Hay- dở sự đời khen- chê: thiệt tình các ấy có cảm thấy mình đàng hoàng không?

Hôm nay bất chợt mưa rơi, bầu khí hạ nhiệt khiến thoải mái phần nào song hơi xui cho tôi chút là đọc thấy bài báo về chuyện chụp ảnh khoả thân các thể dạng bên hồ sen. Lướt thêm vài ba trang điện tử nữa thì biết đó là chuyện ghê gớm chưa ngừng thu hút tâm trí bao người, cả kẻ vốn chuyên viết bài thể hiện đúng đắn trách nhiệm rồi nhận lương, hưởng nhuận bút, hoặc ăn tiền xứng đáng cho chí biết bao quý vị thường dân mạng lưới điểm toàn cầu thầm lặng tham gia góp ý, nêu vài chia sẻ tâm tình thuận chống, bức xúc tùm lum.

Thiệt tình, đằng ấy có cảm thấy mình đàng hoàng không?

Năm nào cũng rứa, mỗi độ hè về sen nở thì y sì rằng báo chí nước nhà lại tiếp tục dành thời lượng khủng khiếp cho công tác phê bình, chỉnh sửa, uốn nắn, răn đe, thậm chí, định hướng nên chụp ảnh, làm dáng kiểu nào thì hợp lệ, tốt lành, tuyệt đẹp đặng xứng danh đặt cạnh ‘quốc hoa’. Ngạc nhiên khủng khiếp bởi các trang nghiêm túc cùng mặt trận sát cánh với mấy tổ chức kinh doanh thông tin giải trí tào lao đồng loạt đăng tải cấp tập… Hàng dài phán xét nương tựa tuôn trào: thuần phong mỹ tục, truyền thống dân tộc, thanh lịch, đạo đức, tôn vinh vẻ đẹp phụ nữ, tư cách, tuổi tác, xả rác, bẩn mắt, ném đá, thô tục, lố lăng, thiếu hiểu biết, v.v…

Cô gái ngoại quốc trú ngụ Thủ đô chắc sáng suốt vì xinh mà không cởi gì hết í nên dễ dàng được khen ngợi cất cánh bay cao; nữ sinh viên ở Phòng rốt ráo ra dù cũng khó phán xấu xí quá thì vẫn tới tấp soi chiếu đủ chiều, lắm hướng… Nói cho nhanh thì e chừng đố vừa lòng thiên hạ, nâng nổi đó và tống chìm đấy… Giời ạ, ai lường hết được thị phi. Tội nghiệp vô vàn các bác gái, anh giai sồn sồn, chị em thầm nghĩ đây chưa qua hẳn hoi xuân sắc hoàn toàn, tưởng tiếc đời ngắn ngủi hoặc rảnh rỗi thích chụp choẹt nơi nước nông choèn vui thôi hoặc dấn thân quyết đầu tư trả phí nhằm may mắn tìm lại thời gian đã mất…

Những người bị xỉa xói, nhiếc móc, nhận lời xóc óc hóc hiểm kỳ cùng phạm tội, mắc lỗi gì nhỉ? Do xấu, già, sở hữu cơ thể hai thân trao tặng, thừa thãi tài vật, vô lo, nhẹ dạ cả tin, vui vẻ, mơ màng mộng tưởng, khát khao vĩnh cửu hoá khoảnh khắc giữa trần ai buồn khổ, nhàm chán, quẩn quanh,…?

‘Lại mang lấy một chữ tình, khư khư mình buộc lấy mình vào trong’ (Kiều). Họ có thể là ông bà, cha mẹ, anh chị em, bạn bè, hàng xóm, nhóm đội, đối tác của các ấy. Một mặt truyền thông đại chúng chính thống và ngoài luồng phong phú đâu có dừng việc khai thác các hình ảnh, thân xác phụ nữ, khiêu tình gợi dục trở thành tiêu chí được mặc nhiên thừa nhận công khai; mặt khác, các hệ thống và tổ chức này nọ vô hình trung, gôp chung nhóm có quyền mở hội tụ tập phê phán, đánh giá, phẩm bình, giữ vai trọng tài, lập chuẩn xử án, kết tội… Những ai không thuộc nhóm này há thoát khỏi nổi cảm giác tự ti, kém cỏi, tệ hại, nhục nhã…

Tự nhận ‘có học’, cảm thụ tinh tế, rằng tiến bộ, đúng đắn sống mái đương đầu đồi truỵ, tiêu cực, phản động… Má ơi. Nghiên cứu bấy lâu chỉ rõ, những tên bắt nạt thường bị hao hụt phẩm tính thấu cảm, đồng lòng. Những kẻ thế có thể biết tha nhân cảm thấy gì, song thiếu vắng khả năng cảm thấy điều người khác cảm thấy. Uy quyền nảy sinh nhờ những kẻ này có thể đọc vị người ta đặng gieo rắc sợ hãi, phát hiện những sai khuyết, ngấm ngầm gầy dựng lo âu ở họ rồi dùng mớ kiến thức thu nhặt được mà kiểm soát, dày vò, và hành hạ người ta. Khi việc bắt nạt tiến hành và thành tựu công khai, nó có thể tạo hiệu ứng kiểm soát các nhóm và đặt để giọng điệu, bè phái ‘chúng ta’ mí ‘bọn nó’.

Nhu cầu bản năng đảm bảo tính cố kết xã hội khá dễ dãi phủ đè bẹp dí đạo đức và lập luận hữu lý. Sen rồi sẽ tàn, nước hồ sắp cạn mà cơ chừng hãy còn khuya lắm mới đủ duyên nảy nòi ý thức tôn lên một cộng đồng hài hoà, tôn trọng ‘chúng ta đều tuỳ thuộc vào nhau’, củng cố mô hình ứng xử hậu thuẫn xã hội dựa trên nền tảng thương yêu, bằng hữu, hợp tác, và học hỏi; thay cho thực trạng phản ánh di sản sinh học của loài: bộ lạc, bạo lực, vị kỷ, và tàn độc.

