biến nhỏ trong một gene đơn lẻ có thể gây một căn bệnh chẳng hạn như Huntington, và đột biến gene BRCA1 làm tăng lên khả năng phụ nữ phát triển ung thư vú. Các đột biến như thế chỉ chiếm 2,6% nguy cơ gây tự kỷ, so với 52% biến thể genes thông thường; với phần lớn trường hợp gây mắc tự kỷ, không có một gene sai lạc nào mã hóa rối loạn này mà chính sự kết hợp các biến thể thông thường với nhau mới dự đoán nguy cơ tự kỷ. Và dù chỉ ra các yếu tố môi trường không phải là nguyên nhân chính, song nhóm tác giả không chắc cụ thể những yếu tố môi trường nào quy cho việc mắc tự kỷ.

Liên quan đến thực trạng phức tạp gây tranh cãi, bất chấp mấy thập niên nghiên cứu khẳng định điều ngược lại thì niềm tin tự kỷ có thể là do nguyên nhân trục trặc trong quan hệ gắn bó mẹ- con vẫn thịnh hành. Trước thông tin nghiên cứu rằng có mối liên quan giữa độ tuổi cao của bố mẹ với việc mắc tự kỷ khiến một số bố mẹ còn chưa thôi lo lắng quyết định có nên sinh con sau độ tuổi 30 thì công việc của nhóm nghiên cứu quốc tế do nữ khoa học gia thuộc đại học Carnegie Mellon đứng đầu giải thích chủ yếu do genes.

Sự trộn lẫn các yếu tố nguy cơ không dễ cảm nhận thấu đáo và việc chẳng rõ ràng nguyên nhân gây ASD có thể khiến một số bố mẹ lựa chọn các giải pháp liều lĩnh và cảm tính. Một ví dụ sống động kéo dài là chuyện bố mẹ quy cho hóa chất thimerosal (đã bị gỡ bỏ hơn 10 năm nay) vốn có mặt trong vacine trẻ em gây tự kỷ, tạo điều kiện cho phong trào chống tiêm phòng thành công và gây ra nguy cơ cho con cái họ mắc một số bệnh mà chúng ta đã biết cách tránh…

Với tỷ lệ 1/ 68 trẻ em Hoa Kỳ mắc ASD, trong độ tuổi 6-17 thì chẩn đoán mắc tự kỷ tăng khoảng 1% từ 2007 đến 2012. Các triệu chứng tự kỷ đa phần không hợp trội, nổi bật cho đến khi trẻ lên 2 hoặc 3 tuổi, và không phải luôn luôn dễ chẩn đoán. Nguyên nhân hiện chưa sáng tỏ hoàn toàn, sau nhiều năm nghiên cứu có thể nghĩ tới chừng mực: các biến chứng khi sinh, thuốc trừ sâu, không phải do thiếu thốn tình yêu thương, không phải vì nhiều giun sán.

Nhân tiện, xin nêu một vài nghiên cứu liên quan: trẻ có bố mẹ làm các nghề kỹ thuật mang tỷ lệ tự kỷ cao hơn; thiếu hụt kỹ năng vận động càng làm mức độ tự kỷ nghiêm trọng; suy yếu khả năng chú ý không phải là thành phần tự thân của tự kỷ; cảm giác thứ phát hay thường thấy ở người mắc tự kỷ; chết đuối là nguyên nhân gây tử vong hàng đầu ở trẻ ASD; chụp quét não bộ có thể hỗ trợ công tác chẩn đoán; có việc làm giúp cải thiện các triệu chứng tự kỷ ở người trưởng thành; nghiên cứu DSM-5 chỉ ra tác động của việc chẩn đoán và sự phổ biến ASD, v.v…

Chẳng nhất thiết phải nghi ngờ một điều rằng, tự kỷ thực sự khó hiểu đối với những ai không trải nghiệm trực tiếp. Với hầu hết mọi người, tự kỷ cơ chừng là ai đó lạ kỳ, cách biệt và khuyết tật tinh thần; các tường rào ngăn cách trong đời sống người mắc tự kỷ có vẻ là khó hiểu thấu; những trở ngại và thách thức họ phải đương đầu là thực tế lạnh lùng, một thực tế của ai đó khác. Con số 1/68 trẻ em mắc ASD cho thấy hầu hết mọi người dễ bắt gặp, nghe thấy hoặc tiếp xúc khá gần gũi với ai đó mắc tự kỷ; tiếc thay, phải chờ cho đến khi tự mình trải nghiệm cá nhân trực tiếp những con người ấy độc đáo và đặc biệt như thế nào thì mới phần nào nắm bắt câu chuyện.

