Bõ công

Thả trái tim âm thầm, bốn mùa hứng ánh sáng, nắng mưa từng nụ mầm, tháng năm đà chạng vạng

Thấy mình làm kẻ hành khất

đứng trước cửa người và lang thang với đội quân đói nghèo

ngửa tay hứng tìm sự thực

trời cứ thản nhiên về chiều thật vội.

Đôi chân trần băng qua cát níu nóng ran

giấu chút cõi còm chia ly cố dựng xây cộng đồng, nương tựa, an toàn

nhớ lội nước khôn ngoan giữ thân lũ xiết

và nỏ dám mơ hoang đêm ngủ vỉa hè.

Mùa đông, mùa xuân, mùa hạ, mùa thu

cái trái ngang giật tóc xoa chà cách ngăn đủ ấm

đôi mắt luyện ủ lòng thao thiết bởi nỗi nhục bị phát hiện khác biệt

lạc bước bơ vơ chẳng sợ quên nhà.

Đã từng sống bao lần giữa bãi tha ma

vốn là tên dật dờ nên mục tiêu ngu lâu nghĩ đủ trình giải quyết vấn đề

tuyệt đối đừng rên la chung đụng tận tình nhường phần khí thở

gió buốt cắt nơi đâu vì luôn ngỡ chực rã tan rồi.

Muôn vạn lối phố ngõ chợ rẽ qua sạp quán bán mua

phần thưởng sững sờ: chúng ta rất giống nhau cùng khổ

dưới đáy biển đời nhìn rõ ràng trong đục

tích sẵn yêu thương mà nào khởi lăn tăn.

Thật đáng bõ công trở thành tha nhân

mãi chính mình còn hoài nguyện ước

siêu việt trên xấu hay mất được

làm chứng cho tháng năm mỗi buổi sáng lên đường…

Cùng Nhau Khôn Ngoan

Qua cầu trông xa, tháng năm hoa nở, nửa đời cắc cớ, đường dài chúng ta…

Đây là thắc mắc gửi tới độc giả blog Tâm Ngã: ‘Bạn đang cảm thấy mình già như thế nào?

Nếu hoan hỉ sẵn lòng bày tỏ câu trả lời, xin gửi tâm tình về địa chỉ tamngatangam@gmail.com, kèm đôi dòng giới thiệu ngắn gọn bản thân. Cố gắng viết tầm 200 từ trở lại.

Mong nhận được hồi âm mở đầu cho mục ‘Cùng Nhau Khôn Ngoan’. Thương.

Vệt nước trà trên sàn nhà

Vẫn còn đây mỗi em kỳ diệu, chút ủi an cho chính thân mình, thế mới thấy lòng tham khó bỏ, dù vô duyên cũng muốn hữu tình

Nhớ máy tính đã mất hết nên tưởng không còn cái ảnh minh hoạ nào, rồi thử tìm hú hoạ, và thấy mót sót chưa dùng tới mỗi hình trên, dù trùng lắp đã đăng tải, trong bộ lưu trữ ảnh của blog.

Vang vọng ‘Không còn hình ảnh nào’ do vậy mang suy tư khủng hoảng và mất mát tột cùng. Nhìn câu chữ dễ dàng tuôn chảy bề ngoài mà sâu tận tâm trí cứ chực chặn ngăn, kiềm toả khiến sự vụ rốt cuộc là khoảng ngắc ngứ kéo dài mãi chẳng ngờ đoán biết với năm tháng đi qua.

Khát khao tái xác lập bản thân thật kinh hoàng cầm nắm.

Nhiều tiện ích, chức năng, cơ hội và điều kiện tán đồng, trợ giúp. Trạng thái phong nhiêu kỳ thực chỉ phát lộ rõ ràng khi ta chấm dừng hết thảy lo toan, tính toán… Phơi nhiễm, phơi nhiễm, và phơi nhiễm. Rỗng không, rỗng không, rỗng không.

Trên tiến trình nhìn ngó sắc lá bàng xanh tươi lên từng khoảnh khắc dưới ánh nắng chiếu xuyên qua, toàn thể hô ứng, tương hợp, hội tụ lẫn rã tan xảy đến. Cần gì thêm đặng thấu hiểu tất cả biến chuyển vi tế, khôn lường. Xưa, ý tưởng ‘khắc nhập, khắc xuất’ mang hơi hướng chuyện cổ tích giông giống bây giờ mà tình thiệt vẫn chưa ưng ý; bởi cơ bản, nó cho mình ý nghĩ còn dõi trông, đếm nổi. Vì sao vụt hiện rồi tắt ngấm bàng hoàng, thoáng chốc tất cả sinh- tử- tử- sinh quay tròn ấn tượng. Người cần gì nữa mới hoan hỉ buông chùng?