Khi lựa chọn thiết kế, tô bồi rồi giữ gìn phẩm tính thấu cảm xã hội tất ắt buộc phải cẩn thận đề cao, coi trọng tha nhân cùng khổ, bất luận họ có khác biệt chúng ta đến mấy đi chăng nữa.

Hai lá thư xạo bà cố

Đời có hường như bông? Lời thương lòng mênh mông…

Thưa các anh,

tôi chính là cái tên giật giỏ xách của một cô vừa xảy ra hồi trưa nay trên địa bàn phường. Tôi định nói thêm ‘mình’ theo thói quen nhưng nhớ ra dùng từ thế lẽ nào giúp công an tìm ra hung thủ (‘kẻ cướp’ nghe ghê ghê).

Dạ thưa, tôi viết thư này để xin nhờ các anh trả lại giúp giùm cho cô kia số tiền là 100 triệu (100.000.000 VND). Cũng xin các anh chuyển lời mong cô kia tha lỗi cho tôi vì đã khiến cô té ngã, thậm chí suýt bị tai nạn nghiêm trọng khi chạy xe máy giữa đường đông đúc nữa. Năm hết, Tết đến, mong cho không ai xui xẻo như tôi và cô.

Nhân tiện đây, mong các anh cho tôi được dài dòng văn tự, đặng kể lại chi tiết cơ sự vì sao tôi dám làm chuyện mà dẫu nuốt cám suốt mười hai tháng trong một năm nằm im re ru võng dù hay được dát vàng từng bước đi cà nhắc trên đất thịt thì thằng tôi vắt óc gãi tai bao nhiêu lượt cũng khó mà tưởng tượng tới nổi. Một kẻ cướp trước khi thành tên đốn mạt đáng bị phỉ nhổ thì khả năng, chí ít với trường hợp bản thân, có thể là một con người đàng hoàng được sinh ra trong gia đình tử tế chứ bộ. Cứ theo mấy cuốn phim hình sự hay coi trên mạng đỡ buồn nhờ chiếc laptop còn khuya mới đùi nhây vợ tôi mua cho thì mấy nhân vật bên Tây kiểu cách hà rầm: ‘Who nows?’ (nghĩa là ‘Ai biết đâu đấy’, phỏng ạ).

Mấy anh ơi, ngồi gõ miên man những dòng này để tí nữa đem ra hàng vi tính in và bỏ vô bì thư (viết tay rồi kể lể hết trơn nhân thân thì hơi ngu, vì quá dễ lộ luôn: cho tôi nổ tí cho đỡ xì trét!), hàng xóm phía tay trái đang rổn rảng cụng ly tất niên. Vợ tôi mới sinh em bé được ba tháng thì đã ngủ ngoan, đằng sau tấm màn màu gì giống với loại bánh mì sandwich lạt tôi hay ăn (vừa chóng no vừa không tốn nhiêu tiền, 12K thôi hà [thông tin cho ai chưa dùng bao giờ]). Đó, mấy anh cũng thấy là tôi thiệt thà, và cũng mang thói cà kê dê ngỗng; tuy nhiên, trung thực mà thề thì tôi không hề muốn tự thú theo hướng ra trình diện trước cơ quan pháp luật đâu.

Hồi ba tôi còn sống, ổng dặn: con trai có khóc thì khóc nhỏ nhỏ thôi. Nên tôi nhớ nằm lòng để mỗi khi vợ tỏ thái độ dằn hắt thì tôi gắng sức giữ mọi chuyện êm thấm, kiểm soát được.

Lắng nghe tiếng đứa con gái đầu lòng oe oe làm tôi rấm rứt lắm. Đây là lý do tại sao tôi viết thư này, góp phần giúp mấy anh kiểm tra băng ghi hình công cộng thì hy vọng sẽ thấy hồi sáng tôi đi loanh quanh khu công viên rồi liều mạng băng ngang qua đường giật giỏ xách của cô kia.

Thưa các anh, dân ngụ cư như bọn tôi đã nghèo mạt rệp, te tua xơ mướp ở trọ chắc trọn kiếp ve sầu mà lại còn hay bị đủ thứ hoạn nạn giáng xuống liên tiếp. Đói đâu xi nhê chi với thằng đàn ông không thể ốm nhom tiếp được này, nhưng phụ nữ mới sinh dậy cần nhiều hơn là lời an ủi vỗ về, ve vuốt hoặc sự chung thuỷ, cúc cung tận tuỵ của chồng. (Mấy anh đừng cười thầm nghe, ‘ăn mày là ai, ăn mày là ta, đói cơm rách áo hoá ra ăn mày’; dân gian chẳng véo vắt văn chương thơ phú).

Thưa mấy anh, tôi cố tình chọc cười vừa đủ đô, và tránh cảm giác quá trớn làm mấy anh tức ghét. Cuối năm, tháng củ mật cánh ma tuý nhập nha nhà trên xóm dưới nên bà chủ nợ cũng xiết tụi tui tơi tả. Vì vay mấy triệu mà cộng dồn xã hội đen ép giá thành thử tôi sợ xanh mặt, lỡ bả nổi khùng sai đàn em làm gì vợ con tôi… Sáng nay, tôi không dám uống ly café mà tranh thủ dọn dẹp, giặt giũ, đun ấm nước rồi nghĩ kiếm ai vay tạm…

Thưa các anh, thư dài mà tình chưa đầm đìa bê bết hết. Lần nữa, tôi kính mong mấy anh công an các cấp đại xá và tôi không quên xin cô kia cho tôi khất mấy triệu, tôi hứa khi nào có sẽ tìm cách tiếp cận rồi trả lại cho cô đầy đủ.

Cuối thư chốt chặn, chẳng biết tâm tình chi thêm, xin có hai câu rên rỉ kẹp vía nhau rằng, ‘đời bạc phận nghèo nheo nhóc bám; mần răng giảm sợ đỡ đui mù’.

Trân trọng kính chào,

XX.

———–

2. Thưa anh,

tôi là cái cô bị anh giật giỏ xách đây. Nói thiệt, tôi có mừng chứ nhưng không mừng lắm khi nhận như trọn nguyên xi số tiền cho bằng niềm vui bất ngờ lúc được mấy anh công an phường trao lá thư cho… Gần bốn mươi năm làm đàn bà, tôi nghĩ mình lễ nghĩa với hai thân, nuôi dạy chồng con no ấm, nội ngoại chưa ai chê bai tôi bao giờ, nhưng đọc lá thư anh tôi khóc tơi bời khói lửa.