So với ASD, ngu dốt mới đích thị là căn bệnh lớn nhất trong xã hội. Bố mẹ các trẻ mắc tự kỷ chắc chắn trải nghiệm sống động khía cạnh với người xung quanh họ; một khía cạnh tồn tại ở nhiều người song nó chỉ bộc lộ ra khi bị thách thức bởi điều gì đó khác thường, như kiểu giao tiếp với người mắc tự kỷ. Đó không phải là tội ác, chỉ là ngu dốt mà thôi.

Có rất nhiều vấn đề xoay quanh ASD. Một đứa trẻ mắc tự kỷ ảnh hưởng đến mỗi thành viên trong gia đình theo các cách thức khác nhau. Bố mẹ/ người chăm sóc giờ đây phải đặt để ưu tiên chú tâm trong việc trợ giúp con em họ, xử lý stress nảy sinh ngày càng mãnh liệt trong đời sống hôn nhân, ở các đứa con khác, công việc, tài chính, và các trách nhiệm lẫn quan hệ liên nhân cách khác nữa. Bố mẹ có con mắc tự kỷ phải chuyển khá nhiều nguồn lực thời gian và tiền bạc cho việc cung cấp phương thức điều trị và can thiệp cho đứa trẻ, hạ thấp các ưu tiên cấp bách khác.

Bố mẹ trẻ thường quen đối mặt với các thái độ và dịch vụ bất công trong xã hội. Họ bị thúc ép đương đầu và giải quyết với sự ngu dốt. Vượt trên việc xử lý các vấn đề sự vụ đời thường, hàng ngày liên quan đến tình trạng rối loạn của con em mình, họ cũng buộc phải trở thành người biện hộ và đấu tranh, các chuyên gia y tế cung cấp thông tin chính xác cho cộng đồng họ thường tiếp xúc, bởi vì định hình các chương trình can thiệp sớm thích đáng, độ an toàn và phù hợp trong chẩn đoán cũng như tự thân việc trị liệu và chăm chữa y tế tương xứng dĩ nhiên không phải là điều dễ dàng chút nào ở một đất nước đang phát triển bộn bề như Việt Nam.

Các cơn thịnh nộ, đập phá từ nhẹ tới nặng, khó khăn trong ăn uống, đủ thứ rắc rối với việc ngủ nghỉ, nhiều giới hạn bó buộc của tiến trình xã hội hóa và tương tác với những người khác, đi kèm lắm thiếu hụt xử lý cảm giác và lượng giá môi trường… chỉ là một vài vấn đề mà trẻ em cũng như người lớn mắc ASD phải đối phó thường xuyên.

Điều quan trọng hiểu tự kỷ là trạng thái rối loạn phổ rộng, nghĩa là các cá nhân sẽ thể hiện nhiều triệu chứng khác biệt nhau, một số thì nhẹ và một số thì nặng, số khác vừa vừa… Tương tự, cơ bản là bóc trần huyền thoại người mắc tự kỷ không có khả năng biểu đạt các cảm xúc bản thân hoặc cảm nhận về tình yêu thương, nỗi niềm hạnh phúc, buồn rầu, đau đớn như mọi người khác. Đơn giản vì họ không thể biểu đạt các cảm xúc bản thân theo cách của đa phần mọi người, không có nghĩa họ không có cảm xúc. Đây là sự ngu dốt và thiếu giáo dục chu đáo khiến thiên hạ tiếp tục mang vác huyền thoại vừa nêu.

