Vệt nước trà trên sàn nhà

Vẫn còn đây mỗi em kỳ diệu, chút ủi an cho chính thân mình, thế mới thấy lòng tham khó bỏ, dù vô duyên cũng muốn hữu tình

Nhớ máy tính đã mất hết nên tưởng không còn cái ảnh minh hoạ nào, rồi thử tìm hú hoạ, và thấy mót sót chưa dùng tới mỗi hình trên, dù trùng lắp đã đăng tải, trong bộ lưu trữ ảnh của blog.

Vang vọng ‘Không còn hình ảnh nào’ do vậy mang suy tư khủng hoảng và mất mát tột cùng. Nhìn câu chữ dễ dàng tuôn chảy bề ngoài mà sâu tận tâm trí cứ chực chặn ngăn, kiềm toả khiến sự vụ rốt cuộc là khoảng ngắc ngứ kéo dài mãi chẳng ngờ đoán biết với năm tháng đi qua.

Khát khao tái xác lập bản thân thật kinh hoàng cầm nắm.

Nhiều tiện ích, chức năng, cơ hội và điều kiện tán đồng, trợ giúp. Trạng thái phong nhiêu kỳ thực chỉ phát lộ rõ ràng khi ta chấm dừng hết thảy lo toan, tính toán… Phơi nhiễm, phơi nhiễm, và phơi nhiễm. Rỗng không, rỗng không, rỗng không.

Trên tiến trình nhìn ngó sắc lá bàng xanh tươi lên từng khoảnh khắc dưới ánh nắng chiếu xuyên qua, toàn thể hô ứng, tương hợp, hội tụ lẫn rã tan xảy đến. Cần gì thêm đặng thấu hiểu tất cả biến chuyển vi tế, khôn lường. Xưa, ý tưởng ‘khắc nhập, khắc xuất’ mang hơi hướng chuyện cổ tích giông giống bây giờ mà tình thiệt vẫn chưa ưng ý; bởi cơ bản, nó cho mình ý nghĩ còn dõi trông, đếm nổi. Vì sao vụt hiện rồi tắt ngấm bàng hoàng, thoáng chốc tất cả sinh- tử- tử- sinh quay tròn ấn tượng. Người cần gì nữa mới hoan hỉ buông chùng?

Phúc đức, ân huệ ta được mình cho thụ hưởng quá siêu phàm.

Cuộc đời mãi căng trải về vô định, vô hướng, vô mục đích. Tệ hại là ta với mình rốt ráo chỉ tin chắc con đường phía trước. Niềm vui (không chèn vô tính từ đứng sau ‘bé mọn’ mí ‘lớn lao’ các kiểu thứ mặc định cản rào nhận thức) với vệt nước trà trên sàn nhà đang mai một dần, và mai mốt ký ức hoá vĩnh cửu e nếu đủ năng lực nhớ nhung thì dịp may tồn tại khả thể dồn phân loại vào ô nhóm: ta bà.

Tri ân lần nữa. Sống. Tri ân.

Cài đặt đồng bộ và nâng cấp hệ thống: hiểu biết tốt hơn đời sống tâm lý con người

Nhân loại lại bay trên  cao tốc đa chiều, tàu điện ngầm chở cá heo phát thanh âm huyễn mộng...
Nhân loại lại vội bay lên trên cao tốc đa chiều, tàu điện ngầm chở cá heo phát thanh âm huyễn mộng…

Khi cái laptop nồi đồng cối đá T42 IBM bị bánh xe ô tô cán lên làm vỡ màn hình do đặt để bất cẩn, chủ nhân của nó tiếc tiền gắn liền kỷ niệm nên nhanh nhảu nối dây cài cắm với màn hình máy tính bàn vốn tạm thời hỏng hóc ổ cứng… Thói khôn lỏi, sửa chữa vặt vãnh khó đảm bảo ổn thỏa lâu dài, chưa nói sẽ không khỏi mặc cảm tự ti khi so sánh với các dòng đời mới và vô vàn kiểu loại smartphone, Iphone, Ipad truy cập mạng lưới điểm toàn cầu cũng như tích lũy thông tin hết sức hiệu dụng.

Chuyện nọ xọ chuyện kia. Liệu ưu tiên khẩn thiết tìm hiểu có phải là chủ đề nóng hừng hực: tâm trí con người cần được nhận diện và rồi kiểm soát nếu em í bất chợt lêu bêu? Bởi ở mức độ nhất định, khoảng cách làm sáng tỏ cái nhìn nên đừng chú mục sát sườn: tại sao tâm trí người lớn tuổi hơn thường ít có xu hướng lang thang?

Tỷ dụ dễ hiểu rất đời là câu chuyện phân tách tính dục (sexuality) với tư tưởng dâm dục (eroticism) khá tương tự như khác biệt giữa con vật và loài người:

Động vật có sex và điều đó tự nhiên, nó là thôi thúc căn bản, thuộc bản năng, mang yếu tố sinh đẻ. Con người có đời sống dâm dục. Chúng ta thay hình biến dạng tính dục. Chúng ta xã hội hóa tính dục thông qua trí tưởng tượng. Và tác nhân cốt lõi của hành động dâm dục là sự sáng tạo, trí tưởng tượng, hoặc khả năng làm mới lại, khả năng hưởng thụ và đoán biết trước… Chúng ta có thể mường tượng hành động mà cóc nhất thiết đích thị tiến hành nó. Và đấy là sự vun bồi tự thân nỗi niềm khoái lạc.

Tư tưởng dâm dục thế, theo nữ tâm lý gia lừng danh Esther Perel, hàm ý xem sex như một trải nghiệm rung động mãnh liệt và siêu việt. Perel gọi đó là “nơi mình đi vào trong chính lòng mình cùng với kẻ khác”. Nhiên liệu cho cuộc du hành siêu việt này là sự sáng tạo riêng có của cá nhân. Và xuyên qua sự thăm dò trí dâm dục khiến các huyễn tưởng dậy lên. Các ranh giới mở rộng ra và nhiều thực tế mới mẻ được rèn giũa. Do vậy, tiêu điểm của tư tưởng dâm dục và trí thông minh gợi tình không phải ‘quan hệ” mà mang “ý nghĩa của sex”. Siêu việt là bởi thế. Perel cũng chỉ ra tính cách tân như điểm quan trọng khác giữa sex/ erotics: không phải là các vị trí hoang dại mà hơn thế là điều mình như người tham gia đem theo vào trải nghiệm: cảm xúc, sức quyến rũ, độ đam mê, tinh thần. Sự nối kết giữa sự mới mẻ và tính sáng tạo là điều bắt buộc để duy trì một mối quan hệ lành mạnh…

Dẫn chứng cách nhìn trên càng dễ chứng nhận sự thật rằng ngày nay, làm việc hoặc nói chuyện với người trong lĩnh vực kinh doanh, giáo dục, chính trị, văn hóa, xã hội… gì gì thảy đều hay được đề nghị đưa ra một mô hình hoặc tập hợp các công thức khoa học có thể ‘giải quyết’ các vấn đề hành vi giúp họ. Dẫu hiện có nhiều mô hình về cách con người ứng xử, sự tạo thành thói quen, và nhận thức khả dĩ giúp chúng ta thấy hiểu bản chất chính mình thì bất kỳ mô hình nào, theo định nghĩa, đều là việc đơn giản hóa thế giới đích thị đang là. Các mô hình tâm trí cũng cụ thể hóa hiểu biết của chúng ta ở một thời điểm nhất định. Hàng ngày, nảy nở nghiên cứu thêm và cập nhật hiểu biết về phương thức tâm trí hoạt động. Trong khi các phát hiện này phản hồi với các mô hình đang tồn tại, chúng thường đứng ngoài rìa của những khám phá kinh điển được dạy trong sách giáo khoa và các cuốn khoa học phổ thông trong một thời gian dài.

Và quả đúng là chúng ta mê những giải thích thật giản dị và chặt chẽ về các hiện tượng phức tạp. Chúng ta thích biết bao nhiêu việc trải nghiệm đời thường có thể được làm rõ ràng, minh bạch nhờ các khung lý thuyết đơn giản. Lợi lạc lớn lao việc bình dân hóa khoa học và nhờ hiểu biết các tiến trình tâm thần từng khiến chúng ta khốn khổ. Song khá nực cười để nhìn nhận bất kỳ mô hình đơn lẻ nào như nền tảng cơ bản cho hoạt động kinh doanh, marketing, hoặc quyết định sự vụ ở đời. Một mô hình có thể là khung tham chiếu có tính khai sáng đi nữa thì nó không thể hồi quang rộng khắp sự phức tạp của tâm trí.

