Thường thôi

Tâm hay đầu trò gây rắc rối, trước khi cuộc đời tạo tác đủ thứ tào lao và phiền não khiến ta lên bờ xuống ruộng. Nên chi, khởi sự lại thái độ đúng đắn cần có: thường- thôi. Từ bỏ rồi sau đó duy trì trạng thái bình thường.

Dấu hiệu tuyệt diệu và cao cả nhất của tự do là nó cho người khả năng thả xuống và từ bỏ; hàm nghĩa đi kèm trách nhiệm cùng sức chịu đựng khổ đau nếu theo đuổi những gì mình đã xác quyết, lựa chọn. Mí nữa, ấy cũng là dịp tung tẩy tạo tác nên bao mở rộng, thu hẹp, giả định và thử nghiệm đáng giá khi tháng năm dần trôi và qua nhanh.

Hình dung lộ trình đặng bước vào nơi chốn không sinh không diệt, mọi hiện tượng biến chuyển liên lỉ chẳngngừng nghỉ hoặc trạng thái không dính mắc đòi buộc mình học hỏi về rộng lượng; thiên hạ thay vì rên rỉ về quá khứ thì nên rỉ rên về sự càm ràm bất tận về dĩ vãng đã qua. Vì nếu không giành lấy thời gian và tiến hành điều cần làm ở- đây- và- ngay- bây- giờ thì e mãi mãi chẳng bao giờ thực hiện nổi hoặc ê chề lỡ hẹn, nuối tiếc ngập tràn.

Từ việc thải loại, tống khứ các đồ vật cá nhân vụn vặt, một hôm bừng tỉnh về sự từ bỏ sâu xa ‘tam độc’ khủng khiếp là tham lam (gắn dính), ghét bỏ (ác cảm), và sân si (ngu dốt). Đáng lưu ý, coi chừng mất các thứ gắn bó lâu nay thậm chí có thể khiến mình vụt trở thành ác cảm.

Dù no đói, lạnh rét, nắng mưa, thiếu đủ thì đừng bao giờ quên rằng ta ở đây để nhìn thấy mọi thứ rõ ràng và sáng tỏ. Muốn thế, phải tĩnh lặng và hài hòa.. Một cái tâm bình thường để thấu hiểu thực tế đời sống. Hết sức cảnh giác với khao khát trở thành và ham muốn những gì phi thường, thi thoảng bị thôi thúc bỏ chạy, vượt thoát, sa ngã hoặc mò mẫm; với nỗ lực trông chừng, cần gắng đưa tâm trở lại. Đừng cực đoan, thái quá. Khám phá tính vô thường, khổ, vô ngã; và không theo đuổi hoặc mong muốn những gì bộc lộ tính vô thường và đem lại nỗi khổ niềm đau.

Tập trung quan sát mọi thứ đến và đi. Thư thái, bình thản, tinh tấn, và sáng tạo.

Vào – ra, ra- vào, …

Mây bay cùng những dùng dằng hoa lá và người...
Mây trắng bay cùng những dùng dằng hoa lá và người…

Đích thị là may mắn nhỉ? Một năm của sự chuẩn bị và trải nghiệm; khởi đầu bằng điểm số đời chấm ngẫu nhiên rồi đưa bản thân vượt lên trên cùng thế giới ta bà.

Hơn 40 công việc, từ rửa bát quét nhà nấu cơm trông em cho tới học làm quản lý (chính mình). Đâu đếm nổi vô vàn thành tựu lớn bé cùng phần thưởng to nhỏ lấp đầy, lèn chặt tủ sách, máy tính và ký ức còm cõi năm tháng vờ vật với đời. Không có gì quan trọng hơn các cái tôi và tâm trí dở hơi thích ương bướng nổi loạn; thành thật tự thú, đó là điều duy nhất mình từng phục vụ chu đáo, cần mẫn và đam mê nhất. Tiền mặt trả cho nghiệp riêng, chường giao diện luôn luôn và mãi mãi chẳng ngừng đến độ hiện chưa rõ lúc nào chấm dứt hẳn nhiệm vụ.

Cơ mà gì là những thất bại thảm hại? Danh sách e còn dài ngoằng hơn. Trên 40 công việc trước đây đã không thao tác thật tốt đẹp. Một tủ quần áo (tạm quy ước thế) sắp xếp, thu gom, vứt bỏ và dè dặt khoác vô bao nhiêu tiền kiếp với đủ eo kiểu dạng loại. Một tài khoản ngân hàng thường hằng mở ngỏ. Và một tâm thế cơ chừng tỉnh thức liên tục. Những ghê sợ và tia chụp quét chiếu đẫm lệ, gai góc dẫm phải khó lành và đôi khi gãy đổ thi thoảng kịp liền miệng. Tôi đã làm chi để phụng sự cho hết thảy chuyện ấy?

Như cái vụt tay đánh khẽ lướt dọc theo bộ ảnh ký ức rối rắm (dù đâu thử selfie bao giờ), chút tì vết sầu muộn của vài ba khoảnh khắc từng ngang qua. Tốt, xấu, và hàng triệu di vật điều khác bị rũ rượi, sụp đổ đến độ đòi buộc cất tiếng và thành hình ống cuộn chỉ màu đa sắc xuống lên, sáng tối. Tự hỏi gì đây xuất hiện nở bóng trong bộ ảnh kế tiếp?  Ai hạnh phúc, ai khổ sở? câu trả lời chắc rõ ràng thôi vào khoảnh khắc nến đèn bừng chói lọi. Giả nhời là ‘vâng’ khi quỳ gối cúi đầu cảm tạ tất cả cho những gì mình là và sẽ tựu thành. Nó thuộc nghiệp chướng, hồng ân, đức tín, hoặc đơn giản là do xui rủi quên đánh con đề khi dạo bộ trên bờ đê đầy gió.

Cám ơn. Vào- ra, ra- vào, …. tiếp tục thở theo cùng khoảnh khắc mới.

Tầm quan trọng của nhu cầu được đáp ứng và triển nở về mặt tâm lý

Trên mạng xã hội tối qua loan tin về một bà mẹ trẻ vừa mới mất đột ngột. Thấy nhiều ấm áp cả lời lẫn hình chia sẻ tiếc thương, bồi hồi quý mến, ghi nhớ kỷ niệm, thông cảm nỗi niềm với một sự lựa chọn cuối cùng đã đi về nơi xa ấy…

Mình chắc biết thỏa mãn nhu cầu tâm lý là yếu tính cho trạng thái thân- tâm an lạc, và rằng nó nên là một trong các ưu tiên hàng đầu trong đời rồi chăng?