Anh thố lộ là mình hay xem trên mạng, tôi cũng vậy anh à. Nên anh chắc đã xem hết trọn bộ phim The Lunchbox mà Việt Nam mình tự dưng sửa lại quái dị là ‘Chiếc Hộp Lạ Kì’. Bộ phim đó quá chừng mùi mẫn và xúc động hết biết phải không anh, nói theo giọng mấy ông nội cách mạng là ‘nhân văn’ lắm cơ. Có gì đâu mà kỳ với lạ, đời ai dám nói mình học hết chữ ngờ phải không anh. Sinh ra dưới gầm trời, làm đàn ông đàn ang thân dài vai rộng hiên ngang như Từ Hải đến đoạn ngã ngựa vì em, hoặc anh Vũ Trung Nguyên khởi nghiệp từ bàn tay thư sinh đầu còn trông rõ tóc đen nhánh đi nữa thì giả tỉ lúc thất bại thảm hại cũng đâu dễ có mắm mà bốc. Đọc thư anh tôi ngậm ngùi hiểu chút chút tại sao ông xã thi thoảng lấy tay chùi vô mắt lúc xem kênh TV của Mỹ.

Dân miền Tây rành sáu câu vọng cổ anh dân ngoải sống lâu ắt biết rồi (là tôi suy đoán vậy), tôi cũng nhớ được cái đoạn Lục Vân Tiên biểu Kiều Nguyệt Nga ‘khoan khoan ngồi đó chớ ra, nàng là phận gái, ta là phận trai’. Tôi ghiền đọc tin Ngọc Trinh bởi cái nét quê mùa này đó. Anh tuy nghèo và teo tóp nhưng tôi thấy vẫn xứng danh anh hùng được. Là tôi nói cái vụ anh dám mờ mờ tỏ tỏ, tưởng dại mà khôn lanh viết thư phân trần có tạ lỗi có cả giới hữu trách lẫn nạn nhân vô tình là tôi đây.

Thôi mình đừng mơ tưởng chi nữa anh nghe, kết vậy là đẹp rồi. Vâng lời Phật dạy, tôi hoan hỉ tha thứ mọi điều cho anh. Cầu chúc vợ chồng anh cùng em bé sẽ chóng chóng tìm ra cách đổi đời êm thấm, gấp gấp có chỗ ở ngon lành. Mình cứ gắng sống cho tròn đêm ngày năm tháng, ai xỉa xói vô ra to nhỏ cứ mặc kệ họ anh nghe.

Thân chào,

Y.

——-

3. Xơi liền quả chuối xong bữa, đang hồi thao thức chưa rõ nguyên nhân, thuận duyên liếc thấy câu chuyện quê nhà hiếm gặp mà rộn ràng bịa đặt mắm muối, tương cà tắp lự. Ai nhẫn nhục đọc tới tận đây rồi thì cũng xin rộng lượng tặng đôi chục bông hồng làm thí dụ…

Cảm thấy không thuộc về, bị cộng đồng tẩy chay: ê chề và đau đớn thực thể

Chuyện cô giáo Minh Hương (1993) bắt nữ sinh Phương Anh lớp 3 súc miệng bằng nước vắt giẻ lau bảng, vì bé nói chuyện riêng, nối dài thêm danh sách những vụ bê bối của ngành giáo dục, góp phần làm thực trạng bạo lực học đường phức tạp đến độ Bộ trưởng Bộ Giáo dục & Đào tạo vừa cấp tốc ký công văn về tăng cường công tác đảm bảo an toàn, an ninh trường học…

Trả lời phóng viên vào cuối giờ chiều qua, cô Hương liên tục khóc và nói mình rất ân hận. “Sự việc đã đi quá xa, không còn như lúc xảy ra ban đầu nữa. Để xảy ra việc là do tôi lỡ, vì kinh nghiệm của tôi trong các tình huống sư phạm chưa nhiều nên tôi mới xử lý bột phát như thế. Tôi nghĩ chỉ doạ cho con sợ để ngoan hơn trong giờ học chứ hoàn toàn không có ý ghét bỏ hay hành hạ con”, cô Hương vừa khóc vừa nói.

Khi phóng viên đặt câu hỏi về việc chị nói sự thật đã đi quá xa không như ban đầu nữa cụ thể là thế nào, cô Hương đã từ chối kể lại chi tiết vụ việc.

Cảm nhận thuộc về cộng đồng là hết sức quan trọng vì cả sức khoẻ thể chất cũng phụ thuộc vào nó.

Sống ở đời, nói chung, mọi người đều cần cảm thấy mình thuộc về nơi chốn nào đó; đấy là nhu cầu cơ bản rất người. Khi chúng ta không cảm thấy mình thuộc về, các vùng thể hiện cơn đau thể chất ở não bộ kích hoạt. Nghiên cứu của William (2009) nhìn vào đáp ứng khi người ta bị bỏ rơi: đau đớn, đối phó, và nếu sự bị loại trừ, cô lập kéo dài thì xuất hiện trầm cảm và cảm thấy tuyệt vọng.

Như thể, khỏi cần bị bồ đá hoặc tan nát cuộc tình, ngay cả các cử chỉ vi tế như chằm chằm ai đó như thể họ không tồn tại dễ khởi sinh cảm giác bị tẩy chay. Thực tế, ai cũng ít nhiều trải qua song với một số người thì đấy là chuyện họ phải đương đầu mỗi ngày.