Đó là lý do tại sao nếu mình nghiêm túc muốn làm ăn tốt đẹp và tạo lập những quyết định sống đúng đắn thì mình nên ưu tiên nghiên cứu các khoa học hành vi liên tục và suốt đời. Mình cần cập nhật thật nhất quán và tái xác lập yếu tố các viễn tượng chúng đưa ra nhằm tự bảo vệ bản thân chống lại các mô hình lỗi thời vốn gây lầm lạc hơn là làm rành mạch.

Nói khác, khởi từ bây giờ, mình nên tháo gỡ các mô hình không chính xác đã mang theo suốt từ bấy đến nay. Mỗi chúng ta có cả lố tâm lý cổ truyền chuyển giao bởi nền văn hóa, thông qua bố mẹ, và cách giáo dục thừa hưởng. Có thể nhiều ý tưởng trong đó hãy còn nhất quán với nghiên cứu đương đại, song đa phần thì không.

Chẳng hạn, hầu hết mọi người nghĩ rằng chúng ta hành động dựa trên ‘niềm tin”. Tuy thế, các nghiên cứu chứng thực, chúng ta tạo các quyết định phụ thuộc nhiều yếu tố lắm, như sự dễ chịu và việc sắp đặt (ở tiệm tạp hóa chẳng hạn), rồi đi tới tìm ra những hợp lý hóa hậu thuẫn cho những lựa chọn ấy. Nghĩa là, chúng ta không luôn luôn mua thứ gì vì thích, chúng ta thích thứ gì vì mình mua nó. Chúng ta vốn siêu trong vụ kể chuyện theo dạng biện hộ thế.

Nhiều người chúng ta đầy ứ các quan niệm sai lầm kiểu vậy. Song chúng ta khó tránh được. Nghệ thuật sử dụng khoa học hành vi không phải là điều trọng tâm trong nền giáo dục của chúng ta.  Chúng ta nên bắt đầu làm quen với việc tạo lập và tái xây dựng lại hiểu biết của chúng ta về hành vi và nhận thức con người nhờ kiểm tra, xem xét nghiên cứu mới nhất khi nó được công bố. Vẻ đẹp của cách tiếp cận gộp lãi thêm lên này là nó sẽ làm thay đổi lối chúng ta nghĩ về các vấn đề, bạn bè, và đời sống chúng ta khi chúng tiến triển, biến hóa. Tựa như chuyện nâng cấp hệ điều hành để ngày càng sát hợp hơn với thực tế. Đó là một trong những điều quan trọng chúng ta có thể tiến hành, và là cách chắn chắn đảm bảo áp dụng hết sức chính xác tâm lý học vào đời sống của mỗi chúng ta.

Cũng nên biết, mặc dù chán ngán do đánh giá quá cao động cơ song nghiên cứu của các nhà tâm lý học cũng vẫn đang đuổi theo hạnh phúc. Và bản chất con người đang tiến triển trong đáp ứng với những cách tân của công nghệ, chẳng hạn tác động của công nghệ điện thoại di động đến động năng trò chuyện hàng ngày.

Chắc chắn, vẫn còn để ngỏ gợi hứng về cách thức tâm trí hoạt động. Cần tìm biết bộ não đã tạo ra thế giới tâm thần chúng ta như thế nào, chúng sẽ chỉ ta hay cách từ vựng cơ bản của tâm lý học hiện đại về trí thông minh, hành vi, thái độ, động cơ, v.v… không phải cứ thuộc kiểu dạng bản chất mãi mãi như thế mà được cấu trúc, phân loại dựa vào mục tiêu đặc thù ở các thời điểm trong lịch sử; nhiều mục tiêu cũ mèm giờ không phục vụ được cho nhu cầu hiện tại nữa và dần gây trở ngại cho tiến bộ tương lai…

Ngược dòng thời gian đặng trầm ngâm cùng tác phẩm hiếm thấy và ít khi được thông tỏ của B.F. Skinner. Đối lập với một số diễn dịch sai trái về vị trí của ông, Skinner không những chưa từng bao giờ ngờ vực rằng chúng ta có thể mô tả các trạng thái nội tâm như suy tư hoặc cảm xúc mà còn tự hỏi cách thức chúng ta làm thế nào để tiến hành chuyện đó; câu trả lời của ông gây ngạc nhiên, tương thích với thực hành tâm lý trị liệu, và là một thách thức đối với những ai giả định chúng ta có thể biết các cảm xúc bản thân chỉ nhờ tiến trình đơn giản của việc tự nội quan.

… Tác giả Gay Watson (2008) khuyến cáo chúng ta tích hợp các cách tiếp cận thân thể và tâm trí với nhau , vẽ ra những tiếp cận dự liệu trước từ phương Đông; và như cuốn sách trình bày, các lý thuyết và mô hình tâm lý, tâm lý trị liệu có thể tìm được vết ở nhiều biến thể của tâm lý học Phật giáo 2500 năm rồi.

Điều này gợi nhắc tới tác phẩm kinh điển thể hiện các nguyên tắc của tâm lý học đồng thời nó cũng minh họa đặc sắc cho lối viết, khả năng dự báo và tuệ giác của William James từ 1890.

Như cái chết của tâm trí, các công ty internet ngày nay đang sử dụng các dữ liệu cực lớn tích lũy từ từng hành vi nhỏ nhặt của người dùng mạng để gây ảnh hưởng tới lựa chọn của khách hàng. Các lý thuyết và tư tưởng tâm lý học về cách thức tâm trí hoạt động đóng vai trò rất nhỏ bé nếu không nói là nó vắng bóng trong các mô hình được đề cập trong bài báo vốn dựa hoàn toàn vào các mô hình từ toán học.

Phê bình khá công bằng, so sánh với ngành sinh học không ngừng tiến hành các nghiên cứu nhằm chỉ cố gắng mô tả các giống loài mới, tự thân tâm lý học có vẻ cũng đang thu hẹp tâm trí của chính nó, vì sự mù quáng do sở thích dùng các phương pháp thực nghiệm trong khi hạ thấp tầm quan trọng của việc nắm bắt các hiện tượng mới mẻ và thú vị của đời sống con người.

Về một sự nghiện ngập mềm dịu

Thường nhắc đến sự nghiện ngập, đa phần chúng ta nghĩ về các chất như cocaine, heroin, và bia rượu. Những thứ này là loại nghiện ngập chắc cứng. Song quá nhiều người không hề cho rằng các hành vi mềm dịu mang tính nghiện ngập có thể tạo nên vô vàn rắc rối cũng như gây ra nhiều phiền nhiễu khiến chúng ta mất đi bản tính cao quý.

Các loại nghiện ngập mềm dịu có thể là hành vi như lướt mạng, chơi game, xem TV, đọc sách, mua sắm, làm việc bất kể ngày đêm, phàn nàn, buôn dưa, trì hoãn lần lữa, và nhiều thứ khác mà chúng ta hay thực hiện quá mức.

Tất cả chúng ta lao mình vào các dạng nghiện ngập mềm dịu với sắc thái, tầng mức khác nhau, thậm chí một số chúng là tích cực; một số thứ là lớn lao song mặt khác nếu tiến hành trong trạng thái cưỡng bức, cực đoan thì có thể tàn phá chúng ta.

Lực thúc đẩy đằng sau mọi nghiện ngập, kể cả nghiện ngập mềm dịu, là sự truy cầu để tê liệt, lờ đi, vượt thoát, hoặc đè nén các suy tư lẫn cảm xúc khó chịu. Rồi chúng ta dùng các hoạt động này một cách xung hấn, lặp đi lặp lại không ngừng để khiến chính mình bị xao nhãng hoặc lảng tránh các cảm xúc, suy tư vô thức/ ý thức. Điều này có thể mang lại một cảm nhận phấn khích, gây phóng thích chất endorphin, và tạo ra một sự sự trốn thoát tạm thời nỗi đau đớn trong lòng.