Y cứ lý thuyết tự quyết (Self- determination theory) thì con người ta có ba nhu cầu tâm lý căn bản: tự trị, cạnh tranh, và kết nối với nhau.

Nghiên cứu xuyên văn hóa cho thấy, thỏa mãn nhu cầu là điều cần thiết để tất cả chúng ta lành mạnh cả về sự phát triển, dấn thân, động cơ, và thân- tâm an lạc nói chung. Thỏa mãn nhu cầu thậm chí còn liên quan tới việc thành tựu tốt hơn trong công việc, giảm bớt stress, và giảm bớt hẳn các dự tính lung tung xèng; chưa nói, khi các nhu cầu không được đáp ứng (gây trở ngại), nảy sinh nhiều hậu quả tâm lý hết sức tiêu cực.

Qua các cứ liệu ghi nhận được từ nhiều nền văn hóa và bối cảnh khác nhau, lý thuyết chuyên biệt được rằng con người ta tiến hóa thay vì học hỏi các nhu cầu; nói khác đi, các nhu cầu mang tính phổ quát. Lý thuyết tự quyết xác định sự tự trị như lối hành xử do cảm nhận thuộc ý nguyện, sự tán thành, ước ao và lựa chọn; năng lực cạnh tranh  là việc lão luyện về môi trường, còn tính kết nối với nhau tựa cảm nhận liên quan với những kẻ khác theo một cách nọ kia.

Đến thời điểm này, chúng ta biết ít nhiều về bản chất của các nhu cầu tâm lý; và nên tìm ra nhiều cách thức dễ dàng hơn để thỏa mãn chúng. Thỏa mãn nhu cầu nên là một trong các ưu tiên nhằm tận dụng hiệu quả tác dụng của nó tới trạng thái an lạc thân- tâm.

Mỗi một chúng ta dễ chừng từng trải nghiệm cách thức các nhu cầu bị gây trở ngại hoặc được thỏa mãn như nào. Tỷ dụ, một số quan hệ không ngừng chịu sự kiểm soát trong khi một số khác lại mang tính nâng đỡ và tự trị. Một số trải nghiệm giảm thiểu các cảm xúc cạnh tranh, trong khi một số làm tăng thêm sự tự tin. Một số tình huống khiến nỗi niềm cô đơn lên cao, trong khi số khác kích thích cảm xúc gắn kết với nhau.

Hết thảy minh họa vừa nêu chứng tỏ tầm quan trọng của môi trường xã hội với việc thỏa mãn nhu cầu, trạng thái an lạc thân- tâm và sự phát triển bản thân:

Nếu đặt cái hom lê con vào một chậu đất, nó sẽ thành một cây lê, bởi vì đó là bản chất tất yếu của cây… [Song để điều ấy xảy ra] chúng cần ánh sáng mặt trời; cần nước tưới; và cần nhiệt độ thích hợp. Các thành phần này không trực tiếp khiến cây lớn lên, nhưng đấy là các chất dinh dưỡng cần  thiết để lê thực hiện những gì cần làm một cách tự nhiên. (tr. 98)

“Và chúng mình yêu nhau bắt đầu từ độ ấy”…

Yêu thương nở tại vườn tâm...
Yêu thương nở tại vườn tâm…

Một trong những nghèo nàn nhất khi biểu đạt bằng Anh ngữ là chỉ có mỗi động từ ‘love’ để diễn tả các thang bậc và chiều kích cùng sắc thái đa dạng của sự yêu thương; một từ mà định phủ trùm hết thảy đủ thứ cảm xúc rất người này, ngay dù nhiều cách thức và hình tướng của yêu thương.

Chứa toàn bộ điên rồ khi biết mình phải hy sinh bản thân cho con cái, để chăm cả cháu chắt hoặc bất cứ đứa trẻ nào máu mủ ruột rà. Làm thế nào chúng ta kiểm soát hết sức kiên định để luôn phải lòng với những sinh linh chẳng ngừng leo trèo, quậy phá, la hét ỏm tỏi và sẵn sàng nằm vạ khóc tu tu khủng khiếp nếu trái ý bất mãn để rồi chúng vắt kiệt chúng ta về mặt tài chính, thể lý, và cảm xúc? Đó hầu như là dạng kiên định nhất về tính điên rồ rất người.

Đã hết đâu… Còn có tình yêu lãng mạn, và sự thuộc về vốn là dạng điên khùng khác.

Chúng ta cũng thôi thúc phải tìm kiếm tình yêu thuần tinh thần với bạn bè thấu hiểu mình, những người yêu quý và chiều chuộng mình ngay cả khi chúng ta giống đứa trẻ, làm bộ làm tịch và bần tiện đáng khinh lại còn phát ngôn đủ thứ lố lăng nữa.

Và dĩ nhiên, khởi nguyên thì chúng ta xoắn bện với nhu cầu được đón nhận tình yêu thương của bố mẹ và người chăm nom, nuôi dưỡng. Khi thiếu hụt điều ấy từ những năm đầu đời, nó trở thành yếu tính khiến chúng ta ngụy trang để sống còn.

Tình yêu mang tính trị liệu tâm lý là sự kết nối của tất cả ba dạng ấy: tình yêu lãng mạn, tình yêu phụ mẫu, và đôi khi tình yêu ngớ ngẩn thật trẻ con. Các nhà trị liệu hiếm khi nhận ra sâu sắc sự kiện này vì nỗi e sợ thoát khỏi thân chủ và buộc phải sát gần với thực tiễn hành nghề. “Yêu thương”, cái từ mù mờ và mang tính hồi quang khó nắm bắt này mang quá nhiều ý nghĩa thật khác biệt với ai đó không giống nhau; nó không thể bị ném lung tung và buông thả. Vì vậy, chúng ta nói về nó, đôi lúc dùng thuật ngữ lâm sàng là “gắn bó” hoặc “chuyển dịch”, và khi khác đơn giản là “kết nối” hoăc “ràng buộc”.

Thực tế, khá sáo rỗng về chuyện phải lòng với nhà trị liệu. Cái mà văn hóa quần chúng hay lờ đi là sự kiện rằng các nhà trị liệu cũng phải lòng thân chủ của mình. Nếu bạn đang ở trong giai đoạn cần đến trị liệu, tôi cá là nhà trị liệu của bạn đang yêu bạn. Nhà trị liệu yêu đến rồ dại mỗi thân chủ, nếu giả sử hiếm hoi mình không yêu, điều gì đó thật là sai trái lắm. Các nhà trị liệu cũng mong đợi bạn phải lòng. Cần biết rõ, phải lòng nhà trị liệu không hề yếu đuối hoặc tội lỗi hay ngu ngốc hay dở hơi; nó là dấu hiệu đích thực cho các kỹ năng quan hệ và sức khỏe tinh thần tốt lành, đúng đắn.