Nếu nói với bố mẹ của trẻ mắc tự kỷ, mình sẽ thường nghe thấy các câu chuyện dũng cảm không thể ngờ nổi, sự kiên nhẫn vô bờ bến, những nỗ lực khủng khiếp và nỗi buồn bã, tuyệt vọng trong những ngày đen tối luôn ít nhiều phảng phất trên khuôn mặt. Mình cũng có thể nghe thấy các câu chuyện về tình yêu thương vô điều kiện, sự trân trọng đời sống, hành trình khám phá bản ngã mà họ không hề nuối tiếc dấn thân cũng như không lãng quên ước mơ, hy vọng về một tương lai tươi sáng cho con cái.

Người mắc ASD cũng là nhân loại chúng mình. Mỗi người thì khác nhau và ai cũng độc đáo. Điều họ cần chí ít là đừng ai đánh giá, xa lánh, đối xử bất công và thể hiện sự ngu dốt hướng về họ. Những gì họ cần là tình yêu, xử sự công bằng, tôn trọng, thấu hiểu và đủ đầy ý thức để xã hội nâng cao hơn nữa khả năng trợ giúp, nâng đỡ họ cùng với gia đình họ nhiều hơn nữa. Họ cần nhiều phương thức trị liệu đúng đắn và hiệu quả, tiếp cận được, chẩn đoán và can thiệp sớm, và nhiều nghiên cứu cũng như ủng hộ quỹ, vận động chính sách, tài trợ nhiều hơn nữa.

Bố mẹ cũng cần giúp đỡ với nhiều chi phí phải trả, các chương trình phù hợp giúp con em họ có việc làm, nơi học tập, được hỗ trợ cảm xúc và tâm lý, hội thảo và giáo dục đặc biệt đặng giải quyết nhiều vấn đề nảy sinh với trẻ mắc tự kỷ. Chúng ta cần mở rộng các mạng lưới, cộng đồng khuyết tật phủ khắp và tạo điều kiện để các gia đình có cơ hội tương tác với nhau, trao đổi thông tin, ý kiến, tiếp cận được ngày càng nhiều dịch vụ và nhiều hỗ trợ từ phía nhà trường cũng như xã hội.

Dưới đây là vài bước khuyến cáo cụ thể từ giới chuyên môn mong có thể trợ giúp cho người mắc ASD.

1. Giải thích từng giai đoạn một những gì mình định làm, những gì sẽ xảy đến tiếp theo và tại sao.

2. Cho người mắc ASD đủ thời gian để hiểu thông tin mình đang chia sẻ và đợi đáp ứng chứ đừng vội vàng, mong ngóng.

3. Các câu hỏi nên được đặt ra thật dễ hiểu theo cách sử dụng ngôn ngữ trực tiếp, dùng tranh ảnh khi cần thiết; đừng phụ thuộc vào việc trẻ làm quen, nắm bắt được tình cờ nghĩa của các câu hỏi nêu ra hoặc ngôn ngữ cơ thể.

4. Người mắc tự kỷ dễ nghiêng theo hướng nắm lấy lời mình nói theo nghĩa đen nên cần tránh dùng từ ngữ mang nghĩa nước đôi và thể hiện tính hài hước rất dễ bị hiểu nhầm.

5. Duy trì công việc và thói quen hàng ngày; tương tự là điều quan trọng đối với người mắc tự kỷ.

6. Các khó khăn trong giao tiếp xã hội có thể bao gồm việc tiếp xúc mắt, các ngôn ngữ cơ thể bất thường, nói chuyện vào những lúc bất tiện hoặc nói về các chủ đề không thích hợp lắm.

7. Các hành vi lặp đi lặp lại có thể là cơ chế đối phó, và đo đó nên được tôn trọng.

8. Mội trường rất quan trọng. Một số người mắc tự kỷ đặc biệt nhạy cảm với ánh sáng, chuyển động, tiếng ồn và sự sờ chạm. Cố gắng thiết lập môi trường yên an, tĩnh lặng để giúp bình hòa nỗi lo lắng, sợ hãi.