Song ở tầm mức nhất định, hành vi như thế làm đời sống càng khó khăn hơn, tạo nên kháng cự và chi phối, phá hủy và thỏa hiệp với nhiều khía cạnh khác nhau trong đời; bao gồm công việc, các mối quan hệ, và trạng thái thân- tâm an lạc, cũng như các hoạt động khác và một cuộc sống xác quyết đầy niềm vui, hoan lạc. Chúng ta trả giá cho các dạng nghiện ngập bằng tiền bạc và thời gian, làm chết điếng đời sống nội tâm, và khóa tắt luôn ý thức của bản thân. Đặc biệt, đáng chú ý không kém, các hành vi nghiện ngập kéo chúng ta ra khỏi việc sống hoàn mãn, tràn đầy như nó vốn có.

Điều hữu ích nhất mình có thể tiến hành khi đang đương đầu với bất kỳ loại nghiện ngập nào là thấu biết đời sống nội tâm chính mình: nhận ra và sống cùng với các suy tư, cảm xúc của bản thân. Với một số người, đấy có thể là chuyện khá khủng khiếp, đe dọa họ khi thoáng nhìn mù mờ về đời sống nội tâm bí ẩn cùng với mớ rối rắm của các suy tư, ý nghĩ hỗn độn.

Để thấu hiểu sâu sắc các cảm xúc lẫn suy tư ẩn bên dưới đã dẫn dắt hành vi nghiện ngập, cần định hình và làm việc không ngừng nghỉ với thói quen lập trình cá nhân đang níu giữ, giam hãm mình; được thế, chắc chắn sẽ tạo nên một bước tiến bộ vượt bậc.

Có rất nhiều nguồn lực trợ giúp chúng ta trên tiến trình. Huấn luyện, hướng đạo, tâm lý trị liệu, các chương trình 12 bước, thiền tập tỉnh thức (mindfulness meditation), chữa lành năng lượng, và các loại sách tự trợ (self-help books)…

Bác sĩ ơi, giá mà…: chút liên tưởng đến việc thực hành dựa trên bằng chứng

Gạo nếp lứt rang vị café

Đang nghĩ tới nó ít nhiều thì bắt gặp đúng ngay bài báo cung cấp dưỡng chất cho suy tư cất cánh thêm chút.

Theo 2 lãnh đạo khoa Nội tim mạch, sáng 26.6, khi bệnh nhân Trang khó thở, bác sĩ đã tiêm cho bệnh nhân này liều thuốc lợi tiểu và đến gần trưa thì bệnh nhân này tử vong. “Tiêm thuốc lợi tiểu nhằm giúp bệnh nhân đi tiểu được để làm cho gan nhỏ lại. Nguyên nhân dẫn đến cái chết của bệnh nhân là do phù phổi cấp, chứ không phải do sốc thuốc như phản ánh của người nhà” – bà Yến nói.

Cũng theo bà Yến và ông Đông, sở dĩ trước đó bác sĩ Thị nói với người nhà bệnh nhân Trang rằng bệnh nhân này sắp được xuất viện là vì “nhiều khi không nói thật với người nhà được”. Bà Yến và ông Đông nói đây là “nghệ thuật của bác sĩ”, nhằm để “bệnh nhân có mất thì mất ở nhà chứ không mất ở bệnh viện”.

Lãnh đạo của khoa Nội tim mạch cũng cho biết, người nhà của bệnh nhân Trang trước đó đã đề nghị bác sĩ mổ thay van tim cho bệnh nhân này. Bệnh viện cũng đã xét mổ cho bệnh nhân nhưng chưa thực hiện được do bệnh nhân phải được điều trị đến khi hết suy tim rồi mới mổ được.

Cụm từ tôi quan tâm là “nhiều khi không nói thật với người nhà được“, chuyện ấy thuộc “nghệ thuật của bác sĩ“.

Bên dưới mỗi nỗi niềm sinh tử đều luôn ẩn chứa nguyên do xa gần đi kèm câu chuyện cụ thể. Dẫu thực hư ra sao chưa rõ, song có vẻ lương năng dễ mách bảo người hành nghề trợ giúp cứu người về lời thề tác nghiệp, rằng họ không nên hứa hẹn điều không thể hoặc sẽ khó giữ lời trọn vẹn được. Điều này thậm chí có thể áp vào mọi bác sĩ, rằng chỉ nói về sự kiện đúng như nó là; bác sĩ cần cảm thông, sẻ chia song bác sĩ cũng cần sự thật và thông tin để tạo nên các lựa chọn đúng đắn. Đánh giá cao tinh thần lạc quan lẫn phẩm chất thân thiện bằng hữu, song chung cuộc, nó cho chúng ta hy vọng giả tạo dễ dẫn mình vượt quá xa niềm đau nỗi khổ cả về mặt thể lý và tâm thần cho chính bệnh nhân cũng như người thân, gia đình.

Tôi thoáng nhớ lại vài ba lễ hội Macchabée tri ân những người hiến xác mình từng được tham dự từ thập niên trước, gắn với kỷ niệm tìm hiểu nhà xác thuộc đại học Y Huế.

Một điều cũng liên quan sát sườn là việc nhận bản cam kết, tán đồng với cách điều trị và cho phép tiến hành phẫu thuật. Bao nhiêu bác sĩ dành thời gian giải thích thấu đáo cách điều trị có thể tác động cụ thể tới đời sống bệnh nhân bằng một thứ ngôn ngữ dễ hiểu; dành thời gian cho suy tư, trù tính và sẵn sàng trả lời các câu hỏi một cách nghiêm cẩn và tuyệt không định kiến.

Bác sĩ ơi, giá mà… Ngay cả quan niệm hiện tồn rằng y khoa là nghệ thuật hơn là khoa học thì nếu bác sĩ muốn bệnh nhân giữ một vai trò chủ động hơn trong công tác chăm sóc y tế, cách có thể làm là giải thích tại sao mình đang tiến hành những điều này. Bác sĩ khá dễ giả định tính chuyên môn sâu hiếm hoi vì mình biết hơn ai hết. Song không phải ta luôn biết nhiều hơn. Tỉnh giác, dõi theo mỗi ngày mình là ai và những gì mình thuộc về, đi kèm với thái độ cảm thông giữ chức năng phương tiện và cứu cánh của nghề nghiệp.

… Các góp ý và mong đợi như thế tất chạm tới nền y khoa dựa vào bằng chứng (evidence- based medicine). EBM dùng các thống kê; đại khái, các thống kê này là những tỷ lệ thành công cũng như mức tin cậy có thể đặt vào các tỷ lệ thành công này, nhiều lợi lạc so với giả dược (placebo), v.v… Đối lập với chuyện dựa vào ký ức của bác sĩ “mình từng làm điều này trước đây và dường như nó ổn”, hoặc tồi hơn, “người ta nói điều này được việc”.

EBM khá tường minh, song nhìn lại, không dễ dàng để thực hiện. Cơ thể con người, các lối hỏng hóc của nó, và những mối tương tác của nó với y khoa hiển nhiên là quá chừng phức tạp. Tiêu chuẩn vàng của bằng chứng có thể sẽ là kiểu “Chúng ta thấy thật chính xác các triệu chứng này, và chỉ các triệu chứng này, nhiều lần, và khả năng kiểm soát cực kỳ nghiêm ngặt người nhận điều trị, bao khắp vượt khỏi các khả năng riêng biệt khác”. Điều này khó khăn thực hành hơn so với nắm bắt lý thuyết; có nhiều khó khăn khác nảy sinh nữa. Một bác sĩ giàu kinh nghiệm sẽ gặp vô số tình huống mà không tìm thấy bằng chứng sát hợp, và bằng chứng tương tự gần sát nhất lại có thể dẫn dắt khác biệt rất sai lầm.

EBM thật tuyệt khi nó tỏ ra hiệu quả, tác động lớn lao làm giảm thiểu các kiểu dạng định kiến mà bác sĩ thể hiện trong công việc: trí nhớ chọn lọc, niềm tin sai lạc, đào tạo không sát đúng, v.v… Các bác sĩ tốt ngày nay hay dùng EBM và thải loại ra các bước tiến hành chỉ dựa mỗi trên giai thoại; khi bất khả, họ vẫn còn có sự tự đánh giá tốt nhất bởi vì trong trường hợp người ta đang đau đớn thì đòi hỏi mọi giá bác sĩ cần hành động.

… Lời cuối. Chút liên tưởng đến việc giới thiệu sơ khởi khái niệm áp dụng thực hành dựa trên bằng chứng trong lĩnh vực tham vấn/ tâm lý trị liệu.