Phòng trị liệu là nơi chốn ấp ủ tình yêu. Chúng ta có thể thực hành yêu thương ở phòng trị liệu bởi vì cấu trúc bao bọc nó đảm bảo an toàn cho việc này. Các phiên trị liệu khởi đầu và kết thúc đều đặn mỗi tuần. Độ bảo mật và sự thân tín cùng các quy điều đạo đức và pháp luật ngăn cấm nhà trị liệu thiết lập một quan hệ tay đôi (như kiểu bằng hữu, đối tác làm ăn, hoặc bạn tình) với một thân chủ. Chúng ta gọi cấu trúc đó là “khung trị liệu” và nó được đặt để đủ cho bạn thoải mái có bất kỳ và hết thảy cảm xúc của con người, bao gồm yêu thương và hận thù, nộ khí và tri ân, bên trong bốn bức tường yên bình ấy. Phòng trị liệu là phòng thực hành, và điều chúng ta thực hành hầu như kiên định là cảm xúc và các kỹ năng yêu thương.

Chúc Mừng Năm Mới đầy tràn hoan hỉ và an lạc, với tình yêu nhà trị liệu dành cho; mình tốt đẹp, mạnh mẽ, và cực kỳ rất dễ phải lòng.

‘Biết dùng lời rất khó để mà nói rõ… ôi biết nói gì…’ (2)

Yêu người bởi tại thương ta, điều hay nhẽ dở làm ra cuộc đời...
Yêu người bởi tại thương ta, điều hay nhẽ dở làm ra cuộc đời…

Dĩ nhiên, I- Love- You là thứ ma thuật dễ nghe và đầy mê muội quen được sử dụng trong phim ảnh lãng mạn kẹp cùng đủ trò đùa tếu; thậm chí, bi hài không kém, nó được coi trọng rất rất nhiều nữa cơ với các mối quan hệ đời thực.

Về mặt văn hóa, dùng ILY được ghi nhận chỉ tăng lên từ đầu thế kỷ XX. “I love you” không phổ quát ở Hoa Kỳ cho mãi tới khi các sự kiện thay đổi xã hội khởi sự tán dương lối biểu đạt cảm xúc mãnh liệt hơn, với lưu ý về phong trào nữ quyền tăng cao và sự vẫy gọi réo gào “tự do luyến ái” những năm 1960.

Nghiên cứu cho biết, người Mỹ thường nói ra thành lời về người họ yêu thương so với các quốc gia khác. Họ dễ bộc bạch tận đáy lòng lớp nhân cách và thể hiện khá cao việc tự bộc lộ bản thân, trong khi các văn hóa tại quốc gia khác ngược lại hẳn vì đặc trưng chỉ bày tỏ lớp nhân cách phía ngoài; điều ấy hàm nghĩa, người Mỹ rất thoải mái giao tiếp thành lời các cảm xúc mà các nền văn hóa khác xem là chuyện riêng tư, như tình yêu.

“I love you” không phải luôn mang nghĩa theo ta vẫn hiểu về nó.  Giới chuyên gia cho biết, Anh ngữ có một từ chỉ “love” (yêu); với tiếng Phạn có 96 từ mô tả yêu với nhiều hình thức khác nhau; nên chẳng quá đáng nếu dùng Anh ngữ thì nghĩa của “I love you” thường dễ bị diễn dịch sai lạc. Phần diễn giải phụ thuộc bối cảnh, chẳng hạn, thông thường là bị ngờ vực nếu ai đó nói “I love you” trước khi làm tình lần đầu tiên. Như từng giới thiệu, sau lần làm chuyện ấy mà nói ILY thì là chỉ báo tốt hơn về cách họ đang thực sự cảm nhận, không hề có mơ hồ nào rằng họ làm điều gì ám muội khi thổ lộ thế. Nhắc không thừa rằng, dĩ nhiên, “I love you” chẳng phải ám chỉ là chiêu trò mồm mép; vấn đề nằm ở bối cảnh. Bởi vì xã hội quá chú trọng vào biểu đạt thân mật này, lần đầu đã tuyên bố rồi qua lại, càng dễ dẫn tới cảm nhận nó liên quan mạnh mẽ với sự cam kết về mặt cảm xúc.

Trường hợp lưu tâm: điều tra cho thấy lâu rồi các cặp ngừng nói ILY, ngay cả là họ vẫn tiếp tục chăm sóc nhau. Tầm 50% trong 2.071 người trưởng thành ở Anh đang quan hệ từ 2 đến 5 năm nói ILY mỗi ngày. Song chỉ 33% các cặp còn sống với nhau trên 10 năm nói ILY thường xuyên, và con số tụt xuống 18% với các cặp bên nhau trên 50 năm.

Trong lĩnh vực lãng mạn, tiến thoái lưỡng nan là người ta có khao khát một tình yêu lâu bền kéo dài suốt đời hay với nhiều mối quan hệ ngắn ngủi, mãnh liệt. Lựa chọn một tình yêu se sắt cơ chừng đáng tin cậy, tình yêu sâu xa da diết ấy bao gồm thỏa mãn đầy tràn các nhu cầu cơ bản của đối tác và khuyến khích cả hai cùng làm phồn thịnh mỗi cá nhân. Một tình yêu như thế có nhiều lợi lạc vô bờ, được tiếp nhiên liệu từ tình bồ tèo dài hạn và các hoạt động nối kết với nhau. Như người chồng  nọ thổ lộ: “Sống với vợ trên 25 năm rồi. Chúng tôi có 2 cháu. Tôi yêu thương cô ấy mỗi ngày hơn mọi điều mình có. Ý nghĩ đầu bạc răng long, trọn đời mãn kiếp với cô ấy khiến tôi cảm thấy được an ủi. Vâng, tình yêu có thể tồn còn, sống sót và phát triển!“.