Bạn bè thân thiết và gia đình gần gũi có thể đem lại cảm giác thuộc về, song trong thế giới ngày nay, quan hệ giá trị không nên xem thường lại nằm ở sự kết nối với các nhóm xã hội lớn hơn thế nhiều. Và hẳn là chỉ số hạnh phúc tất bị ảnh hưởng, với các dấu hiệu thiết thực như thu nhập không đủ khả năng chi trả, sức khoẻ giảm sút, thiếu tính tự chủ để tự ra quyết định…

Như thế, cảm giác tổn thương cũng gây ra đau đớn thực sự về mặt thân xác, và não đáp ứng tương tự nhau việc ta bị chối bỏ và ta bị thương tích về mặt cơ thể. Câu trả lời cho mối liên kết khá lạ lùng này nằm ở khía cạnh tiến hoá của nhân loại: thời kỳ săn bắn- hái lượm, con người sống trong các nhóm nhỏ theo chuẩn tắc, bị tẩy chay khỏi bộ lạc đồng nghĩa chết chắc, vì chúng ta khó sống đơn lẻ lâu dài. Do đó, ngay từ buổi đầu ấy chúng ta đã phát triển hệ thống cảnh báo nếu mình gặp nguy cơ bị tẩy chay, và các dấu hiệu sớm nhất mang tính định mệnh là bị loại ra. Trải nghiệm những hình thức bị bác bỏ, từ chối, loại ra thế cung cấp lợi thế tiến hoá hết sức đau đớn, vì rốt ráo nó khiến người ta thay đổi hành vi ứng xử, vẫn kết nối với bộ lạc, và cố lờ đi để sống hết tháng năm dằng dặc trên đời.

Sự nâng đỡ và hỗ trợ xã hội, do đó, vô cùng cần thiết với những ai bị khiếm khuyết, nghèo đói, mới nhập cư,… đặc biệt bị phân biệt đối xử tàn tệ như cộng đồng LGBTQ, nhất là với những ai đang trải qua các dấu hiệu, triệu chứng thường gặp của các rối loạn, trục trặc tâm thần như tâm trạng bất ổn, thay đổi cách ghi nhận mọi sự, ám ảnh, sợ hãi, lo âu,.. Đừng quên, các rối loạn tâm thần và trục trặc về sức khoẻ tâm trí thì không loại trừ ai cả.

Thưởng thức âm nhạc khi tiếp nhận ỡm ờ

Chiều qua, tôi tranh thủ đến Nhà Hát Tuồng Nguyễn Hiển Dĩnh (Đà Nẵng) để nghe ban nhạc Ấn Độ mang tên Pranava Naadham biểu diễn tầm một tiếng đồng hồ theo phong cách hoà trộn Carnatic mà mấy ngày gần đây nhóm đã có mặt ở Vĩnh Phúc, Yên Bái

Vì Hội Hữu nghị thành phố mời nên trước khi phía bạn thể hiện thì chủ nhà mở màn bằng văn nghệ chào mừng, giao lưu. Đấy là tiết mục múa trên nền nhạc bài Việt Nam Quê Hương Tôi (Đỗ Nhuận), và ca khúc kèm múa phụ hoạ ‘Welcome to Danang’ (Nguyễn Phước Vũ Bảo); cả hai đều do vũ đoàn tên là Nhật Huy trình bày.

Tôi thấy mình lơ ngơ ở đó, giữa số khán giả không đông lắm và đa phần lớn tuổi, ngồi hờ hững kèm đôi mắt nhắm với âm nhạc, ca từ, và vũ điệu Danang- Vietnam. Giai điệu thoả mãn và những uốn éo đơn giản về mặt hình thể của các cô gái trẻ trung chẳng còn đủ sức lôi cuốn, hấp dẫn nữa; thậm chí, tôi đã nghe nhầm ‘Bà Nà sao lạnh ghê’ thành ‘Bà Nà sao lạ ghê’, cứ như thể vì điểm du lịch này vốn thiết kế kiểu cách, lai căng…

Thành thật, tôi chịu khó nghe và ưng ý hơn với phần trình diễn của nhóm nhạc tới từ xứ sở của tôn giáo và tâm linh huyền bí. Dù chưa chiếm trọn vẹn tâm tình mình, song họ đã cho tôi cơ hội hiểu thêm chút về sự khác biệt giữa âm nhạc và tính nhạc. Và thực tế, tôi kịp vừa nhìn ngó, lắng nghe vừa đặt cho bản thân những câu hỏi quen thuộc, rằng ngôn ngữ chúng ta lớn lên và âm nhạc đã nghe hồi nhỏ liệu ảnh hưởng như nào đến cách mình nghe nhạc lúc trưởng thành rồi nhỉ; liệu có sự khác biệt trong khả năng mình học hỏi rồi thưởng thức âm nhạc mình không quen thuộc lắm không? Và suy đoán câu trả lời đòi hỏi xem xét các nghiên cứu liên văn hoá.

Hẳn quan trọng là biết phân biệt khái niệm ‘âm nhạc’ và ‘tính nhạc’; với tính nhạc được hiểu hiểu là đặc điểm tự nhiên phát triển thoải mái dựa trên và bị hạn chế bởi hệ thống nhận thức, trong khi âm nhạc thì như cấu trúc xã hội và văn hoá nảy sinh từ tính nhạc đó. Các cơ chế nhận thức căn bản để ghi nhận, thực hiện và đánh giá âm nhạc là gì. Phân biệt ‘tính nhạc’ do vậy đâu có dễ.

Hầu hết mọi người yêu thích âm nhạc, chí ít vì nó giúp chúng ta biểu đạt cảm xúc đôi khi khó nói thành lời. Âm nhạc lôi cuốn, đánh bật, gây cảm hứng, cảm thấy nối kết; phản ánh chúng ta là ai và trải nghiệm của chúng ta về thế giới. Nhạc mang tính tâm linh, thần bí rất phong phú về biến tấu và da diết giai điệu như của đất nước Ấn Độ quả chạm vào lòng chúng ta theo cách thật đặc biệt.

Âm nhạc thì thiên về cảm xúc, đam mê, phi lý, và đậm chất nữ tính (C. Jung gọi là ‘anima’ ở đàn ông); và dĩ nhiên, tôi còn nhớ rằng chính S. Freud mang nỗi ám sợ âm nhạc như ông tự bạch từ 1914 (Oliver Sacks, 2008). Song chuyện này thì khá mệt mỏi khi đêm đã khuya…

Khoảnh khắc dang dở

Khá khó khăn để tìm thấy một khoảnh khắc nào mà không thật dễ dàng abc phân loại.