Phúc đức, ân huệ ta được mình cho thụ hưởng quá siêu phàm.

Cuộc đời mãi căng trải về vô định, vô hướng, vô mục đích. Tệ hại là ta với mình rốt ráo chỉ tin chắc con đường phía trước. Niềm vui (không chèn vô tính từ đứng sau ‘bé mọn’ mí ‘lớn lao’ các kiểu thứ mặc định cản rào nhận thức) với vệt nước trà trên sàn nhà đang mai một dần, và mai mốt ký ức hoá vĩnh cửu e nếu đủ năng lực nhớ nhung thì dịp may tồn tại khả thể dồn phân loại vào ô nhóm: ta bà.

Tri ân lần nữa. Sống. Tri ân.

Thường thôi

Tâm hay đầu trò gây rắc rối, trước khi cuộc đời tạo tác đủ thứ tào lao và phiền não khiến ta lên bờ xuống ruộng. Nên chi, khởi sự lại thái độ đúng đắn cần có: thường- thôi. Từ bỏ rồi sau đó duy trì trạng thái bình thường.

Dấu hiệu tuyệt diệu và cao cả nhất của tự do là nó cho người khả năng thả xuống và từ bỏ; hàm nghĩa đi kèm trách nhiệm cùng sức chịu đựng khổ đau nếu theo đuổi những gì mình đã xác quyết, lựa chọn. Mí nữa, ấy cũng là dịp tung tẩy tạo tác nên bao mở rộng, thu hẹp, giả định và thử nghiệm đáng giá khi tháng năm dần trôi và qua nhanh.

Hình dung lộ trình đặng bước vào nơi chốn không sinh không diệt, mọi hiện tượng biến chuyển liên lỉ chẳngngừng nghỉ hoặc trạng thái không dính mắc đòi buộc mình học hỏi về rộng lượng; thiên hạ thay vì rên rỉ về quá khứ thì nên rỉ rên về sự càm ràm bất tận về dĩ vãng đã qua. Vì nếu không giành lấy thời gian và tiến hành điều cần làm ở- đây- và- ngay- bây- giờ thì e mãi mãi chẳng bao giờ thực hiện nổi hoặc ê chề lỡ hẹn, nuối tiếc ngập tràn.

Từ việc thải loại, tống khứ các đồ vật cá nhân vụn vặt, một hôm bừng tỉnh về sự từ bỏ sâu xa ‘tam độc’ khủng khiếp là tham lam (gắn dính), ghét bỏ (ác cảm), và sân si (ngu dốt). Đáng lưu ý, coi chừng mất các thứ gắn bó lâu nay thậm chí có thể khiến mình vụt trở thành ác cảm.

Dù no đói, lạnh rét, nắng mưa, thiếu đủ thì đừng bao giờ quên rằng ta ở đây để nhìn thấy mọi thứ rõ ràng và sáng tỏ. Muốn thế, phải tĩnh lặng và hài hòa.. Một cái tâm bình thường để thấu hiểu thực tế đời sống. Hết sức cảnh giác với khao khát trở thành và ham muốn những gì phi thường, thi thoảng bị thôi thúc bỏ chạy, vượt thoát, sa ngã hoặc mò mẫm; với nỗ lực trông chừng, cần gắng đưa tâm trở lại. Đừng cực đoan, thái quá. Khám phá tính vô thường, khổ, vô ngã; và không theo đuổi hoặc mong muốn những gì bộc lộ tính vô thường và đem lại nỗi khổ niềm đau.

Tập trung quan sát mọi thứ đến và đi. Thư thái, bình thản, tinh tấn, và sáng tạo.

Viết chào mời thời mới

Blog resolutions for 2016, by Russell Jackson at Draw the Public.

Năm 2016 đã trôi qua hơn 10 ngày đầu tiên rồi.

Viết chào mời Thời Mời. Cái thời mới í đã tồn tại sẵn đó, từ lâu. Như gần cội cây bàng đỏ lá và gió thổi lăn lốc đám khô vàng đầy màu sắc quá vãng chiều nay, một bà cụ móm mém, da nhăn nheo song vẫn vắt chân thong thả châm điếu thuốc lá từ cú bật lửa điệu nghệ của cậu trai kia. Như tin đưa vụ ghép đầu người sắp diễn ra lần đầu tiên vào 2017 rất dễ trở thành hiện thực, không còn là chuyện khoa học giả tưởng; vì từ 1954, người Nga đã tạo ra chó hai đầu gây sốc, và sau đó Hoa Kỳ ghép được đầu khỉ dù nó chỉ sống được vài ngày (bằng chứng về mặt kỹ thuật là có thể: 1, 2, 3 song không thoát khỏi vấn đề đạo đức y sinh liên quan sát sườn tới bản dạng và nhân cách người).