… Vài chia sẻ cùng cô gái nhỏ. Bạn trai cô có thể đang phát triển cảm xúc dâng trào nhanh hơn cô và khi điều ấy xảy đến, cậu ta ‘đang yêu’ còn cô thì thuộc giai đoạn ‘bạn tốt’. Các mối quan hệ vị thành niên cũng dễ gây bối rối vì cả hai nói và nghe mấy từ ILY í lần đầu tiên, đôi khi chẳng thấu hiểu đủ đầy nghĩa nó mang chứa. Đúng như cô để ý, cảm xúc của chúng ta với ai đó có liên quan với việc họ là ai và cách họ đối xử với chúng ta, đồng thời với cả trạng thái cảm xúc, sự tung tẩy và phản ứng do bị va chạm, thậm chí đời sống gia đình chúng ta nữa. Giải pháp: nhận ra sự khác biệt giữa việc cắt đứt và giảm thiểu mối quan hệ ít căng thẳng hơn. Mức độ I- Love- You thì khá nặng nề như cô gái kể; bảo với cậu ta là cô còn đi học, nhiều dự tính trong tương lai và thời điểm này chưa sẵn sàng với kiểu quan hệ mãnh liệt thế.

Nhiều người nhìn mức độ ILY như là tăng cường trách nhiệm, bổn phận, ngay cả các ngăn cấm nọ kia. Đấy không phải chỗ dễ dàng lướt qua và nếu cô chưa sẵn sàng thì đừng ghé tới. Đưa cho cậu ta mức độ ít căng thẳng hơn kiểu ‘hẹn hò’ thay vì ‘yêu đương’. Nếu cậu ta chống kháng hoặc chối từ chấp nhận tình huống, khả năng cao là cậu ta quá thích kiểm soát việc khởi sự và rằng ILY dễ kéo theo nhiều ngăn cấm, hạn chế. Cô gái không nhất thiết trải qua năm tháng học phổ thông với chàng Mãnh Liệt. Ghi nhớ rằng, nếu mình cảm thấy không thoải mái điều gì đó thì luôn có một lý do tốt lành ẩn bên dưới. Không phải là lỗi lầm gì lớn lao cho cam để tránh một mối quan hệ  hoặc tình huống khiến bản thân thấy khó chịu. Khi một mối quan hệ là đúng đắn, dùng ba từ ấy sẽ dường như thật tự nhiên và thích hợp. Cô gái không ở trong tình huống này. Xin hãy cẩn trọng.

Lời cuối. Lắng lại với clip be bé cả về thanh âm và trường độ.

Trải nghiệm tiến trình khởi phát cá nhân và sự triển nở tâm linh

Có rất nhiều lợi lạc lâu dài định hình được khi làm việc với tiến trình khởi phát cá nhân và sự triển nở tâm linh.

Trước hết, không tránh né bất kỳ điều gì. Hôm nọ, một nữ sinh viên hỏi tôi liệu sau tất cả những thực hành tâm linh rồi xử lý rốt ráo chuyện chuyển hóa thì đâu là thứ mình nên né tránh? Hồi đáp đã chia sẻ là không nhất thiết phải tránh né điều chi; một phần mình mong muốn trở thành, song cũng sẽ có phần khôn ngoan hơn ta cảm thấy lôi cuốn bản thân tới việc sống trong sự thật toàn thể, và đó là hành trình tâm linh.

Chúng ta học hỏi rằng mình lớn lao hơn các khó khăn, phiền muộn đang phải gánh chịu. Khi chúng khởi lên, chúng ta có thể đương đầu giải quyết chúng; không phải vì chúng ta đang hành hạ bản thân và muốn làm các thánh tử vì đạo, mà vì chúng ta biết rõ, khi giải quyết một cách trực tiếp, phương thức hiệu quả nhất thông qua nỗi khổ niềm đau. Chẳng hạn, ai đó sẽ thích làm vài ly, gầy độ nhậu nhằm gắng tránh đối diện với một vấn đề; cơ mà, lúc nào đấy họ sẽ say mèm và rồi lần nữa, vấn đề còn đó, thậm chí dễ lớn hơn lên so với nguyên trạng ban sơ.

Kết quả tiến hành công việc này với chính bản thân mình giúp chúng ta bước vào nơi chốn trong lòng tất sẽ ôm choàng thật vui tươi đời sống như nó lộ bày ra, bởi vì chuyến hành trình ấy mang lại cho chúng ta hạnh phúc, bình an, thỏa ý mãn nguyện và quyền lực sâu xa nhất. Chúng ta thôi quá vướng bận để tránh né bất kỳ điều chi thêm nữa.

Vậy sự khác biệt giữa lặng im với yên tĩnh trên tiến trình triển nở tâm linh? Đâu là trải nghiệm riêng có về sự khác biệt ấy? Liệu đúng là giữa hiểu biết với tích hợp này không giống nhau? Vẫn còn có một bước tiến lớn xung quanh lặng im và yên tĩnh?

Tôi tin, không ít người có nhiều trải nghiệm khác biệt về sự im lặng. Như ai đó từng nghĩ mình chỉ thiền tập trong khoảng 10, 15 phút để rồi cuối cùng 3 tiếng đồng hồ đã trôi qua. Hầu hết chúng ta ít rảnh rỗi để thiền tập nên với các trải nghiệm kiểu vậy về sự mở rộng thời gian và vô ngã chắc không thuần túy tạo ấn tượng mạnh mẽ.

Yên tĩnh thì dường như thuộc trạng thái tâm lý hơn là chuyện ngồi xuống và đắm mình lặng lẽ nơi này. Học hỏi để làm lòng mình lắng lại là kỹ năng đáng giá. Mình sẽ phải bắt đầu với khả năng làm bản thân chậm rãi rồi lắng đọng và tĩnh tại nhằm sống cùng những gì đang biểu tỏ trong nội tâm mình. Điều này đưa chúng ta đi sâu hơn vào im lặng. Hiện diện cùng những gì đang là trong từng khoảnh khắc một giúp chúng ta phát hiện rồi làm việc theo cách riêng hướng tới các bản ngã đích thực. Bản ngã đích thực nối kết chúng ta với những gì lớn lao hơn nhiều cái tôi lăng xăng, bé nhỏ.

Một cái nhìn thoáng qua về trạng thái im lặng sâu thẳm là khởi đầu cho lộ trình ổn định hóa trạng thái của ý thức hợp nhất. Sau trải nghiệm thống nhất làm một trong thiền tập, chúng ta có thể học hỏi để đan dệt trải nghiệm nổi trội này vào đời sống thường ngày, trong từng khoảnh khắc. Tuần tự, dần dần sự đan dệt, kết nối bắt chặt đến độ đời sống không còn phả vào chúng ta sự cách ngăn biện biệt nữa mà đó là hơi thở của sự liên hợp; nghĩa là, không còn chia tách giữa chủ thể và đối tượng.