Cuối năm 2017, đấy là dịp thiên hạ ao ước lập kế hoạch 2018. Các sổ tay ghi chép, nhật ký thiết kế chuyên dụng cùng bút viết và công cụ trợ giúp khác sẵn sàng gợi ý, chí ít vì đó là cơ hội thúc đẩy bán hàng và tăng doanh số kinh doanh. Bán ước mơ trở nên tốt lành, giỏi giang hơn bản thân hằng tưởng hẳn là chiêu thức tiếp thị quá chừng khôn sáng.

Khi lưỡi dao cạo râu chưa chịu thay mới, da cằm lởm khởm; viết theo tâm trạng thay cho tuân thủ lập trình (‘đều đều như vắt chanh’), câu chữ và cấu tứ nham nhở; cả ngại lẫn lười đủ đòi buộc điều chỉnh mà cứ cố đấm ăn xôi cóc chịu thay đổi thì tư thế ngồi thiếu vững vàng vừa hiển lộ bất khả chối bỏ vừa vi tế ẩn tàng dài lâu…

Các chìa khóa, thường ở ngay đầu sổ tay, tạo tác tựa bộ máy có bảng hướng dẫn sử dụng êm xuôi trước một hôm đẹp giời được nhắc nhở đã tới hồi đáp ứng hết sức phi lý.

Cuối năm yến tiệc thân mật là đầu năm thăm xã giao xa cách. Khoảnh khắc dang dở luôn chực lộ ló…

Mình gặp nhau bao lâu thì vừa?


Lượn lờ
Lượn quanh với đời

Theo thông lệ, hàng tháng mọi người ghé quán chay hai lần, hoặc đông lắm thì bốn lần. Thường vốn ăn mặn, giờ ghé hàng chay hẳn luôn vì lý do khá đặc biệt nào đó từ chuyện kiêng khem giữ giới, muốn thành tựu lời khấn nguyện, bất chợt đổi khẩu vị, tò mò hay gặp bữa thì thoải mái thuận theo bạn bè, đồng nghiệp…

‘Tôi nên tham gia trị liệu bao nhiêu buổi thì vừa?”

Câu hỏi í một thời dễ được xử lý theo hướng đưa ra con số cụ thể, kiểu từng tuần thì hay hơn là vài tuần/ lần chẳng hạn; vì mối quan tâm thoáng qua chủ yếu liên quan tới chi phí và thời gian. Trải nghiệm dần, chuyên sâu rồi tiếp xúc lâm sàng phong phú thì ngày càng thấm hơn tính độc sáng, rất riêng biệt ở mỗi thân chủ lẫn nhu cầu của chính chúng ta.

Nhìn chung, gặp nhiều thì thường giúp các chất liệu vô thức nhanh được trồi lên rồi nhận diện sắc sảo. Mình tình cờ ngồi cùng bàn chắc khác hẳn việc đấy là quán hàng tháng hay ghé. Nếu du lịch với bạn thì chuyện nhỏ nhặt cũng có thể thành đề tài cãi cọ; năm thì mười họa, tựu trường hoặc hội ngộ đồng hương thì hiếm khi bất mãn. Tần suất làm các cảm xúc hợp trội đủ giúp mình có thể làm việc… Gặp ai nhiều thì mức hiểu biết lẫn nhau tăng cao, mối gắn bó thêm chặt chẽ; chúng ta xây dựng niềm tin tưởng, và rồi hiểu biết, thấu tỏ. Song đừng quên nói về tần suất thế là phác thảo đại khái vậy, mỗi người có hệ thống thần kinh để xác lập kích cỡ thời gian…

Ý nghĩa cho với thân chủ và với nhà trị liệu;  cơ hội cùng thảo luận và trao đổi, cả hai quyết thời gian thân chủ đến.

Điều ấy sát hợp với trị liệu, và nó cũng kết nối với các kiểu dạng công việc. Học hỏi rồi trưởng thành là một tiến trình. Ta hay tự nhiên thoát khỏi, né tránh những gì khó nhằn và lạ lùng thay, ta bị mê hoặc mãi thôi theo các cách mà chính mình tự thuyết phục bản thân rằng mình không nên làm thế.

Tâm lý trị liệu mang tính thực hành. Và giống mọi phương thức đòi hỏi tương tự, nó chứa thể lý, cảm xúc, tâm linh; bất kỳ thực hành nào xứng đáng tốt nhất với bản thân.

Và điều tốt nhất là khi bản thân ở một mình. Một số thân chủ tới trị liệu một phiên duy nhất, và họ ổn; một số theo đuổi hàng năm trời.  Quyết định tần suất với nhà trị liệu vì thế, là công việc; đến với cái tôi và biết điều gì đó xảy đến ở chốn đó, đáng giá thời gian cùng chi phí bỏ ra…

Nhắn (70): Nắm tay được gì

Cuộc đời nhờ có vô thường
hướng dương chói sáng bên đường sương phơi
rộn ràng người muốn lên đời
rau răm ở lại chợ giời lãi to
cuối năm dồn chật than tro
mùi già đeo gió lò dò tằm tang
lá rơi đỏ bến đò ngang
qua sông cõng rét cây bàng ướm xuân…–

Khuyết tật, trục trặc, thiếu hụt, khó khăn, và một nửa của sự hòa hợp: điều có thể hiểu không hề đơn giản ngay cả khi đã thấy sờ sờ trước mặt…

Lòng thôi tơ tưởng, sông trôi muôn hướng...
Lòng thôi tơ tưởng, sông trôi muôn hướng…

Trạng thái khuyết tật (disability) cùng vô vàn biểu hiện trục trặc, thiếu hụt, rắc rối, khó khăn, bất ổn, … là chủ đề quá dễ khiến thiên hạ chú ý nếu truyền thông cố tình khai thác. Hai vụ đình đám gần đây ở trong nướcngoại quốc càng khiến công luận bàng hoàng về những ví dụ dính dáng sâu xa tới trạng thái định kiến, phân biệt đối xử và mẫu rập khuôn.