Khởi từ y khoa, việc thực hành dựa trên bằng chứng (evidence- based practice) lan sang các ngành nghề trợ giúp khác như tâm lý học và công tác xã hội.

Các lý do để lựa chọn EBP bao gồm đạo đức, luật pháp, lâm sàng, giáo dục, và kinh tế đi kèm với ba triết lý khoa học là thực chứng (positivism, niềm tin thuộc một thực tế tâm trí- độc lập), cấu trúc luận (constructivism, niềm tin trong nhiều cách thức thấu biết khác biệt mà giá trị ở cả nghiên cứu định tính và định lượng) và chủ nghĩa hiện thực phê phán (critical realism, phù hợp hơn cho tiến trình mang tính tiến hóa của EBP).

Thế nào là một người thực hành EBP? Đặt để lợi lạc của thân chủ lên trên hết, người làm EBP chấp nhận một tiến trình học hỏi suốt đời bao gồm việc nêu không ngừng các câu hỏi chuyên biệt liên quan đến tầm quan trọng thực tiễn trực tiếp hướng tới thân chủ, kiếm tìm một cách khách quan và thật hiệu quả cho bằng chứng hiện tại tốt nhất liên quan với từng vấn đề, và hành động phù hợp dưới sự dẫn dắt của bằng chứng.

Theo cấu tạo, có 5 giai đoạn căn bản trên tiến trình thực hiện EBP.

  1. Tạo ra các vấn đề có thể trả lời được
  2. Truy tìm bằng chứng
  3. Xác định bằng chứng
  4. Thích ứng và áp dụng bằng chứng
  5. Lượng giá các kết quả.

Khi sự đời và lòng người biến cải: thử nhìn mọi cái, tất cả trong một

Bộ phim Her (2013, Việt ngữ: Hạnh phúc ảo) thật lạ lẫm tâm trạng; ngập đầy chi tiết khổ sở, thấm đẫm nỗi niềm đơn độc miên man và trầm buồn hiện sinh khi công nghệ trở thành yếu tố chi phối quá chừng mạnh mẽ đời sống cảm xúc của con người kể từ lúc mới mở mắt ra cho đến lúc nằm ngủ thiếp đi trên giường.

Viễn tượng thế giới sau này được phô diễn dưới sự phá cách, hồi cố lại bằng thời trang kiểu quần bó chân và cạp eo cao của thế kỷ 19; ngay cái tên ít nhiều gợi nhớ cố tổng thống thứ 26 của Hợp Chủng quốc Hoa Kỳ Theodore Roosevelt, v.v… là vài ba dấu hiệu hiển thị rõ ràng nhằm minh chứng cho phản ứng chống kháng thầm lặng khá tuyệt vọng trước sức tấn công tàn bạo của công nghệ kỹ thuật số cũng như phong trào giải phóng thân xác, tự do tình dục chăng.

Vì thời gian tuyến tính một chiều từ quá khứ, hiện tại tới tương lai nên chi dĩ vãng vô hình trung, đóng vai trò cái mỏ neo thả xuống lòng đời đương đại cốt để con tàu nhân loại khó mà lướt thắng dời bến, ra khơi? Và cảm xúc rút tách, chiết xuất, trừu tượng và thể nhập, bồi đắp ngồn ngộn với trí tuệ nhân tạo; những hoài niệm, ấp ôm, tưởng tượng tràn bờ cùng tuôn trào lớp lớp con sóng ngôn ngữ thich lựa chọn chủ đề kể chuyện tái cấu trúc quan hệ liên nhân cách, sáng tạo đa phương tiện và vô vàn chiều kích truyền thông lập trình hư thực; cũng như đặt để tình yêu giả định cho không gian xoay chiều liệu đủ đảm bảo hạnh phúc lứa đôi thủy chung, bền vững?

Hãy tự hiểu mình mãi còn là câu đố hóc hiểm chưa hóa giải nổi dù khởi sinh từ thời Socrates. Nếu không có trải nghiệm, va chạm, kích thích, cung cấp nguồn lực đầu vào thì cả đàn ông lẫn phụ nữ cứ băn khoăn chưa dứt về chính bản thể đeo mang. Nhu cầu tự vấn bị liệt xuống hàng thứ yếu và dễ dàng vui vẻ nhường chỗ cho động cơ thỏa mãn ngay tắp lự nhằm dập tắt, kiểm soát và đưa vào khuôn khổ, định danh, phân loại những xáo động tâm can liên hồi kỳ trận xảy đến hàng ngày.

Không thuần túy quy về kỹ năng nhận diện, quản lý và kiểm soát cảm xúc, và/ hoặc là dạng rối loạn nhân cách trong yêu đương, kết giao thân mật, hay xu hướng xiển dương thái quá cho vẻ mơ hồ nguy cơ đe dọa đời sống hôn nhân- gia đình, thông qua phản ánh bức tranh toàn cảnh lộng lẫy với thủ pháp gián cách, bộ phim cảnh báo thực trạng tha hóa trên quá trình tiến hóa nhân loại bằng tiếng thở dài mệt mỏi của cơn lo âu trộn lẫn tất cả trong một: về cái ấy, cái tôi, và cái siêu tôi.

Dĩ nhiên, tâm trí quyết định hết thảy và chi phối mọi sự. Bộ phim nói về Nàng mà đích thị biểu đạt Chàng; ngôi thứ ba là nguyên tắc của né tránh trực diện, xa lánh và chối bỏ việc sống cùng trắc trở, ngần ngại, thoáng chốc, trống rỗng và bất định trong nỗ lực hòa hợp tuyệt đối, khát khao gắn bó rốt ráo giữa người với người.

Làm thế nào chúng ta có thể đo lường, tính toán đích đáng? Ở vương quốc của tâm trí, mọi thứ tựa thuật toán tập mờ cực kỳ trừu tượng. Đấy là thực tế vốn tồn tại như thế: không có cái gì ngoài những đám mây (tự nhiên và điện tử) mù mịt. Điều khiến cho vỉa quặng làm nên chất liệu đời sống càng lờ đờ, khó hiểu là do các đám mây đó biến- chuyển- không- ngừng, chẳng bao giờ thực chất cố định, đứng yên; nói khác, là các đặc tính phổ quát của vô ngã (Anatta) và vô thường (Anicca).

Vâng, ngay cả chiều cao và cân nặng của chúng ta cũng ba đào lên xuống thất thường theo từng khoảnh khắc! Hết sức chính xác, bởi vì các hiện tượng có các eo vực, bờ cạnh không hề rõ nét; tất cả nối liền với nhau, tương tác và phụ thuộc lẫn nhau, liên tục tuôn chảy, chuyển dời trong đám mây lớn nhất của sự thay đổi là vũ trụ, càn khôn.

Tính hạn chế dĩ nhiên lần nữa, nằm trong tính vô hạn; vì cái sau không gì khác là cái giới hạn của vô vàn thứ không lượng giá, tính đếm nổi. Các ám chỉ nghịch lý (thường hằng, bất định, trật tự)  có tính vô hạn cũng nằm trong cả tính giới hạn nữa; chẳng hạn số pi (π) cơ chừng là bé nhỏ song lại như thể là số không ngừng phát triển rất bất định khi người ta xem xét thấu đáo. Giới hạn và vô hạn kỳ thực thâm nhập và ngoắc cài vào nhau, nhắc nhở chúng ta về toàn thể vô lượng thế giới nằm bên trong khôn cùng thế giới vi tế nhỏ xíu hạt bụi nguyên tử. Không có điểm đầu nút khi phóng to thu nhỏ vào ra không- thời gian chúng ta đang hiện hữu, chẳng có gì đích thị giới hạn, lý giải tại sao cái vô hạn lại được tạo tác bởi và xác lập bằng cái ‘giới hạn’.

Tất cả trong một, một trong tất cả. Thậm chí, riêng mỗi loại trái cây là sự khai mở, kết quả từ việc tích hợp của vô số điều kiện mang tầm vũ trụ như ánh sáng, nhiệt lượng, nước nôi, dinh dưỡng, v.v… đặng góp phần thành tựu; mỗi một trong cả mớ dãy vô vàn điều kiện ấy đến lượt chúng lại bị điều kiện hóa bởi vô vàn điều kiện khác. Nếu chỉ trái cây ‘giản đơn’ mà còn phức tạp đến vậy thì dĩ nhiên, các sự sắp xếp hệ thống lớn lao của mọi sự, trong tính kết nối, lại càng phức tạp bội phần.