Như thế, khó chối bỏ lợi lạc dài hạn khi làm việc với sự khởi phát cá nhân và tiến trình triển nở tâm linh. Thường, các trải nghiệm của chúng ta không phản ánh theo lối tiến bộ từ A tới B rồi tới C, tức không thật xác đúng với sự tiến bộ tuyến tính; thậm chí, lắm lúc chúng ta dễ nghĩ rằng chẳng điều chi xảy đến cả, dù đích thị đấy là phong cảnh nội tại trong ta đang thay đổi.

Nếu không có thời gian tiến hành đọc sách, đến phòng trị liệu, tham dự các buổi hội thảo phát triển bản thân thì thiền tập cùng các nỗ lực thử nghiệm khác trong tiến trình trở thành cái tôi tốt lành nhất, chúng ta sẽ thành công. Cần lưu ý, lúc này thành công có thể trông không hề chính xác như mình nghĩ, song nếu nó có thể giúp mình bước lùi lại và lưu tâm đến cách đời mình đã thay đổi ra sao thì chúng ta thường dễ nhận ra một sư khác biệt tích cực.

Như một nhà tâm lý trị liệu, tôi nghe đi nghe lại nhiều lần từ các thân chủ rằng họ nghĩ mọi đớn đau, khổ sở của họ sẽ biến mất ngay tắp lự nếu họ thực hiện tất cả mọi điều ‘đúng đắn’. Họ thổ lộ mình từng ghi nhớ các câu nói khẳng định, lên tinh thần, gặp người làm tham vấn tâm lý, đọc sách, áp dụng trị liệu dựa vào cảm xúc cho đời sống vợ chồng (EFT), thiền tập và cầu nguyện đủ kiểu song họ vẫn thấy buồn bã hoặc bị ruồng bỏ không ít lần. Đôi khi, tất cả chúng ta quên rằng, thời điểm ở trong nỗi đớn đau và phiền muộn thì rất khó khăn để nhìn thấy bức tranh rộng lớn hơn. Nhớ rằng, đấy là tiến bộ không hoàn hảo. Khi trưởng thành, cách định hình về nỗi khổ niềm đau (suffering) của chúng ta thay đổi và chín chắn cực kỳ. Chúng ta thực sự cảm thấy nỗi đau về mặt cảm xúc hoàn toàn khác trước. Những gì từng đẩy chúng ta rơi vào trạng thái hoảng sợ, bị kích động hoặc tê liệt thì giờ đây với một hơi thở sâu, mình cảm thấy ổn thôi…

Thân xác, như các cảm xúc, tâm trí và linh hồn, trải nghiệm các hiệu ứng cộng dồn tích cực thêm lên khi chúng ta ngày càng tích hợp, thống nhất. Ký ức thẳm sâu của sự tích hợp đó vào những thời điểm thách thức sẽ cho phép chúng ta bật tung trở lại hết sức nhanh chóng.

Một ví dụ cho việc thân xác lưu giữ các hiệu ứng cộng dồn là khi mình còn bé xíu, mình có thể nhảy múa, hát hò và diễn kịch một cách chuyên nghiệp. Bởi vì mình từng là vũ công, cơ thể đáp ứng để chóng đi vào quyết định cụ thể. Nếu quá bận để đi tập gym thì việc giữ dáng tiến hành được nhờ ký ức biết cách chuyển động và các cơ bắp biết nên như nào… Giờ già rồi, cơ thể có thể khó khăn để tìm các hiệu ứng dĩ vãng theo vài cách thức nào đó; tuy vậy, tuổi càng lớn thì mình nhận dạng cụ thể dễ dàng hơn về mặt cảm xúc và tâm linh. Nói thế, không có nghĩa chúng ta không thi thoảng gặp lắm cảm xúc rắc rối, song rốt ráo chúng ta tích lũy cơ bắp khôn ngoan khi làm việc với nội tâm.

Nếu chúng ta điều chỉnh lối đan dệt, cài đặt cuộc đời để sống đời tâm linh, không ngừng dấn tâm trí theo cùng trạng thái thách thức niềm tin và các hệ thống cảm xúc thì khả thể là chúng ta hẳn có một đời sống cân bằng và hài lòng. Làm ơn biết cho rằng thời gian đáng giá để được chúng ta sử dụng hiệu quả, hữu ích. Việc cộng dồn của thứ lợi lạc dài hạn này càng đem lại cho chúng ta nhiều bình yên, hạnh phúc và mãn nguyện.

Tự trị, một trong các nhu cầu căn bản luôn được khuyến khích khi trợ giúp, thuộc về sự lựa chọn, chưa nói là sự lựa chọn đầy ý nghĩa. Dù chắc chắn người ta thích thú với các màu sắc, hình ảnh, chân dung được tô đậm, tôn cao trong hệ thống cung cấp tin nào đó (facebook chẳng hạn) hoặc các cuộc tập huấn hô hào lên dây cót, song điều quan trọng của bảng màu này xa lắm mới có ý nghĩa bằng sự lựa chọn mang tính ý chí, ước muốn của mỗi cá nhân cụ thể.

Lựa chọn mang tính ý chí, ước muốn là khả năng đưa ra các quyết định ý nghĩa đối với chính bản thân mình; các quyết định kiểu ‘điều gì quan trọng với tôi?’, ‘giá trị của bản thân tôi là gì?’

Những ‘sứ điệp’ cá nhân thẳm sâu như thế có thể giúp ai đó dấn thân vào trạng thái trải nghiệm lớn lao và kéo dài (tựa việc thay đổi hành vi mang tính lành mạnh). Hiến dâng đời mình với mục tiêu vun bồi các quan hệ phong nhiêu hoặc lên đường khám phá, phiêu lưu có thể dẫn dắt các lưa chọn đúng đắn tức thời, phục vụ cho mục đích chung cuộc rốt ráo. Đó là lý do tại sao, như các huấn luyện viên về sức khỏe, người ta cần quan tâm sâu sắc tới việc làm sao trợ giúp thân chủ vén mở rồi tích hợp các mục tiêu cá nhân.

Đích thị, tất cả những gì các huấn luyện viên có thể làm là hướng dẫn; để chuyện ấy hiệu quả, mục tiêu phải mang tính cá nhân. Các huấn luyện viên có thể đưa cho người ta các công cụ phản ánh các giá trị và tính cách của họ, để tổng hợp những gì họ biết vào một tuyên bố rõ ràng, và lưu giữ mục đích luôn ở vị trí trung tâm trước mặt, song họ không thể tạo ra hoặc sắp đặt mục đích.