9. Luôn luôn thử đặt mình ứng xử, hành động như người mắc tự kỷ dù đó quả là thách thức ghê gớm.

10. Hỏi người mắc tự kỷ, bố mẹ, người chăm sóc hoặc vị giám hộ họ những gì họ cần.

@ Cập nhật, 15h42′ cùng ngày

Phương thức dạy nhận thức về Tự kỷ giúp giáo viên đảm bảo tất cả học sinh trong lớp đều hiểu được rối loạn và giúp đỡ trực tiếp bạn mắc ASD; nâng cao nhận thức về những nhu cầu và khó khăn mà người mắc Tự kỷ gặp phải, giải thích ASD là gì, và tại sao nó ảnh hưởng các kỹ năng truyền thông, xã hội và tư duy.

Hướng dẫn nhấn mạnh không những nhu cầu của cách tiếp cận cá nhân khi làm việc với học sinh mắc ASD mà còn bao gồm một số chiến lược “nắm trọn” như cách bắt đầu bài học với các hoạt động ngắn, vui và thực tế nhằm giúp có được cấu trúc ngay lập tức rồi đề cao các điểm tưởng thưởng để chào đón trẻ. Khẳng định những thay đổi trong môi trường lớp học là giảm tiếng ồn xung quanh, sử dụng ánh sáng tự nhiên và tránh các tranh, ảnh gây ‘bắt mắt’.

Ý tưởng cho ngân hàng chiến lược làm việc với trẻ mắc ASD là đi theo các quy định rất rõ ràng ở lớp học, hỗ trợ việc trình bày miệng với bảng biểu, sơ đồ, tranh ảnh, xác lập nhiệm vụ với các mục tiêu rõ ràng, và hướng dẫn ngắn, đơn giản.

Một vài mẹo thực hành cho giáo viên như khung làm việc SPELL: nhắm vào cấu trúc (structure), hành vi tích cực (positive behavioir), thấu cảm (empathy), ít gây kích thích (low arousal), và liên kết (link) với nhiệm vụ ở nhà. Mục tiêu là giảm bất kỳ trải nghiệm lo lắng nào ở trẻ, để chúng làm việc hiệu quả hơn trong một môi trường khiến chúng cảm thấy an toàn.

Nhằm giúp giáo viên giảm thiểu nguy cơ trẻ bị bắt nạt, hướng dẫn nhắm vào “tính đa dạng thần kinh” giúp học sinh hiểu những khác biệt trong cách người ta suy nghĩ hoặc tri nhận thế giới; được thiết kế để khuyến khích nhận thức nhóm bạn cùng trang lứa, chấp nhận về mặt xã hội, thấu cảm và hòa đồng ở mọi học sinh cho dù một số bạn có thể biểu lộ hành vi khó thấu hiểu hết được…

J. Soi (26): Thực ra thì xin chân thành cảm tạ vì không còn gì

Thực ra chả sức là...
Thực ra chả sức là…

Phát biểu thẳng tưng ngay là hơi cú; cái sự khó chịu vừa đủ để những mầm non mới nhú lên đã bị phạt đền đến nơi đến chốn liền, trong ồn ào quá lố.

Nói “an toàn” và hệ lụy.  Cơ chừng chuyện này xuất hiện từ giả định rằng điều gì đó hiếm hoi vì nó thông dụng và mọi người nắm giữ nó. Và chúng ta biết nếu điều gì đó là bình dân thì đấy chính là chỉ dấu cho phẩm chất của nó.

Thử tưởng tượng một kịch bản mình bị hỏi một vấn đề và đã chọn câu trả lời sai rõ ràng, chỉ bởi vì những người khác cũng làm tương tự?

Thực sự, điều đó có thể xảy đến với mình. 75% đối tượng tham gia thực nghiệm năm 1951 của Solomon Asch đã chọn câu trả lời sai hiển nhiên chí ít một lần trong suốt thời điểm tiến hành.

Nhờ các diễn viên thuê mướn, tác giả thực nghiệm đã ứng dụng sức ép đồng đẳng tới các đối tượng tham gia và làm tăng con số trả lời sai từ 3% (nhóm đối chứng) lên 32% hết sức ấn tượng.

Hiệu ứng của cái gọi là ‘chứng thực về mặt xã hội’.

Tưởng tượng ảnh hưởng của nó trong điều kiện khác, khi không chắc chắn được sự lựa chọn đúng đắn… Tỷ dụ, mình không biết có nên cười phá lên khi nghe một đoạn hài tình huống (sitcom). Rồi thình lình thấy các gã vô hình ở hậu cảnh chợt phá lên cả tràng. Và mình rất tự động khởi sự tưởng thưởng nó buồn cười thật.