Cô độc, tự do, ý nghĩa và cái chết là điểm nhấn mà bộ phim muốn thao diễn bằng những cú quay bắt mắt trên đại lộ sang trọng ở Hoa Kỳ. Liệu người ta có thể phải lòng rồi yêu đương say đắm một hệ điều hành được xử lý điêu luyện với giọng nói không trú ngụ trong một hình thể, thân xác? Chắc chắn đó là câu chuyện vấn đáp nghiêm cẩn, trường kỳ mang chứa cả yếu tố cảm xúc lẫn chất hiện sinh và thời sự nữa (phiên bản chuyển dịch ngữ nghĩa rất Việt Nam); đòi hỏi phẩm chất trí tuệ và lòng từ bi hiện diện cấp thiết hơn bao giờ hết trong mỗi một chúng sinh ngày nay, tại đây và ngay bây giờ.

Sự tỏ tường và độ tin cậy bỏ qua định hướng mơ hồ, vô cớ

Trên trang tìm kiếm google.com đang minh họa hình vẽ quen thuộc của test Rorschach, nhấp chuột vào đường dẫn ‘chia sẻ điều trông thấy’ thì hiện lên dòng chữ thông báo hôm nay là sinh nhật lần thứ 129 của Hermann Rorschach.

Vậy, tự hỏi mình mong đợi gì đây lúc này? Dường như tất cả chúng ta sẽ có một số ước muốn khá căn bản, và sẽ phức tạp ít nhiều khi mình mong đợi một số thứ không giống những người khác. Chưa hết, đôi điều đâu có chịu diễn ra theo ý định; vì thế, có thể chúng ta đi vào giai đoạn khủng hoảng, tùy kịch bản mà thậm chí đưa đối tượng đến cả sự lựa chọn gặp nhà tham vấn và trị liệu tâm lý… Điều gì xảy đến nếu chúng ta hành động nhờ thử vượt thoát ra ngoài một số kỳ vọng và chuẩn tắc bị đè nén bấy lâu trong đời?

… Quay lại với nỗi kính sợ, kinh hoàng một thời test Rorschach có thể vén lộ. Cấu trúc độc đáo của test khiến nó tiếp tục gây tranh cãi đa phần bởi tính biểu tượng hóa. Là một trong số trắc nghiệm hiếm hoi còn duy trì được khởi thảo từ truyền thống phân tâm và cuộc đấu khẩu chủ yếu về độ hiệu lực của các ý tưởng mang hơi hướng Freud.

Ảnh hưởng của các ý tưởng này có thể được phản ánh rõ nhất qua cách thức sử dụng nó. Một kiểu dạng test ‘phóng chiếu’ mà người làm test nhìn các tấm ảnh rồi cho biết ấn tượng. Nhà tâm lý viết xuống những gì đối tượng nói về mỗi bức ảnh rồi diễn giải điều đối tượng nói và thể hiện. Các diễn giải ấy được cho là đem lại bức tranh về nhân cách người, được định khung trong các khái niệm theo trường phái phân tâm học Freud.

Nguyên bản test Rorschach thì khá buồn cười, song vượt thời gian nó được tâm lý gia John Exner phát triển với ‘hệ thống nhận hiểu’ đủ cho phép nhà lâm sàng độc lập đi tới các kết luận tương tự khi xử lý cùng các đáp ứng. Thậm chí, độ tin cậy của test gây tranh cãi và bị xem là thổi phồng quá mức, thậm chí, ngay cả khi tin cậy chăng nữa, cơ chừng nó không tương quan tốt lắm với các công cụ đo lường tâm trí khác và mang xu hướng đặc thù trong ‘chẩn đoán’ các động thái mang tính tâm thần phân liệt ở người hoàn toàn bình thường.

Hầu hết test tâm lý đều dựa trên nguyên tắc là người làm test không hề biết trước gì hết về chất liệu tạo ra test; thuật ngữ chuyên môn gọi là sự an toàn thông qua trạng thái mơ hồ và khó hiểu nhằm đảm bảo độ hiệu lực. Các công ty chuyên cung cấp test ngày nay chỉ bán cho người hành nghề có bằng cấp với giá cao và đảm bảo bản quyền. Song mô hình này quá dễ đổ sụp trong thời đại internet vì nó có thể góp phần vi phạm hợp đồng để đưa test ra công khai.

Các nhà tâm lý do đó, cần khởi sự thiết kết test sao cho chất liệu test không gây nên tác động lớn lao đối với sự trình bày, mà điều này đòi hỏi một sự chuyển đổi ý nghĩa trong cách suy tư và lượng nghiên cứu ghê gớm hiện tại nhằm đem lại độ hiệu lực của các test.

… Một đời sống không đối diện với nguy cơ thất bại không phải là cuộc đời sống tràn đầy. Đặt để các mục tiêu trong những cách đo lường khả thể. Dù chỉ có vẻ là các bước vi tế, nhỏ bé thì chúng là tiến bộ. Trước khi mình biết đến niềm vui ấy, các tiếng vọng của thất bại sẽ mờ dần. Cả hai suy tư khó thể tồn tại trong cùng khoảnh khắc và mỗi khoảnh khắc là điều duy nhất mình có quyền năng dùng để thay đổi.

Nhiều người nghĩ rằng mình có thể chỉ việc ngừng ngắt ngay suy tư về sự thất bại. Song bất khả tiến hành điều đó. Mình nên thay thay thế suy tư tiêu cực bằng suy tư tích cực. Thái độ, suy tư và hành động sẽ tống đẩy mọi thứ xấu xa, tồi tệ đó văng khỏi cối xay nghiền nát. Mỗi khoảnh khắc mình thành công, đó là khoảnh khắc mình ít nuối tiếc hơn.

Do đó, cố gắng thất bại thì sẽ đúng thế thật; nếu gắng thử thành công, mình có thể hoặc không thể thất bại. Là câu chuyện 50/50, chẳng quá chênh lệch tỷ lệ. Và mình sẽ dám đặt cược, đánh cá. Tương tự, bài báo trên New York Times thật thú vị, nó chứa đựng một mức độ cân bằng giữa chuyện hay ho, chuyện xấu tệ, và chuyện ngớ ngẩn. Và lần nữa, câu chuyện nói chung còn nhắc nhở các vị cài đặt tâm trí chuyên việc cung cấp dịch vụ test thu tiền, bất chấp tính củ chuối của test.

Năng lực suy tư về các nguyên nhân và các mối liên quan là điều hết sức thiết yếu, và luôn luôn được thừa hưởng tiến hóa từ tổ tiên; tỷ như, chúng ta cần biết một loại hạt nào làm mình ốm, hoặc kiểu đám mây ra sao dự báo thời tiết xấu… Vì vậy không đáng ngạc nhiên chúng ta tự động tạo ra đánh giá theo dạng này. Chúng ta có các trực giác mạnh mẽ về những thứ nào đi cùng nhau, trực giác đó ùa tự nhiên tới tâm trí, thường sau rất ít ỏi trải nghiệm. Điều ấy tốt cho việc ra các quyết định trong một thế giới mình thường không đủ thời gian để suy nghĩ trước khi hành động, song với các tác dụng phụ chứa một số lỗi có thể đoán biết được.

Một lỗi thế gọi là “tương quan ảo ảnh“, một hiện tượng hai vật dường như được xem là có liên quan nhau song kỳ thực thì không. Trong một thực nghiệm cổ điển, người tham gia được đề nghị xem xét các điển cứu giả của nhà tâm thần học về các bệnh nhân đáp ứng với test giọt mực Rorschach. Một số báo cáo ghi nhận bệnh nhân là đồng tính, và một số thấy họ nhìn qua test những điều như áo quần phụ nữ hoặc các hạt cúc áo. Báo cáo được chuẩn bị đảm bảo không có liên quan chắc chắn nào giữa ghi nhận của bệnh nhân và đáp ứng hình test, song những người tham gia thực nghiệm– dù được huấn luyện hay tay mơ trong tâm thần học– đã báo cáo hết sức mạnh mẽ (song sai lầm) mối liên kết giữa các dấu hiệu trong test Rorschach và bệnh nhân đồng tính.