Nên thi thoảng thật buồn cười khi nghe ai đó nói về chuyện tạo ‘động lực, thúc đẩy’ ai đó. Một huấn luyện viên giỏi, thiển nghĩ, sẽ ở vai trò tấm gương soi để giúp một người nhận ra động cơ cô ấy/ anh ta đang mang chứa trong lòng.

Đó là nơi ánh sáng của tia lửa bùng lên, nó dễ làm khởi phát tiến trình cá nhân và sự triển nở tâm linh đồng vọng…

Công việc cho người đang trong giai đoạn lờ đờ

Thay cho chuyện luôn luôn cố gắng hết sức để làm tốt nhất, chúng ta có thể tiến hành hay hơn nhờ sắp đặt bản thân hướng tới sự thành công khi mình cảm thấy đang ‘chết não’.

Hai trong vô số huyền thoai đắng ngắt thiên hạ thích nuốt là ‘nhiều năng lượng’ và ‘cải thiện sự tập trung’. Có thể mấy thứ này đáng giá, song thật dễ dàng biến chúng thành cực đoan. Các lợi lạc vặt vãnh do tự trợ hoặc thiếu vắng những mong đợi thực tế rồi ra sẽ dẫn đưa ta hướng về mục tiêu sai lầm của trạng thái ‘luôn luôn bừng sáng’ hoặc ‘tốc độ 100%’.

Thực tế, hiếm khi đạt 100% và đôi khi đòi buộc trong bóng tối cần nghỉ ngơi nhằm phục hồi, chúng ta cũng tiêu hàng giờ ‘tích cực’ khó thoát khỏi việc chú ý quá mức và mê đắm ngập tràn.

Quan sát, hỏi chuyện dân viết code và lập trình giúp nhận ra nhu cầu rất cần mã lực tinh thần hơn bất kỳ thứ việc nào tôi từng biết. Ngồi trước một chương trình trục trặc đâu đó để cố gắng phát hiện lỗi sai rồi tìm cách chỉnh sửa quả nhọc nhằn chẳng kém gì chuyện tham gia kỳ thi toán nâng cao. Nếu 8 giờ sáng khởi động thì rệu rã vào giờ trưa, sau đó làm tiếp thì khả năng cao bắt gặp mình lúc đêm khuya tin rằng có gì không ổn ở đây do mọi thứ thôi còn trơn tru, lăn êm tròn trịa như trước.

Chẳng mấy chốc, người trong cuộc học hỏi được rằng nên có một thời gian hàng ngày hạn chế sự tập trung chú ý. Cơ chừng dân lập trình ngần ngại và khó chịu với việc chấp nhận các giới hạn rất người tồn tại trong họ; nhìn nhận khách quan vén lộ cả loạt chiến lược cần tiến hành lấp hố đất khai quật lại với công việc kéo dài hơn tám tiếng mỗi ngày để chỉ nên theo đuổi, chú tâm cao đội tầm ba giờ thôi.

Nếu tin xấu là chúng ta đã văng ra ít nhiều khỏi trò chơi hoặc thậm chí ‘chết não’ vì ngày làm việc quá nhiều, tin tốt là chúng ta không nhất thiết đứng đầu trò chơi đặng duy trì đôi chút tiến bộ. Bên ngoài công sở và văn phòng, hầu hết người lao động phải giải quyết khéo léo vô vàn sự vụ. Một số đòi hỏi nhiều chú ý, một số khác thì it hơn. Trang bị một bảng kiểm công việc toàn diện đi kèm vài ba hiểu biết về các yêu cầu liên quan mỗi một nhiệm vụ thì có thể giúp các năng lực bản thân xứng hợp với yêu cầu công việc.

Một trở ngại đối với cách tiếp cận ‘chết não song vẫn năng sản’ là niềm tin rằng chỉ làm việc chăm chỉ thì mới đích thị là làm việc. Sự thật ‘làm việc chăm chỉ’, gồm cả công việc sáng tạo đòi hỏi tư duy độc đáo, được xây dựng trên sống lưng của lủ khủ nỗ lực tầm thường. Mỗi đầu bếp giỏi giang biết thừa rằng giữ bếp núc sạch sẽ và mọi thứ đặt để trật tự cho phép họ vận hành công việc trơn tru, ngon nghẻ. Với thế giới phát triển phần mềm, thực hành viết code giỏi không chỉ đòi hỏi phân tích sâu và trực giác tốt mà còn cả chuyện ‘giữ gìn nhà cửa ngăn nắp’ gồm bảo quản bộ tài liệu, xử lý các điều kiệu mắc lỗi hay gặp, định dạng code dễ đọc hơn nữa… Từng công việc kiểu dân lập trình và phát triển phần mềm thế thì không thuần túy chỉ cực nhọc ghê gớm mà hầu như chẳng bao giờ đáng tưởng thưởng ngay lập tức, chưa nói gây nhiều hụt hẫng, đau đầu và gia công lại,..

Vượt trên yêu cầu không ngừng nhận ra các dạng kiểu công việc khác nhau đòi hỏi năng lượng tinh thần khác nhau, những nhiệm vụ năng lượng thấp cần thiết được cài đặt đặc thù nhằm tạo nên sự sẵn sàng ứng phó với trạng thái lờ đờ, thiếu sinh khí. Công việc dễ trở nên khó nhằn hơn hoặc bất khả thực hiện nếu các cứ liệu, vật tư chưa bày biện phù hợp. Người ta dễ kinh hãi và tránh dọn dẹp, lau chùi nhà cửa nếu trước đó họ cảm thấy thiếu nguồn cung cấp cần thiết và đặt chúng nơi gần nhất họ quen sử dụng.

Các công việc lờ đờ, vật vờ thì khá quen thuộc. Nếu muốn một công việc có khả năng tiến hành khi chết não, cần đoan chắc thực hiện nó cùng cách thức đời thường. Nhịp điệu đều đặn cất bỏ bất kỳ điểm mấu chốt quyết định nào mà nó sẽ hút cạn sức lực ghê gớm song lại không thể biểu tỏ nổi khi ta khô héo tinh thần. Nhặt lấy rác rưởi, thứ phẩm vô giá trị cùng một nơi chốn thực thi ấy. Chẳng mấy chốc hành động vun vén, quét dọn sạch sẽ thành thói quen và khởi sự chuỗi liên tiếp sẽ dễ mang mình dọc theo vụ việc cho đến lúc hoàn mãn, chung cuộc.