Và đấy chính xác cùng lý do tại sao những lời khai nhận lẫn tóm tắt thuật lại ảnh hưởng đến bản thân: bởi vì mình không ngừng quan sát những gì kẻ khác làm. Thực sự, đó là những gì bạn và tôi tiến hành từ thuở mới sinh ra trên đời.

Bởi trò bắt chước nhau, chúng ta học hỏi những kỹ năng cơ bản lẫn nâng cao ngõ hầu tồn tại ở đời. Mình thực hiện nó với bình diện ý thức? Đôi khi, vâng, song như có thể đoán biết, hầu hết các yếu tố ảnh hưởng tới các quyết định của mình là vô thức. Đó là những đường tắt chúng ta học hỏi và/ hoặc thừa kế nhằm tạo tác nhanh chóng các quyết định. Chứng thực về mặt xã hội cũng rứa.

Giờ thì chắc độc giả biết lý do sự bức bối rồi đấy. Dùng “Thực ra” (actually) thật dở hơi, thiệt tình phải nói toạc móng heo vậy đó. Ai đời nghĩa đen của nó “thực sự” hàm ý điều gì đó đang hiện diện hoặc tồn tại trong thực tế, song nó lại thường dùng hoàn toàn sai lầm để tăng thêm sự hùng hồn, mạnh mẽ cho câu nói.

Vâng, thực ra thì xin chân thành cảm tạ vì không còn gì.

Sống một đời vâng phục: sự bất lực chỉ là do thiếu hụt?

Giờ mới tranh thủ dùng dăm mười phút để bàn chút chút thôi về hai bộ phim Đức xem tuần rồi.

Nói chung, chẳng quá sai khi cho rằng cả hai tác phẩm điện ảnh dễ thương này quy về chủ đề trở ngại trong sức khỏe tâm trí ngăn cản người ta sống tràn đầy, khỏe mạnh.

Dù đó là cô bé Hayat gặp trục trặc trong mối quan hệ gắn bó thời thơ ấu, hay đấy là nỗi sợ phụ thuộc của cậu con trai lớn xác Vincent mắc chứng Tourette thì rốt ráo, sự bất lực không thuần túy tất yếu dẫn đến đớn đau, khốn khổ chỉ vì do thiếu hụt, khuyết tật.

Còn có một nguyên nhân cần bàn thêm, góp phần lý giải những khó khăn cảm xúc và ngay chính đời sống tình cảm mà các bậc làm cha, làm mẹ trong phim cũng buộc phải đương đầu hết sức căng thẳng: năng lực thích ứng với môi trường.

Cô bé Hayat thể hiện khía cạnh các quan hệ đối vật (object relations) khi giữ rịt tay nắm cửa hoặc lựa chọn chỗ ngủ ở góc phòng với chăn buông kín mít; chàng Vincent với hành động bỏ trốn khỏi trại điều trị cùng hai người bạn như muốn minh chứng cho các căn bệnh dính dáng hệ thống tự do ý chí.

Cố gắng kiểm soát (những) điều không kiểm soát nổi, rõ ràng, đẩy các nhân vật lớn bé, già trẻ, nam nữ trong hai bộ phim nêu trên vào vòng quay bất tận của các cảm xúc tiêu cực, âm tính và vừa gây hại ghê gớm cho chính bản thân mình lẫn trong tương tác liên nhân cách.

Không quá ngạc nhiên, lần nữa, xem phim để hiểu biết hơn về tầm quan trọng của sự lựa chọn, nhu cầu thân mật, hành động tử tế và thái độ cải thiện mối quan hệ tương thuộc lẫn nhau luôn là các điều kiện thiết yếu để kiến tạo trạng thái thân- tâm an lạc hết sức vững bền theo suốt dọc dài cuộc đời mỗi người.