… Câu hỏi vẫn còn đây: cuộc sống quá ngắn ngủi? Bất luận thế nào, mình không vội vã. Quá ngắn với nỗi buồn bã của ta? Nào hoàn toàn thế. Chúng ta không thể đợi chờ vì hạnh phúc. Vậy khi nào thì đời sống ngắn ngủi? Nó chỉ quá ngắn ngủi khi đầy ắp các nuối tiếc vàng vọt, tơi tả. Song nếu mình có thể giữ các giấc mơ sống còn, quá khứ sẽ rớt lại và mình có thể tung cánh hướng tới một tương lai ấm áp ánh mặt trời hơn.

Chính tả là câu chuyện đi đúng lề đường quy định

Những ý nghĩ nặng trịch như nổi khổ đau từ dòng sông Mịch La đổ tràn vào ngày Thất Tịch
Những ý nghĩ nặng trịch như nổi khổ đau từ dòng sông Mịch La đổ tràn vào ngày Thất Tịch.

Câu chuyện chính tả vì thế, không thể không là mối ưu tư của cả lề trái và lề phải, thậm chí, cho những ai xàng xê, lơ lửng rưa rứa nữa.

Dưới góc độ cảm nhận cá nhân, có vài lưu ý đáng giá:

  1. Tôi không hồi tưởng trạng thái ngữ pháp được dạy ở trường;
  2. Tôi nhớ mãi rằng nên dùng dấu phẩy (,) khi mình cảm thấy cần tạm thời ngừng nghỉ, bởi với riêng tôi, việc thở đủ đầy thật vô cùng sung sướng;
  3. Tôi háo hức việc học hỏi, ghiền đọc song việc đã lâu chẳng rờ tới, ngó ngàng liếc mắt chi các văn bản, tác phẩm chuyên ngành viết bằng tiếng Việt nỏ có nghĩa bản thân lơ là, lơi lỏng hay buông thả nguyên tắc “viết đúng chính tả trước đã !”.

Hệ quả nảy nòi từ mấy dẫn dụ nêu trên là khá thú vị về sau xen lẫn nguy cơ nhãn tiền. Chẳng hạn, giờ nếu làm ngay bài thi chính tả chưa chắc tôi viết đúng 100%, tuyệt không sai téo tẹo tèo teo lỗi lầm, sai lạc nào; song thách đấy, đố mà xảy ra vụ tôi quên kết thúc câu bằng dấu chấm (.).

Lòng tự dặn lòng, mình không tranh giành làm hàng với ai hay cố thể hiện ý tưởng nào đó cực kỳ xuất sắc, độc sáng đến độ chả thèm coi ra gì các nguyên tắc chính tả. Ở Hà Nội mà vội vội vàng vàng thì e chất chồng tội nợ thêm thôi (là thiển nghĩ thế).

Khi giao lưu trên mạng, nhất là fb, tôi rất rất để ý cách người ta gõ xuống và trình bày văn bản, dù đó là status chỉ nhõn một, hai từ; cái note lê thê và tê mê tham vọng tưởng chừng thu tóm sự thật rốt ráo thôi- rồi- còn- chi- đâu- em; lời hồi đáp thiết tha tình thương mến thương; các thể loại thơ ca hò vè, văn vẻ xuôi ngược; hoặc đôi khi là dòng phụ đề minh họa dựa góp (caption?)  cho bức hình nóng bỏng, thấu thị tuốt tuột, v.v…

Đó là lý do tại sao tôi ngại đọc các bác, các anh chị lớn tuổi Việt kiều hoặc quốc nội; liếc thấy lỗi chính tả là lượn ngay và luôn cho nó lành, không thèm theo dõi tiếp, thậm chí, lắm khi ám ảnh đến độ khó buộc đôi chân ngoái lại chốn từng tình cờ rảo qua.

Vẫn còn niềm vui bên đời nên truyền thông cùng bạn trẻ là lủ khủ dịp may âm thầm ngộ ra lắm thứ hay ho; tỷ dụ, cơn cớ nào mấy đứa hay chọn phím “j” (báo hại đọc tin nhắn tốt lành mà nhịp tim vọt lên đột ngột), hoặc sợ ghê gớm nếu nhìn thấy kiểu sáng tác văn phong đề cao cá tính, quen vứt sọt rác mất tiêu các con chữ ngây thơ trung lập (“lun”, “nhìu”, v.v…).

Tôi quan niệm, điều tối thiểu khi sơ giao là thái độ tương kính. Hầu như ý tưởng kỳ cục, cực đoan, giời ơi đất hỡi mấy tôi đều gắng chịu đựng, chấp nhận được, song thiệt là trần ai khiến thằng tôi đây đau đớn khôn xiết tựa bất chợt nhá phải cục sạn (vừa làm đau răng loét lưỡi, vừa tăng cường độ chướng tai gai mắt), khi người viết hậu đậu tự bôi bẩn, xõa bày loang lổ không gian dành tặng cho mình tung tẩy, diễn đạt, do cứ thoải mái con gà lung tung lang tang đủ thứ chấm phẩy, ngắt thả vô tội vạ, đôi lúc còn hơi khí lạm dụng, gáy nổ đùng đoàng ò- ó- o và vãi đạn cấp tập luôn.

… Gợi hứng cho tôi xí xọn ở đây là chia sẻ tâm tư bi hài.

Nói luôn, mới đọc đoạn chapeau đã ớn lạnh. Quả chẳng thèm coi độc giả ra gì… Liệu tương đồng, cùng vấn đề khi xếp vụ viết “xe bus” thay cho “xe buýt” vào cùng rọ, chung nhóm với “chứng kiến” bằng “nhìn thấy” ?

Wow, điện thoại vừa nháy sáng. Tôi phải bắt kịp chuyến bus, kẻo lỡ dịp tham dự chương trình giới thiệu Artist’s Book: “một loại hình nghệ thuật đương đại mới ở Việt Nam”.

Nhân tiện, nhẽ nào việc nhắn tin nhoay nhoáy (mobile, twitter, chat chit trực tuyến) đang tàn phá, làm băng hoại, xói mòn ngữ pháp tiếng Việt ?

Hic, trót phận đa đoan nên hốt nhiên, buồn ghê là buồn; tôi thiệt.

Tôn trọng nhân phẩm và phát triển tính cách khác biệt: định kiến đến từ đâu ?

Muôn màu vườn hương hoa, luôn thấy mình khác biệt, yêu thương đời da diết, lời nâng niu hiền hòa
Muôn màu vườn hương hoa, luôn thấy mình khác biệt, yêu thương đời da diết, lời nâng niu hiền hòa

Chết mất thôi, làm sao một người khá già cỗi và hơi lớn tuổi rồi như tôi lại có cớ để tiếp tục nhắc đến thiệt đàng hoàng cô nàng Lê Thị Huyền Anh, tức bà Tưng, thêm lần nữa đây (?!)

Mùa thu giời đất thay áo nên quá dễ khiến thiên hạ rạo rực cùng bà Tưng. Dường như việc nêu câu hỏi và đọc lủ khủ hồi đáp có thể giúp ít nhiều đi đến nhất trí với nhận định rằng việc xử lý ‘bà Tưng’ là thành tựu năm 2013 của văn hóa nước nhà. Bởi bên dưới tâm tình có vẻ đoạn cuối của nhân vật là vô vàn hỉ nộ ái ố của thiên hạ sục sôi như dịp may tuôn trào thang bậc cảm xúc…

Trước hết, thật kinh khủng với các tiêu đề và tít giật liên quan. Mặt khác, ngay cả cái Ngày Cực Khoái của Chị Em thật tự nhiên thuộc quyền con người thế mà mới đầu cũng được cánh báo chí nước nhà chuyển ngữ thành là “Ngày quốc tế phụ nữ tự sướng’ thì quả là đàn ông An Nam nhiều chuyện ghê (!).

Ôi, nhẽ nào chuyện ấy biểu tỏ phản ứng dân chủ của cánh chị em trước thảm trạng buồn khổ nghẹn ngào của đàn ông chăng; chưa nói, không ít vị chức danh này nọ sao thật dịu dàng gán nhãn vô tư ‘bán thân cho mạng‘, tuyên bố nhẹ tựa lông hồng rằng đấy là ‘sản phẩm hỏng của thế giới mạng’, v.v…

Sống trong thời đại bão hòa về mặt truyền thông ngày nay, chúng ta dần nảy nở cảm thức quen thuộc rằng cuộc đời mình dành quá nhiều cho việc quản lý cách cá nhân xuất hiện và ‘làm hàng’, và bi kịch thay, đa phần chúng mình vẫn đang tiếp tục thích thú loay hoay tìm cách cắt bỏ bản thân khỏi cái đám tuyền thô tục ghê gớm, tầm bậy tầm bạ và hợm hĩnh không ngừng khoe mẽ ngoài kia.