Các bản ngã lờ đờ, thiếu sinh khí của ta không bắt đầu nhiệm vụ trừ khi có cú lẩy chuyên biệt để khơi mào chúng chuyển động. Ai hâm mộ loạt phim xác chết biết đi tất sẽ nhận ra nhanh chóng rằng chúng tụ lại bầy đàn nhờ đủ kiểu loại tiếng ồn, nhất là các cú súng bắn ầm ĩ. Về mặt biểu tượng, chúng ta cần được phép bắt tay ngay để hoàn thành công việc theo thông lệ. Đôi khi, điều đó hàm ý cần kiểm định các nhiệm vụ vật vờ diễn ra với quan điểm thoải mái, hoặc bố trí các thứ cần trong tầm nhìn, kiểu cái chổi và khay đựng rác đặt cạnh máy giặt vậy.

Thực tế, nên đơn giản hóa và sắp xếp hợp lý hóa công việc đối với mọi nhiệm vụ lớn bé, phức tạp và dễ dàng. Nếu được chọn, chắc thiên hạ không từ chối quyền có hầu hết công việc thuộc dạng ‘việc vờ vật’ khiến mình có thể hoặc không thể tiến hành lọt ra ngoài sự dõi theo của lý tính. Nhận thấy các giới hạn trong sự chú ý và lên kế hoạch để khả thể khiến nó thành công ở mức độ nhất định, bất chấp trạng thái tâm trí ra sao.

J. Soi (41): Khởi đi từ nơi chốn nào…

Như những con người, chúng ta có ao ước từ thuở ban sơ là thuộc về. Ai đó thì có thể gọi đấy là trạng thái lãnh thổ, địa hạt; một cảm giác sở hữu, hoặc kiểm soát…

Mình bước vào giường và nằm ở tư thế quen thuộc, hoặc dàn xếp một chỗ ngồi ưa thích nơi góc phòng rồi nảy sinh cảm nhận “Mình (cho là) đang ở đây”; cái gì đấy rất thoải mái và yên an về thứ cảm nhận kiểu vậy. Mình ở đúng nơi cần thiết và thích thú có mặt, đích thị thuộc về chốn đấy.

Và dù mọi quan hệ đều trống không tự bản chất, người ta thường đi tham vấn để chia sẻ cảm giác bơ vơ của sự cô đơn, không chỉ cảm giác chẳng ai xung quanh mà sự lẻ loi mang tính hiện sinh, cảm giác ‘mình rốt ráo đơn chiếc trên cuộc đời này’… Dĩ nhiên, có nhiều cách biểu đạt và cảm nhận: do hiểu biết sai lạc, vì chia ly, từ việc lớn lên; tất thảy chúng ta đều bắt gặp ít nhiều khoảnh khắc ngậm ngùi pha chút thảng thốt ấy, ngay cả bao quanh là cả trăm người yêu thương thì cũng vẫn cứ cảm nhận tựa vậy.

Nếu đúng là người ta cảm thấy cô đơn mọi lúc, và đơn giản vì sự kiện ấy thì nó là ý tưởng xứng đáng được nhấn mạnh đúng mức. Lý trí quả là điều đẹp đẽ, có một phương thức quỷ quái về cái khó tưởng bàn cặn kẽ song chúng ta có thể chia sẻ nó.

Wow, làm sao đương đầu với cảm giác cô đơn đó đây? Một ý tưởng ứng dụng thiết thực: vun bồi, hoặc quay về, hướng tới các nơi chốn mình cảm thấy thuộc về. Cảm nhận về nơi chốn dễ tạo nên quyền năng lớn lao. Tỷ dụ, chỉ cần cân nhắc khác biệt giữa ngôi nhà của người bạn và tổ ấm của riêng mình. Hoặc đỉnh núi cao thân quen so với vỉa hè chung đụng đầy người xa lạ. Các nơi chốn rót đổ vào lòng chúng ta nguồn năng lượng sinh động, tưởng tượng năng lượng mình có thể đón nhận từ một nơi chốn mình thực sự như ở nhà.

Không ác cảm cũng chẳng dính bám với bất kỳ thứ gì, nơi chốn nào thái quá. Bởi há chẳng phải mối quan tâm chủ yếu của chúng ta là dẫm chân, đặt thân vững vàng trong thực tế, vào những gì chúng ta có thể nhìn thấy, nhận ra. Chúng ta khó thỏa mãn với kiểu dạy dỗ các nguyên tắc căn bản không những vô tri mà còn chẳng thể tưởng bàn được. Đấy là lý do tại sao chúng ta vun bồi sự hài lòng: đơn giản sống hạnh phúc cùng những gì đang là, ở đây và ngay bây giờ. Dựa vào thực tế của hiện tại, không vào tương lai tưởng nghĩ nào đó. Nếu học hỏi để hài lòng ngay lúc này, mình có thể mang theo cùng nó đến bất cứ chốn nao.

Nghiên cứu gần đây nhất vén lộ chút bí mật về cội nguồn của các tế bào đầu tiên hàng tỉ năm về trước thông qua tìm hiểu quá trình trao đổi chất: sự sống cơ chừng khởi đi từ chỗ không có gì.

Đâu là nơi, bạn và tôi, chúng ta thuộc về?

Về một sự nghiện ngập mềm dịu

Thường nhắc đến sự nghiện ngập, đa phần chúng ta nghĩ về các chất như cocaine, heroin, và bia rượu. Những thứ này là loại nghiện ngập chắc cứng. Song quá nhiều người không hề cho rằng các hành vi mềm dịu mang tính nghiện ngập có thể tạo nên vô vàn rắc rối cũng như gây ra nhiều phiền nhiễu khiến chúng ta mất đi bản tính cao quý.

Các loại nghiện ngập mềm dịu có thể là hành vi như lướt mạng, chơi game, xem TV, đọc sách, mua sắm, làm việc bất kể ngày đêm, phàn nàn, buôn dưa, trì hoãn lần lữa, và nhiều thứ khác mà chúng ta hay thực hiện quá mức.

Tất cả chúng ta lao mình vào các dạng nghiện ngập mềm dịu với sắc thái, tầng mức khác nhau, thậm chí một số chúng là tích cực; một số thứ là lớn lao song mặt khác nếu tiến hành trong trạng thái cưỡng bức, cực đoan thì có thể tàn phá chúng ta.