Ta xí xọn chịu trách nhiệm nhân danh việc làm của người

Không khó để nhận ra, trong các quan hệ liên nhân cách– bất kể thân hay sơ, xa xôi hoặc gần gũi– cơ bản chúng ta quen hình thành những câu chuyện kể về vô vàn biểu hiện, hành động của ai đó dựa trên ý nghĩ cho rằng, chính mình cần chịu trách nhiệm cho phản ứng này, khác của họ.

Ở đời, chuyện nọ xọ chuyện kia, mọi quyết định, lựa chọn rốt ráo đều làm nảy sinh hậu quả; dù dở hay, tốt xấu ra sao đi nữa, rốt cục chúng ta thiết lập các câu chuyện nhằm giải thích– giải thích cho bằng được– phản ứng của tha nhân đối với các quyết định, lựa chọn như thế.

Hết sức kỳ cục là mình thường tự tin khủng khiếp trong ý nghĩ ngầm sẵn rằng, các quyết định, lựa chọn của ta sẽ ảnh hưởng trực tiếp đầy ghê gớm đến những người khác.

Khá tẽn tò và trêu ngươi là ngay cả khi các quyết định, lựa chọn của mình có thể ảnh hưởng trực tiếp tới tha nhân thật thì thực tế, các quyết định, lựa chọn ấy lại không hề tác động trực tiếp lên các phản ứng của họ như lối chúng ta trải nghiệm về chúng.

Nên chi thương xót người rồi thì cần xót thương chính mình nữa chứ. Nhìn ra nỗi đau và sự tổn thương ở người, đồng thời cũng phải phát hiện nỗi đau và sự tổn thương đang hiện diện trong lòng ta. Hàm ý của thái độ này là mình sẽ ngày càng học hỏi cách để tự chấp nhận và chịu trách nhiệm với các quyết định, lựa chọn riêng có của bản thân.

Không cần bận tâm lo lắng quá về cách thức những người khác đang đối phó, đáp ứng như thế nào với mình, chúng ta tất đủ thời gian lẫn tâm trí để quán xét và hiểu biết đúng đắn tình hình, bối cảnh– nhờ bước lùi lại, mở không gian nội tâm, và ôm ấp niềm đau nỗi khổ của người và của chính ta.

Nắm bắt vẻ đẹp đời thường

Có một cách ‘thiền hành’ tiết kiệm mỗi ngày rất thú vị là theo xe bus hết tuyến hoặc kéo dài lộ trình thêm quãng đường nhất định nào đó. Về đêm, khách đa phần lặng lẽ vì mỏi mệt hoặc tranh thủ nghỉ lấy lại sức nên mình càng có cơ hội để quán sát thân – tâm kỹ càng. Chân chạm đất lúc xuống bến thấy ấm lòng.

Chuyện thở thì không bao giờ nên quy đơn giản thành hai động tác mải miết vào – ra căng thẳng (thậm chí, chẳng thèm để ý là mình đang thở). Tập quen rồi ắt mê thích và rạo rực là lạ khi được thở; cả cuộc đời phong nhiêu với bao sắc thái ùa vào cùng– giời ạ, hiện diện đất đai, gió máy, ngọn lửa, khuôn mặt dễ thương, cái cười ý nhị í,..; tất tật thừa sức làm dậy sóng dập dồn chứ lị. (Nhẹ nhàng bảo em nó đừng phấn khích quá chứ). Thở, một mà nhiều, vì mình và cho cả người. Tuyệt, song chắc chắn đâu đến độ bỗng chợt dừng bặt hoặc chấm dứt gấp gáp, vội vàng, nhỉ.

Có cả một cuộc cách mạng đòi hỏi nguyên tắc triệt để và thúc đẩy đổi thay mạnh mẽ trong việc uy nghi đi- đứng- nằm- ngồi.

Ý nghĩ lòng vòng nảy sinh… Hơi chạnh buồn vì biết Tết này đành quên cơ hội ngủ ở chùa đêm cuối năm, bởi bạn tu sĩ chợt ẩn dật lên núi, vào cốc đâu đó mất dạng, không tin tức liên lạc.

Thực hành chánh niệm (sati)– một thành phần quan yếu của thiền định (Bhavana)– khiến mọi thứ hóa chầm chậm, rảnh rỗi vô cùng; bất kể nhiệm vụ, công việc căng thẳng, phức tạp đến thế nào thì nó sẽ diễn tiến ổn thỏa, tốt đẹp hơn rất nhiều khi trải qua dưới trạng thái tỉnh thức.