Nhìn sâu xa và dài rộng vào kiểu lối của nền văn hóa giải trí theo hướng thư giãn, ‘bình thường như cân đường, hộp sữa’ ngày càng dần hống hách kiểm soát đời sống ngày nay, tất không khó đi đến nhận định rằng thú tiêu khiển và ước ao nổi tiếng là cặp đôi chủ yếu thực tế dạng háng cứ thôi thúc thu hút mắt nhìn và sự chú ý kịp nuốt nước bọt của mỗi chúng ta.

Dĩ nhiên, cô gái mang biệt hiệu “bà Tưng” í chẳng làm gì nên tội nếu tòa án chưa phán quyết gì, và ai đủ tư cách để dạy dỗ, xỉ vả, miệt thị hay đơn giản bàn luận nghiêm trang về tư cách hay lối sống đạo đức của một người đây?

Làm ơn đừng đổ oan. Internet, các ứng dụng chết người như Youtube, facebook hay các hình thức truyền thông xã hội, di động khác không là động lực cho trạng thái khát khao nổi tiếng này; đích thị, nó chỉ thổi phồng, phát tán thêm thôi. Mỗi một tiến bộ về công nghệ hiện đại tưởng chừng có thể góp phần đánh bật tài năng còn nằm im kín bưng trong ta, hoặc thông qua các cặp kính đen quyến rũ hay vô số bức ảnh đẩy lên cấp tập mà chúng ta bỗng dưng, một hôm đẹp trời, tự chẩn đoán mình mắc phải rối loạn ám ảnh cưỡng bức (OCDs).

Xin kiên nhẫn lắng nghe kỹ càng, chớ vội vàng ngắt lời tôi. Hiện tại, thật đáng xấu hổ nếu mình là cô độc giả, kẻ vô danh tiểu tốt, nỏ ai nghe tên bao giờ. “Cháu muốn được nổi tiếng”, “tôi sẽ thành công và giàu có”, “mình muốn trở thành nhân vật ABC”, v.v…

Bởi vì ngày nay “nổi tiếng” trở thành một từ giả tạo, rẻ tiền, hổ thẹn, bẩn thỉu và xấu xa. Nó được dùng để chỉ những người không có tài năng đích thực hay thành tích tuyệt vời, thay vào đó là họ thừa khôn ngoan nhằm gây sự chú ý, được biết tới, vinh danh bởi cứ 15 phút thì lại nổi lên, trương phình, hiện hình trên mạng với đủ thể loại triết lý, già không đều, ngây thơ mắt chớp chớp hoặc khoác áo đen đóng vai kẻ sầu muộn mang vác thập tự giá cứu rỗi cho toàn thể nhân loại, v.v…

Do đời vốn tào lao nên may mắn thay, vẫn còn có góc cạnh khác của cái gọi là “nổi tiếng” ấy. Tựa như con đường chẳng rõ rốt cục sẽ dẫn về mô, đâu là đích đến; chiếc tàu trùng trùng hoành tráng hạ thủy mà chả thèm có bánh lái; nổi tiếng chỉ để nổi tiếng khơi khơi vậy thôi.

Song tôi tin, sự nổi tiếng ấy mang chứa theo cùng nó một lịch sử; một sự bền vững thuộc khái niệm, lý thuyết nhằm duy trì cho nguyên cớ, hữu lý nhất định nào đó. Chẳng quá ngượng ngập lắm, bởi cơ chừng nó ẩn hiện trong ADN của mỗi chúng ta.

Nên chi, ngay cả khi đứa bé con kia chẳng hề biết nổi tiếng để làm gì hay một người phụ nữ trưởng thành nọ không hiểu rõ làm thế nào để giàu có đi nữa thì cơ chừng, cái vô thức tập thể của họ có thể lấp đầy vô vàn khoảng trống còn bỏ ngỏ.

Chúng ta ngoài cuộc, vô can, dính dáng vụ này không nhỉ. Nhân tiện, chắc hơn một người muốn biết– giờ đây, tại nơi chốn này– bạn đang làm gì trên mạng?

(còn tiếp)

Nói lời đúng, sử dụng chữ hay để quan hệ càng đẹp và cuộc đời thêm phần đáng sống

Mimosa đã lạ hóa những mi môi xa từng đóa...
Mimosa đã lạ hóa những mi môi xa từng thề nguyền nguyên đóa…

Khi nghe một cô gái trẻ nhắn tin riêng chia sẻ tâm tình trên mạng facebook rằng cô ấy cảm thấy “sợ hãi và bất an” khi đọc ngôn từ một blog dùng (“đáng gây chú ý”, tác giả “đứng đầu nhóm nghiên cứu tôn giáo”), thậm chí còn bị một người liên quan tới tác giả đó “gây rắc rối và nguy hiểm” khiến cô “suy sụp một thời gian” thì tôi càng thêm thấm thía cái thiết yếu, tối cần của việc chánh ngữ.

Để xã hội phát triển phù hợp, rất cần nói năng thật đúng đắn. Đáng tiếc là điều ấy quá dễ bị lãng quên trong môi trường internet. Song sự vun bồi các mối quan hệ đòi hỏi chúng ta phát ngôn hết sức trung thực, chân thành và công chính cả lúc gặp gỡ tình cờ mặt đối mặt hay khi dấn thân ở môi trường mạng điện tử.

Chẳng vì ai khác cả, trước tiên chúng ta chánh ngữ vì sự tốt lành của bản thân mình. Tính liêm chính của ta phụ thuộc vào hiện thể đích thực đối với con người đang là; dĩ nhiên, chúng ta cũng nói hết sức đúng đắn vì đối tượng phụ thuộc ta nữa. Các mối quan hệ sở hữu chắc sẽ thêm phần khó khăn– và càng không thể biện minh rõ ràng về mặt xã hội– nếu lời nói, phát ngôn chẳng đáng tin cậy.

Nói lời chân chính thể hiện trên rất nhiều bình diện. Chẳng hạn, người ta cho rằng tiến trình chính trị sơ khởi là hành động của tâm trí đến với tâm trí thông qua phát ngôn.

Phát ngôn chính trị– phát ngôn công cộng– là cách thức chúng ta điều chỉnh các mối quan hệ với ai đó khác như những công dân tuân thủ pháp luật. Thông qua phát ngôn, chúng ta gây ảnh hưởng tới tha nhân. Dối trá lừa bịp, trình bày lươn lẹo, diễn đạt xiên xẹo, hiềm khích chia rẽ, v.v… trong nói năng là phương tiện tạo tác điều tệ hại, ác độc.

Chánh ngữ, dưới quan điểm Phật giáo, là nói lời ngay thật, nói nhằm đem lại lợi lạc cho những người khác, và nói với ý định thiện lành.

Khi nói năng chân chính và đúng đắn, chúng ta mang lại cho những người khác điều tốt đẹp nhất.

Tôn trọng phẩm giá của mỗi một cá nhân và phần tinh túy, tao nhã của quan hệ riêng tư lẫn hệ thống chính trị đòi hỏi nói năng chân chính không những phải được thực hành ở chốn gặp gỡ thân mật mà cả tại các địa điểm, không gian công cộng nữa.

Nói năng không chánh ngữ, con người thiếu tự do và khó thoải mái được. Nhân loại triển nở, thịnh vượng thêm lên trong phát ngôn chân chính. Nói năng bằng những lời bất lương và thấm đầy thù hận sẽ làm trí lực cùng tâm hồn chúng ta kém cỏi hẳn đi; xã hội điêu đứng khi phát ngôn đồi bại.

Nói đúng lúc không? Dựa trên sự kiện? Lời dịu dàng hay gắt gỏng? Những từ mình dùng liệu có đem lại lợi lạc, hữu ích? Phát ngôn khởi từ một tâm hồn tử tế hoặc hiểm độc thầm kín?

… Hiện tại, môi trường truyền thông nước nhà chưa thực sự chuyên nghiệp và tinh tuyền (ví dụ tình cờ nhãn tiền gần đây nhất là cách báo chí chính thống đưa tin vụ ném con mới đẻ xuống ao, vừa phản ánh xu hướng khai thác giật gân câu khách, vừa góp phần tỏ lộ tay nghề viết kém lẫn động cơ kích động bạo lực ở người hồi đáp) càng kiến tạo cơ hội luyện tập tỉnh thức từ phía người thường xuyên lướt mạng.