Từ “khuyết tật” trỏ điều rõ ràng như chuyện di chuyển khó khăn hay trục trặc cảm quan kiểu bị  câm điếc, mù lòa chẳng hạn; song thực tế, khuyết tật còn bao gồm cả bệnh tiểu đường, nghe kém, rối loạn giấc ngủ, đau mạn tính hoặc viêm khớp, và kể cả rối loạn stress sau sang chấn (PTSD) bởi vì tất cả các trạng thái ấy có thể quấy nhiễu, phá vỡ các hoạt động hàng ngày. Mình có thể gặp một sinh viên mắc khó khăn về đọc (learning disability) cần thêm thời gian làm bài kiểm tra đủ khiến mình tự hỏi chẳng rõ khái niệm ‘khuyết tật’ có hợp pháp không đây. Sinh viên gặp khó khăn học đường này dễ trải nghiệm mức độ hụt hẫng rất cao và kết quả học tập khá tệ nhưng lại cứ mang giả định rằng năng lực bản thân vốn thấp tè thế thôi. Một người mới tiến triển trục trặc về khả năng nghe có thể đề nghị mọi người nói to lên hoặc lặp lại câu cú song người này không kết nối với trải nghiệm là mình đang mắc mội khuyết tật; người ấy cho rằng ấy chỉ là biến thể trong lắng nghe thôi hoặc nghĩ do môi trường khiến việc nghe khó khăn…

Nếu họ chưa bộc lộ, nào ai dám chắc kẻ đấy bị một khuyết tật vô hình. Với nhiều định kiến và phân biệt đối xử ghê gớm, quyết định bộc lộ một khuyết tật vô hình với tha nhân e sẽ đè nặng tâm trí rất kinh khủng, khiến nảy sinh nhiều thách thức ghê gớm về mặt xã hội lẫn công việc; chuyện che đậy gây ảnh hưởng tiêu cực về sức khỏe  thể chất và tinh thần; ngược lại, thái độ cởi mởi giúp người trong cuộc tìm thấy rồi phát triển mạng lưới hỗ trợ xã hội với đối tượng cùng hoàn cảnh hoặc trải nghiệm.

Thực tế rõ ràng là người quản lý, thầy cô giáo, và nhiều tầng lớp khác nên nhận ra các thách thức đặc trưng liên quan với dạng thức khuyết tật vô hình. Với nhiều khuyết tật vô hình hay gặp,  thực tế đối tượng cũng chẳng hề tự quan sát thấy các triệu chứng tâm lý hoặc thể chất họ đang trải nghiệm.

Câu chuyện về người đàn ông 32 tuổi đang có vợ con Nick Vujicic chỉ ra rằng bị khuyết tật thúc đẩy chúng ta nhanh chóng thành thật với chính các cảm xúc của bản thân; vì thế,  đó lá lý do mọi người e sợ… Phải cởi mở, nỗ lực tiến hành một bước đi đặc biệt. Ấy không phải sự khiếm khuyết của người ấy biểu tỏ mà chính bản thân con người ấy đích thị thể hiện vậy.

Giơ tay rồi ngồi nhìn vào mắt nhau: trông thấy điều lo lắng không cân xứng

Vì người cười không khóc, lòng buông cùng cỏ cây...
Vì người cười không khóc, lòng buông cùng cỏ cây…

Thật cảm động khi có cơ hội ngồi đối diện nhìn vào mắt nhau; chắc càng tuyệt, nếu giơ thêm bàn tay vệ sinh sạch sẽ trước vấn nạn biến đổi khí hậu toàn cầu. Nghiên cứu cho thấy, chỉ cần 4 phút tiếp xúc mắt liên tục sẽ làm tăng thêm sự thân mật, thậm chí, có thể xảy ra chuyện khiến kẻ lạ phải lòng nữa. Vâng, thường thì tuổi trẻ vốn có xu hướng lãng mạn và không ngại ngần tiến hành cách mạng đủ mọi loại thứ trên đời.

Bọn ta *nên* lo lắng điều gì? (Lo lắng vì chẳng phải ai khác, chính chúng mình góp phần tạo dựng tương lai).

E chừng ấy là nỗi sợ hãi không cân xứng: sự thiếu nhất quán giữa trạng thái khách quan của khoa học với sự khinh rẻ của đám đông to mồm đó đây. Nguồn cơn khởi phát dễ tìm thấy khi cân nhắc điểm khác biệt căn bản giữa hai ‘thế giới’.

Một là thế giới của các ý tưởng mang nội dung khách quan, đặc thù khoa học như khối kiến thức gồm các lý thuyết khả thể và đích thực, sự đúng đắn hoặc có thể sai của chúng, tính có thể bác bỏ, các trắc nghiệm chấp nhận hoặc thất bại, các khẳng định tin cậy hoặc chẳng thuyết phục, các mục tiêu thỏa mãn hoặc không trả lời nổi, sự triển khai bằng chứng cốt lõi, thành tựu tiến bộ đạt được. Khoa học theo Darwin chẳng hạn, giữ vị thế cao trong thế giới này với kiến thức khách quan tựa như ‘ý tưởng duy nhất hay ho chưa từng ai sở hữu’, và chắc hẳn độc sáng trong lịch sử khoa học; tưởng chừng không thể bị thay thế, sinh học sẽ là mãi mãi theo kiểu Darwinian, vì sự chọn lọc tự nhiên có vẻ là cơ chế duy nhất thực hiện thiết kế mà không có nhà thiết kế. Và hiểu biết Darwinian về bản chất con người là sự ứng dụng trực diện với tuệ giác căn bản đó. Nỗ lực nghiêm cẩn đầu tiên khoa học vì bản thân chúng ta…

Thế giới khác là thế giới chủ quan của các trạng thái tinh thần, của con người và xã hội: suy nghĩ, niềm tin, tri giác, cảm xúc, tình cảm, hy vọng, hoài bão.

Lưu ý sự phân biệt này, chúng ta có thể ghi nhận hết sức chính xác sự mất cân đối, không tương xứng và tại sao nó lại gây lo lắng đến thế.