Nào, đã đến giờ rời rã, thả bỏ, buông lơi thân xác. Chớ ao ước ôm ấp, mong đợi thụ hưởng lần nữa hương vị vừa tạo tác. Nhất thiết do duyên. Hẹn mai nhé!

Thủy điện Sông Tranh 2: Trong nỗi hoang mang tính mạng…

@ Ngỏ: Bài này được viết từ sáng 25.10.2012, song giờ mới công bố nên số liệu, diễn biến tình hìnhphát biểu liên quan đã không được cập nhật kịp thời.

Sự kiện động đất ở khu vực Thủy điện Sông Tranh 2 thuộc huyện miền núi Bắc Trà My (Quảng Nam) đích thị gây rúng động nhân tâm; nó đang dần phát lộ thêm nhiều điểm yếu nền tảng khi lối làm chính sách phát triển thủy điện và trách nhiệm của chủ đầu tư lại tuyệt chẳng hề ưu tiên gắn sự an toàn đập với sự an toàn tính mạng và đời sống hàng ngàn dân tình.

Đây không chỉ là “câu chuyện lớn, câu chuyện của nhiều sinh mệnh và thậm chí cả cộng đồng” (lời đại biểu Quốc hội Lê Văn Lai); thực trạng nguy hiểm và diễn tiến khó lường của Thủy điện Sông Tranh 2 tiếp tục chứng thực sâu sắc rằng, các yếu tố tổ chức mang tầm quốc gia có tác động quyết định tới mức độ hiệu quả của kế hoạch lấy con người làm trọng tâm.

Hình ảnh ông Đặng Phong– chủ tịch huyện– chui xuống gầm bàn làm việc, gọi điện báo cáo tỉnh và nghe các xã cập nhật tình hình, đồng thời chi tiết người thân trong gia đình ông khẩn trương chuyển gỗ lên rừng dựng nhà mới trước cơn động đất 4,2 độ richter chưa từng xuất hiện tại địa phương miền Trung này hơn 50 năm nay cho thấy, bầu không khí hoảng sợ nhanh chóng lây lan, tâm thế mất niềm tin vào chính quyền và nhà khoa học Việt Nam, sách lược cũng như kỹ năng ứng phó bài bản với thiên tai chắc chắn sẽ còn lưu giữ lâu dài biết bao dư chấn tinh thần nặng nề, chứ đâu thuần túy thiệt hại to lớn tính đếm được về tiền của, vật chất.

Động đất ngày một dày lên, quá nhiều lời hứa chưa được thực hiện… Những gì xảy đến ở Thủy điện Sông Tranh 2 (Quảng Nam) lẫn dấu hiệu vỡ đập nhãn tiền tại Thủy điện Đak Rông 3 (Quảng Trị) minh họa sống động hết sức tệ hại cho thói dối trá, làm bậy bất chấp các tiêu chí nghiêm ngặt về kỹ thuật (lựa chọn địa điểm vắng vẻ và khô khan, địa chất bền vững, phương pháp xây dựng đảm bảo chất lượng công trình ổn định, v.v…); tính khả thi kinh tế không được nghiên cứu kỹ lưỡng; thiếu ý thức về việc bảo vệ môi trường tự nhiên; xử lý thông tin không minh bạch; chưa thực sự coi trọng vấn đề an toàn của dân ngay từ quy trình quản lý và khắc phục sự cố thiên tai, nhân nạn…

Một lần nữa, sự kiện động đất ở Thủy điện Sông Tranh 2 bộc lộ sự cần thiết– chứ không phải tầm mức đủ đầy tự thân– của câu chuyện đòi hỏi nhấn mạnh đến nhân phẩm, các chân giá trị, vai trò, trách nhiệm, thái độ và cách tiếp cận các dịch vụ nâng đỡ, an sinh của chính quyền và đội ngũ công chức các cấp; góp phần phản ánh lịch sử chính trị của những nỗ lực thiết lập, duy trì, mở rộng hay cắt bỏ các chương trình, dự án mà chính quyền tuyên bố đưa ra khi các cơ quan, ban ngành, công dân của mình có nhu cầu cần trợ giúp.