Chẳng hạn, chúng ta quen thói quá dễ phóng tâm lên án ngay lập tức và tức giận rủa xả kèm vô vàn nhận xét cực kỳ cay nghiệt với kiểu hành vi như nữ sinh viên nêu trên.  Cho rằng mọi thứ đều thái quá; nếu có tốt tất có xấu nên nếu có thực sự tốt thì phải tồn tại điều thực sự xấu.

Kỳ cùng thì đấy không phải là sự thật. Con người chúng ta có thể dần trở nên tốt đẹp hơn, cho tới lúc đích thực tốt đẹp. Trong khi bất khả để trở nên tồi tệ và tồi tệ mãi cho đến lúc tất thảy không còn hối lỗi, ân hận nữa; cho tới lúc người ta dần tinh tuyền bởi vì nghiệp lực, nên thậm chí ngay điều xấu ác nhất sẽ nhận ra điều không tốt là điều không tốt để thay đổi và biến cải khác trước.

Dựa vào bằng chứng nào ư?

Vâng, nghiên cứu cho thấy, các thành viên băng đảng khi thảo luận, trao đổi về các hành động bạo lực sẽ càng làm tăng thêm mối dây gắn bó giữa đồng bọn với nhau còn hơn cả anh em ruột thịt. (Nếu quan tâm, mời đọc cập nhật vài ba kết quả phát hiện liên quan hành vi xung hấn và bạo lực trong môi trường thực hành lâm sàng y khoa, quan hệ thân mật, lý giải cơ chế diễn tiến cách hành xử hết sức tồi tệ, v.v…).

Song giới khoa học gia cũng phát hiện ra rằng các đối tượng mắc bệnh thái nhân cách (psychopaths) thực sự có năng lực thấu cảm song họ cần dự tính cảm nhận nó thì mới khởi sinh điều ấy được, rằng các tội phạm dạng này không hề thiếu hụt năng lực thấu cảm như thiên hạ tưởng nghĩ lâu nay.

Như thế, ai là kẻ “ác độc đích thực” vượt trên mọi sự cứu chuộc dù dĩ nhiên có tốt, xấu như những mặt đối lập? Người có thể trở thành tốt thì không thực sự xấu xa, kẻ có thể trở thành ác độc thì không đích thị tốt; song cơ chừng chẳng hề có một bản chất xấu ác thường hằng mà chỉ bản chất tốt lành mới đích thực tồn còn mãi mãi.

Và khi truyền thông, làm ơn nhớ nguyên tắc đơn giản: Bất Hại.

Khi trẻ em đọc, nghe, nhìn tin tức nóng bỏng…

Cẩm tú cầu nhiệm mầu xóa dấu đau thương
Cẩm tú cầu nhiệm mầu xóa đẫm dấu đau thương

Câu hỏi mức độ nào thì vẫn ổn thỏa liên quan chủ đề bên trên rất dễ được nêu lên khi mà ngày càng ngang nhiên nhiều tin tức, hình ảnh rùng rợn, kinh hoàng và vô lối xuất hiện ngập tràn khắp các trang mạng trực tuyến, hệ thống thông tin đại chúng len lỏi đến mọi ngóc ngách, nơi chốn hiện nay. Tỷ dụ, thử gõ nhanh Google ‘bé sơ sinh bị vứt’; hoặc tìm thấy ngay dạng kiểu này, này này

“Ông nghe tin gì chưa?”, “Bồ có biết…?”, “Nè, cả nhà nhìn cái ảnh…”; khi người lớn xem thì trẻ con cũng rứa. Chúng chơi trong phòng khi TV đặt ở phòng khách oang oang tường thuật; trẻ nghe lén bố mẹ và khách khứa sôi nổi luận bàn; không phải lúc nào các cháu cũng hiểu hết song những gì nghe thấy có thể làm tăng cảm giác lo lắng, sợ hãi. (Tham khảo, chẳng hạn 1, 2, 3).

Trước các bi kịch hay tai ương to lớn, nghiên cứu cho thấy những trẻ nào dành nhiều thời gian dõi theo sát sao bảng tin thời sự đã cho thấy nhiều triệu chứng sang chấn liên quan hơn. Chúng ta không biết liệu xem nhiều tin dồn dập thế có làm  trẻ lo hãi hơn không; hoặc, liệu các trẻ này đã sẵn lo sợ rồi sẽ càng tăng thêm cảm giác khi xem nhiều tin tức nóng bỏng.

Những gì chúng ta biết là tầm quan trọng của việc nghỉ giải lao, tiến tới tắt TV.

Nói cùng với trẻ

Bố mẹ phụ huynh, nói với con em còn bé nhỏ của mình và đối tượng vị thành niên về những gì chúng đã nhìn, nghe thấy. Đảm bảo chắc chắn ở đây không có tin đồn thổi nọ kia hoặc những hiểu lầm, nhầm lẫn cần được mình trợ giúp chỉnh sửa kịp thời, hợp lý.

Người trưởng thành cũng khá cần nhu cầu nghỉ ngơi sau khi xem tin tức thời sự nóng bỏng; điều này, đôi khi dễ nói hơn là làm. “Tôi biết tôi cần thư giãn, đừng nghĩ tới nữa song tôi dường như tôi không thể tắt được. Mọi chuyện thật buồn quá.”

Tắt, ngắt các tin tức lan truyền ồn ào không có nghĩa chúng ta ít cảm thấy buồn bã trước những gì từng xảy ra hoặc trái tim chúng ta chẳng còn thấy nặng nề nữa… Điều đấy hàm ý chúng ta đang tiến hành các bước đặng nâng cao khả năng phục hồi sau cơn choáng váng, hoảng loạn (và cả sự phục hồi cho con em mình) đặng đối phó hữu hiệu với những tình huống khó khăn, nan giải.

Vài chiêu thức tắt, ngắt tin tức

  • Lập kế hoạch, chương trình xem TV/ đọc tin trên mạng. Tìm ra thời gian vào mỗi buổi sáng, chiều để xem tin tức; hạn chế trong tầm 30-60 phút. Rồi đứng dậy, đi làm việc khác; có thể là dạo bộ, rửa chén bát, thậm chí đọc một cuốn sách. Nếu thấy mình muốn ngồi tiếp với TV/ internet, hãy chuyển kênh hoặc trang khác mà mình luôn cảm thấy thoải mái, vui sướng.
  • Tìm sự trợ giúp từ bạn bè thân thiết. Hỏi họ cách tắt, ngắt tin tức; ra ngoài ăn uống, vào rạp chiếu bóng xem phim, hoặc đơn giản dành thời gian tiêu khiển cùng gia đình… Với trẻ em, tìm thời gian cho trẻ chơi, đọc, hay các cách để cùng nhau tham gia vui đùa. Cười to, hát vang; điều ấy có thể chấp nhận được ngay trong những thời điểm nặng nề, buồn thương.
  • Tỉnh thức, nhận biết rõ ràng con em mình. Trẻ còn bé thường không có nhu cầu xem tin tức. Đôi khi chúng không hiểu rằng những gì chúng đang thấy sẽ được phát lại lúc khác hoặc phát đi nhiều lần nữa về những chuyện kinh hoàng đã xảy ra và vì thế, chúng tin rằng sự vụ có thể xuất hiện lần nữa.
  • Tìm nhiều cách để kết nối. Trẻ có thể muốn gửi tranh ảnh, viết thư tới nạn nhân, gia đình người bị hại, những người lên tiếng đầu tiên, bệnh viện, thầy cô giáo,…

Dĩ nhiên, truyền thông kiến tạo, cho chúng ta sự hiểu biết, mặc dù vậy chúng ta nhất thiết phải đảm bảo mình tự chăm sóc, chịu trách nhiệm chính bản thân mình. Một bước quan trọng là gắng hạn chế sự bộc lộ, cởi mở thái quá đối với tin tức; bởi luôn có một nút đóng tắt vì một lý do nhất định. Nắm quyền kiểm soát và học cách sử dụng nó.

Lời cuối. Thực hành, luyện tập không bao giờ thừa, bố mẹ và phụ huynh trẻ đặc biệt cố tìm ra điểm khởi sự tạo lập thói quen mới, thực hiện ngay vào dịp Ngày Quốc tế Thiếu Nhi  bây giờ chẳng hạn.