Nói chung, sự tiếp nhận của công luận về một lý thuyết khoa học tán thành do và đa phần nhất trí bởi việc đánh giá thế giới khách quan của các ý tưởng. Tuy nhiên, nó không giống trường hợp hiểu biết khoa học về bản chất tiến hóa của nhân loại và vượt trên tất cả, các bản chất giữa giống đực và giống cái, đàn ông và đàn bà. Nếu các tranh cãi về khoa học tiến hóa của bản chất người được thực hiện trong thế giới của các ý tưởng mang nội dung khách quan, sẽ không có cạnh tranh; lý thuyết tiến hóa sẽ thắng thật dễ dàng. Song, như một sự kiện xã hội học, giữa thị trường công khai thì khả năng nó sẽ thất bại thảm hại trước những chỉ trích om sòm.

Bằng cách nào ư? Vì trong một sự đảo chiều hoàn toàn của quan hệ khách quan giữa khoa học với những chỉ trích như thế, tất cả mọi sự bất tương xứng, không cân đối đều lật ngược. Thứ nhất, sức nặng của ‘chứng cứ’, sức nặng của lập luận được chuyển di từ những chỉ trích vào thành khoa học, nó là chủ nghĩa Darwinism vốn chờ xét xử. Các thái độ chống Darwin không buộc phải tự phòng thủ, họ được chấp nhận khỏi bị phê phán, các tiêu chí đánh giá về các quan điểm này gồm tất thảy sự sẵn sàng tín nhiệm và ngờ vực tuyệt không chút tin tưởng. Thứ đến, thêm sự sỉ nhục gây tổn thương, một trạng thái quá thừa thãi các đồ thay thế tạo tác tại gia dùng làm trò ảo thuật đặng lấp đầy khoảng cách với cái khoa học nên là. Dạng khoa học bản- thân- tự- làm- lấy này bao gồm những tuyên bố dựa trên phương pháp giả tạo vốn chỉ là tên gọi mà thôi; sự ‘vướng mắc’ không thể thay đổi giữa tự nhiên và nuôi dưỡng nhằm nêu lên bản chất đố mà hiểu thấu rốt ráo do đó, cởi bỏ ‘bản chất tinh tuyền’ để được thảo luận đầy đủ chi tiết, một kỵ sĩ không thèm đôi co với bằng chứng thực nghiệm khó khăn mới chiến thắng nổi, dù sở hữu thiên hướng động não giỏi giang; tiềm năng ma mãnh của ‘tạo mẫu rập khuôn’ và ‘các mô hình vai trò’; một quyền lực bất chấp logic để dựng lên những điều bí hiểm trong tâm lý của cái rỗng không, như trong ‘xã hội hóa’ và ‘trao quyền’; gán ghép các cơ chế mà thậm chí không mấy tin tưởng: làm nhiều việc cùng lúc, lòng tự trọng, đe dọa rập khuôn; những phàn nàn về ‘sự việc gây tranh cãi’ và ‘có dụng ý, động cơ’ tựa như khoa học xã hội đích thực nhưng thực sự thì giả dối về mặt khoa học. Chính sách thoát- ly- khoa- học kiểu như thế là do vận động hành lang, được gán cho giả thuyết ‘định kiến và rào cản’ và một sự chối bỏ tiền nghiệm về khoa học của những khác biệt giới tính chẳng hạn.

Sự rối rắm này coi thường giá trị khoa học, song nó lại không hề bị đối xử như ý kiến đối lập với khoa học; trái lại, về mặt tâm lý và xã hội học, nó có một tiếng nói cực kỳ ảnh hưởng và gây tác động mạnh mẽ hơn địa vị khách quan được đảm bảo của chính nó.

Bi hài và thực trạng gì thì chí ít nó đang hiện diện. Song, dưới quan điểm dài hạn, vô tư của bản chất con người như sản phẩm của công trình chọn lọc tự nhiên, một viễn cảnh rộng lớn hơn đang mở ra. Và điều đó gây ấn tượng cho chúng ta về đặc ân được sống trong thời điểm của các giá trị Phục hưng, phương thức hiếm hoi, cục bộ, các giá trị gần đây trong lịch sử hai triệu năm cũng như đấy là các giá trị thuộc bản chất của giống loài chúng ta sẽ tiếp tục được bồi dưỡng. Đóng góp của Darwin trong sự hiểu biết của chúng ta về chính bản thân mình là điển hình cho tiến bộ nhân loại, một lý tưởng thần kỳ không chỉ của khoa học mà cả dí sản văn hóa rộng lớn hơn là các tư tưởng Phục hưng.

Hiểu biết sự phân biệt giữa tính khách quan tự trị của thế giới các ý tưởng và trạng thái hết sức khác của tâm lý và xã hội, chúng ta có thể lượng định giá trị đích thực của khoa học. Và khi ghi nhớ nằm lòng viễn tượng sâu xa ấy, chúng ta sẽ ít lo lắng hẳn đi về những nỗi sợ hãi thiếu cân đối, không tương xứng này.

Tại sao có những người thế mạng cho niềm tin phi lý?

Đọc lướt báo chí quốc nội về những vụ việc thời sự như quan điểm chặt 6.700 cây để trồng thay thế trên đường phố Hà Nội hay chuyện công an đang xác minhdư luận viên‘ ngăn người tưởng niệm liệt sĩ đảo Gạc Ma, hay phân tích bên lề dự toán ngân sách 2014 đều không cười nổi.

Trên mạng xã hội facebook, cô cựu sinh viên gửi tin nhắn thật thao thiết rằng “em nhận thấy mối nguy hiểm cho nhân loại khi có nhiều kẻ thái nhân cách giữ vị trí quyền lực trong chính phủ, nhà nước. Nhưng sự thật đau lòng là đa số mọi người ko biết những nhà chính trị nước họ là kẻ thái nhân cách. Nguy hiểm hơn nữa là những kẻ thái nhân cách chính trị đó còn điều khiển cả các tổ chức truyền thông, báo đài, để mị dân…”

Các kẻ thái nhân cách (psychopaths) vừa nêu trên không lạ lẫm gì với sách báo ngoại quốc, thậm chí có cả bộ môn nghiên cứu về tội ác chính trị (ponerology); chẳng hạn, tác giả, nhà tâm lý học Martha Stout thuộc trường Y khoa Harvard ước tính 4% dân số là kẻ thái nhân cách xã hội (sociopath) có ý thức, tức thuộc loại không thấu cảm, cảm xúc chi chi với người hay vật; chỉ xét đất nước Hoa Kỳ chẳng hạn, 4% là tầm 12 triệu dân Mỹ.