Sự kiện Sông Tranh 2 còn rõ ràng đặt ra việc nắn chỉnh dòng- chảy- văn- hóa đã đến lúc buộc phải thay đổi về sự điều hành, chăm sóc an dân trên cơ sở lập kế hoạch lấy con người làm trọng tâm (PCP: Person Centred Planning) của chính quyền Việt Nam đương đại, mà chúng ta như đối tác tích cực đang không ngừng tham gia giám sát, phản biện và lượng giá.

Bài thơ tình tháng Mười Một

IMG_171012_0007.jpg

“Ngày nóng đêm lạnh”, dự báo thời tiết hiện vẫn cứ nói thế

chú tâm ngồi nghe đôi vợ chồng tâm sự trễ tràng không muốn làm tổn thương nhau,

và bảo với họ về những buồn đau, hạnh phúc thuở mới khởi đầu…

Ngoài kia, xa lắm, mọi người bời bời những lo toan, o bế

như ngôi nhà có chiếc lò sưởi hờ hững luôn sẵn sàng dự phòng khách ghé qua căn vặn

ai là ai ngây ngô giữa chốn hồng trần.

Tháng áp đầu vào năm nên ngày mới cuối tuần mù sương hy vọng

hốt nhiên chẳng phân biệt nổi ca từ nào dành cho một buộc ràng thiêng liêng;

bởi chăn- ấm- nệm- êm- chêm- thêm- mãi- hoài

cả mồi- ngôn- củi- lửa ướt men cũng vừa ủ lòng thức dậy.

Còn đây là thông tin mùa màng cập nhật:

bụi hoa dại tưởng héo úa hé mắt nhìn bất ngờ góc sân

đất vườn cày xới nhiều lần quá chừng dịu dàng chịu đựng

nhắn kẻ tra hạt lâu rồi kịp thời gặt hái– kẻo trời mưa…

Điều giản dị khó tỏ bày

Một sự thật khỏi bàn cãi chi cho tốn kém nguồn tài nguyên: khi tác nghiệp và hành nghề tự do (freelancer), trước sau gì rồi bạn cũng dễ dàng nhận ra rằng mình cần thiết phải làm việc nhiều hơn mức đòi hỏi.

Đây chính là đặc điểm tuyệt cú mèo khiến bạn lặng lẽ đổi thay, cứ hay thích thú với đủ trò trải nghiệm, sẵn sàng chấp nhận trục trặc bất ngờ xuất hiện, niềm nở học hỏi lắm thứ chẳng ra ngô ra khoai hoặc dám nương theo mập mờ phấp phỏng lằn ranh xác định, và rốt ráo hồn nhiên triển nở tràn bờ.

Thân chủ và đối tác của bạn là cả một trời nghịch lý mà trái quả may mắn tựu thành tốt đẹp của mối tương tác liên nhân cách thường sẽ chỉ dành cho ai hiểu được thế nào là nguy cơ— dẫu biết thế, song vẫn trụ lại bình thản bằng thái độ hóa giải vô chiêu.

Thực tế, họ không tạo ra quyết định bởi vì nó logic; họ tạo ra quyết định cho chính họ bởi vì bạn giúp họ cảm nhận rằng nó là lợi lạc của họ để tiến hành, thực hiện. Chính từ khía cạnh đột phá đầy tinh thần phá chấp này khiến bạn hồ hởi gật đầu nhanh chóng với quan niệm hơi kỳ cục chưa từng thấy sách vở chuyên môn nào đề cập hết sức hệ thống bao giờ: dịch vụ tham vấn và trị liệu tâm lý là một dạng thỏa hiệp. (Bạn khỏi lăn tăn về từ dùng, nhé!)

Nhận thức một cách trực tiếp sự thật và tịnh không dám lơ đễnh, mất tập trung lúc quán sát nó– dù chỉ mới tiếp cận đôi chút sự thật bé xíu thôi í– tin chắc thừa tác động mãnh liệt trước nhu cầu thôi thúc cưỡng bức diễn tả vô cùng sâu sắc, đúng đắn thực tính của đời sống.