Lực thúc đẩy đằng sau mọi nghiện ngập, kể cả nghiện ngập mềm dịu, là sự truy cầu để tê liệt, lờ đi, vượt thoát, hoặc đè nén các suy tư lẫn cảm xúc khó chịu. Rồi chúng ta dùng các hoạt động này một cách xung hấn, lặp đi lặp lại không ngừng để khiến chính mình bị xao nhãng hoặc lảng tránh các cảm xúc, suy tư vô thức/ ý thức. Điều này có thể mang lại một cảm nhận phấn khích, gây phóng thích chất endorphin, và tạo ra một sự sự trốn thoát tạm thời nỗi đau đớn trong lòng.

Song ở tầm mức nhất định, hành vi như thế làm đời sống càng khó khăn hơn, tạo nên kháng cự và chi phối, phá hủy và thỏa hiệp với nhiều khía cạnh khác nhau trong đời; bao gồm công việc, các mối quan hệ, và trạng thái thân- tâm an lạc, cũng như các hoạt động khác và một cuộc sống xác quyết đầy niềm vui, hoan lạc. Chúng ta trả giá cho các dạng nghiện ngập bằng tiền bạc và thời gian, làm chết điếng đời sống nội tâm, và khóa tắt luôn ý thức của bản thân. Đặc biệt, đáng chú ý không kém, các hành vi nghiện ngập kéo chúng ta ra khỏi việc sống hoàn mãn, tràn đầy như nó vốn có.

Điều hữu ích nhất mình có thể tiến hành khi đang đương đầu với bất kỳ loại nghiện ngập nào là thấu biết đời sống nội tâm chính mình: nhận ra và sống cùng với các suy tư, cảm xúc của bản thân. Với một số người, đấy có thể là chuyện khá khủng khiếp, đe dọa họ khi thoáng nhìn mù mờ về đời sống nội tâm bí ẩn cùng với mớ rối rắm của các suy tư, ý nghĩ hỗn độn.

Để thấu hiểu sâu sắc các cảm xúc lẫn suy tư ẩn bên dưới đã dẫn dắt hành vi nghiện ngập, cần định hình và làm việc không ngừng nghỉ với thói quen lập trình cá nhân đang níu giữ, giam hãm mình; được thế, chắc chắn sẽ tạo nên một bước tiến bộ vượt bậc.

Có rất nhiều nguồn lực trợ giúp chúng ta trên tiến trình. Huấn luyện, hướng đạo, tâm lý trị liệu, các chương trình 12 bước, thiền tập tỉnh thức (mindfulness meditation), chữa lành năng lượng, và các loại sách tự trợ (self-help books)…

Từ ái, thương yêu bản thân khi cuộc đời là khổ ải

Cảm thấy nhiều yêu thương, từ ái (compassion) cho người khác âu chắc là điều ai cũng thầm mong ước và khát khao ban tặng thật nồng nhiệt, nhất là khi tháng năm ở đời gây tạo cảm giác đớn đau, khổ ải.

Từ bi với chính mình bao gồm sự thấu hiểu rằng niềm đau nổi khổ và thất bại não nề là phần tất yếu trong trạng thái sống của nhân loại, và tất thảy mọi người đều đáng xót thương, yêu quý. Khái niệm từ bi với chính mình có nền tảng từ triết học Phật giáo.

Kristin Neff (2003) nhấn mạnh:

… Từ bi thường được khái niệm hóa nhằm cốt để chỉ sự từ bi dành cho những người khác, song trong tâm lý học Phật giáo, cảm thấy lòng từ bi với bản thân thiết yếu không kém gì lòng từ bi dành cho tha nhân (p. 224).

Ý tưởng về lòng từ bi với chính mình do đó cho thấy, chúng ta nên bày tỏ lòng từ bi đối với bản thân cũng như khi bày tỏ lòng từ bi với người khác:

Lòng từ bi liên quan với chuyện dành cho những người khác sự kiên nhẫn, tử tế và hiểu biết không đánh giá, nhận ra rằng con người thảy đều bất toàn và dễ gây lầm lỗi (p. 224).

Lòng từ bi với chính mình giúp thiên hạ thấu biết và nhận thấy những giới hạn của bản thân; giúp họ tiếp chạm sâu xa với con người mình. Tác giả Neff xác định có ba thành tố của lòng từ bi với chính mình:

1. Lòng tử tế

Đối xử tử tế với chính mình thuộc về sự hiểu biết rằng bất toàn và thất bại là những phần hiển nhiên ở đời. Nó thuộc dạng tử tế với chính mình khi đương đầu với vô vàn khó khăn.

Mơ mộng hoặc lý tưởng không phải luôn trở thành sự thật; thay cho sự hụt hẫng và thất vọng vì điều ấy, mình nên chấp nhận thực tế. Những lý tưởng là là những lý tưởng vì một lý do nào đó, phải vậy không? Chúng ta không nên tiêu toàn bộ thời gian sống để nghĩ ngợi mọi thứ mình muốn sở hữu mà nên thưởng thức những gì đã có sẵn đây rồi.

2. Sẻ chia tình nhân loại

Chúng ta quen nghĩ mình trải nghiệm nhiều khó khăn, khổ sở hơn biết bao kẻ khác, song kỳ thực, tất thảy nhân loại đều hiểu nhiên dễ bị tổn thương và bất toàn.

Chúng ta nên hiểu rằng mình phụ thuộc biết bao người, và những tương tác với tha nhân tạo lập nên con người mình. Tỷ dụ, các cảm xúc, suy tư và hành vi ứng xử của chúng ta chịu ảnh hưởng từ nhiều yếu tó bên ngoài như văn hóa, lịch sử, và di truyền, v.v…

Với lập luận ấy, chúng ta nên bớt đi việc đánh giá bản thân. Chúng ta ít có khả năng kiểm soát quá nhiều khía cạnh trong đời sống, và mình nên hiểu thấu cũng như nhận thấy điểm chung mà trải nghiệm nhân loại sẻ chia.

3. Tỉnh thức

Chúng ta không nên định dạng bản thân mình với các suy tư và cảm xúc tiêu cực; thay vì thế, nên cố gắng tự ý thức nhiều ơn, ví dụ, nhìn thấy tình huống của bản thân trong một viễn tượng rộng lớn.

Trạng thái tỉnh thức (mindfulness) thuộc về sự quan sát không ngừng nghỉ các biểu hiện của tâm trí mà không cố gắng để đè nén hoặc chối bỏ chúng; điều này mang nghĩa rằng chúng ta tiếp cận với các cảm xúc mà chẳng hề đánh giá và học cách chấp nhận.