Vậy, nếu chỉ khoanh vùng ở một phạm vi chừng mực và ít cực đoan hơn, liệu đâu là những lý giải đưa ra với những ai thế mạng cho niềm tin phi lý?

Chắc chắn, điều thách thức nhất về sự điên khùng của vòng cung bảo thủ khi giữ rịt cái vai con tin thế là băn khoăn khó hiểu nổi cách thức họ có thể đẩy xuống trong lòng thế giới quan lý tưởng sâu kín đến mức không hề nhận ra những gì mình đang tiến hành đích thị tự hủy hoại bản thân? Làm thế nào mà họ si mê ghê gớm khiến không thấy nổi điều ấy?

Câu trả lời khả dĩ chẳng đến từ chính trị mà thuộc lĩnh vực tâm lý học xã hội. Nghiên cứu cách chúng ta xác định quan điểm chứng tỏ, ta đẽo gọt quan điểm đến độ chúng nhất quán với những ai nằm trong nhóm người sát gần nhất với bản dạng chính mình. Động cơ để lập luận theo cách ấy, có lẽ xuất phát từ sự kiện là động vật xã hội, chúng ta dựa cậy vào nhóm của mình vì sức khỏe và an toàn của bản thân. Vì thế, chúng ta muốn nhóm chấp nhận mình như một thành viên tốt đẹp hiện hành; điều ấy tạo cảm giác an toàn. Chống kháng với nhóm hội ư? Nguy hiểm vô cùng. Cứ xem xét điều mình cảm nhận khi dám tranh cãi với niềm tin thiết lập vững vàng lâu nay trong nhóm đi; mình sẽ thấy ớn ghê cảm giác bị đe dọa chối bỏ và sự căng thẳng tinh thần. Một cách sinh học, đó là stress, tức sản phẩm trực tiếp của đáp ứng chiến- hay- biến hoặc tê cứng trước nguy hiểm thể lý đích thị.

Và khi phụ thuộc vào nhóm để giữ mình an toàn, cũng sẽ cảm thấy về mặt nội tạng, sự khó chịu dễ nhận ra trên thân xác khi nhóm mình thua trong khi tỉ thí với các nhóm khác, bất kể đó là đội bóng đá ưa thích, đất nước, hoặc đảng chính trị. Nên nhân danh sự an toàn và trạng thái sống còn, chúng ta bị thôi thúc chấp nhận quan điểm nhất quán với nhóm của mình, cốt nhằm duy trì độ cố kết và tính thống nhất đặng giúp nhóm mình thành công trong trận chiến với các nhóm khác giành lấy quyền thống trị và đưa ra quy tắc vận hành xã hội.

Nhận thức văn hóa (cultural cognition) về các nhóm mình định dạng theo không đơn giản chỉ là các nhãn mác chính trị- xã hội quen thuộc mà hơn thế, còn nằm ở sự ngay hàng thẳng lối nhóm xoay quanh các cách thức cơ bản nhóm chúng ta muốn xã hội vận hành.

Ví dụ, trái với nhóm những người ưa thích tôn thờ tự do cá nhân, nhóm thích thứ bậc muốn sống trong một xã hội vận hành bởi các thang bậc xếp sẵn theo tầng lớp kinh tế- xã hội, mọi người ở vị trí đúng như trật tự truyền thống vốn đem lại sự thoải mái, vững bền ‘lâu nay vẫn thế’. Về mặt chính trị, người theo thứ bậc tôn ti thường bảo thủ, ưa thích thị trường tự do hằm duy trì vị thế nguyên trạng và khó ưa việc chính quyền ‘quấy rầy’ vì gắng sức nỗ lực tạo nên nhiều điều công bằng và linh hoạt cho tất cả.

Không có gì sai trái cả cho đến khi nhu cầu tâm lý/ cảm xúc dính dáng với độ cố kết và tính thống nhất của nhóm khiến người mang não trạng bảo thủ và lưu giữ quan điểm phòng vệ cực đoan đến nỗi họ quây ý thức hệ lại và đối xử với những ai bất mãn, trái ngược quan điểm với mình như kẻ thù; thậm chí đẩy xa thành sự thỏa hiệp và tiến hành rằng *tất cả* chúng ta cần giải quyết các vấn nạn to lớn đang đặt ra trước mặt *tất cả* chúng ta. Thôi thúc mang chất đấu nhau của tính não trạng bảo thủ nhóm đến từ đâu? Cái gì giục giã đầy đam mê để các não trạng lập luận thế?

Lần nữa, câu trả lời khả dĩ, nhờ tâm lý học, cụ thể là tri nhận về nguy cơ (risk perception). Mỗi dịp sợ hãi, chúng ta kiếm tìm những điều triển khai cho mình cảm giác kiểm soát, vì cảm giác kiểm soát tạo an toàn hơn hẳn trạng thái mất mát uy quyền và bất lực. Trợ giúp nhóm mình và nâng cao sức mạnh của nó rồi làm tăng thêm điều tương tự đủ để phe ta chiếm ưu thế, tái đảm bảo cảm giác kiểm soát. Và càng ngại sợ bao nhiêu, chúng ta càng dễ tiến hành như thế… càng dữ dội và mãnh liệt cái tâm trí xét đoán bất kỳ sự kiện nào xung đột với quan điểm của nhóm mình, vì vậy chúng ta dễ duy trì tính thống nhất của nhóm đồng thời cho bản thân cảm giác kiểm soát và an toàn.

Đấy có thể là cách ý thức hệ khiến chúng ta mù lòa trước thực tế đời sống, thừa đất sống cho các hình nhân thế mạng cũng như góp phần lý giải tại sao các niềm tin phi lý đi kèm lợi lạc thụ hưởng vô bờ tiếp tục hiện hữu.