Thoải mái, thư thái mà vẫn chú tâm, tỉnh giác và ý thức với thái độ của kẻ hiểu biết, người quan sát, chỉ làm chứng cho chuyện các cảm xúc, suy tư, ký ức và tri giác đến rồi đi; chỉ nhìn ngó hơi thở, trải nghiệm về cơ thể lúc ngồi, và có thể cả âm thanh của lặng im (nền tảng của thanh âm giao thông đi lại); thái độ có mặt ở đây và ngay bây giờ này trong hiện tại là những gì gọi là ‘vun bồi, chăm nom’ luôn nhắc nhở chính bản thân mình rằng chỉ có hiện tại mà thôi.

Vì việc nhận ra cái tôi không phải là cái tôi, ý thức tinh tuyền không phải là cái tôi, không phải là con người mình; điều kiện của một bản ngã thì khởi lên rồi biến mất theo thời gian cùng nơi chốn.

Ta không phải là điều mình nghĩ. Cái gọi ‘nhân cách’ là các thói quen suy tư và sự gắn bó của tôi với ký ức, trí nhớ và chỉ là cách tôi phát triển trên bình diện cá nhân, riêng tư. Chúng giống như thói quen tựu thành, nên tựa bất kỳ thói quen nào chúng là những gì chúng là, cơ mà chúng chẳng khác hơn gì nữa… Như thế, nối kết sự ‘thư thái’ với ‘chú ý’ là khuyến khích sự chú ý rộng mở với khoảnh khắc hiện tại đang là… thời mới.

Tầm quan trọng của nhu cầu được đáp ứng và triển nở về mặt tâm lý

Trên mạng xã hội tối qua loan tin về một bà mẹ trẻ vừa mới mất đột ngột. Thấy nhiều ấm áp cả lời lẫn hình chia sẻ tiếc thương, bồi hồi quý mến, ghi nhớ kỷ niệm, thông cảm nỗi niềm với một sự lựa chọn cuối cùng đã đi về nơi xa ấy…

Mình chắc biết thỏa mãn nhu cầu tâm lý là yếu tính cho trạng thái thân- tâm an lạc, và rằng nó nên là một trong các ưu tiên hàng đầu trong đời rồi chăng?

Y cứ lý thuyết tự quyết (Self- determination theory) thì con người ta có ba nhu cầu tâm lý căn bản: tự trị, cạnh tranh, và kết nối với nhau.

Nghiên cứu xuyên văn hóa cho thấy, thỏa mãn nhu cầu là điều cần thiết để tất cả chúng ta lành mạnh cả về sự phát triển, dấn thân, động cơ, và thân- tâm an lạc nói chung. Thỏa mãn nhu cầu thậm chí còn liên quan tới việc thành tựu tốt hơn trong công việc, giảm bớt stress, và giảm bớt hẳn các dự tính lung tung xèng; chưa nói, khi các nhu cầu không được đáp ứng (gây trở ngại), nảy sinh nhiều hậu quả tâm lý hết sức tiêu cực.

Qua các cứ liệu ghi nhận được từ nhiều nền văn hóa và bối cảnh khác nhau, lý thuyết chuyên biệt được rằng con người ta tiến hóa thay vì học hỏi các nhu cầu; nói khác đi, các nhu cầu mang tính phổ quát. Lý thuyết tự quyết xác định sự tự trị như lối hành xử do cảm nhận thuộc ý nguyện, sự tán thành, ước ao và lựa chọn; năng lực cạnh tranh  là việc lão luyện về môi trường, còn tính kết nối với nhau tựa cảm nhận liên quan với những kẻ khác theo một cách nọ kia.

Đến thời điểm này, chúng ta biết ít nhiều về bản chất của các nhu cầu tâm lý; và nên tìm ra nhiều cách thức dễ dàng hơn để thỏa mãn chúng. Thỏa mãn nhu cầu nên là một trong các ưu tiên nhằm tận dụng hiệu quả tác dụng của nó tới trạng thái an lạc thân- tâm.

Mỗi một chúng ta dễ chừng từng trải nghiệm cách thức các nhu cầu bị gây trở ngại hoặc được thỏa mãn như nào. Tỷ dụ, một số quan hệ không ngừng chịu sự kiểm soát trong khi một số khác lại mang tính nâng đỡ và tự trị. Một số trải nghiệm giảm thiểu các cảm xúc cạnh tranh, trong khi một số làm tăng thêm sự tự tin. Một số tình huống khiến nỗi niềm cô đơn lên cao, trong khi số khác kích thích cảm xúc gắn kết với nhau.

Hết thảy minh họa vừa nêu chứng tỏ tầm quan trọng của môi trường xã hội với việc thỏa mãn nhu cầu, trạng thái an lạc thân- tâm và sự phát triển bản thân:

Nếu đặt cái hom lê con vào một chậu đất, nó sẽ thành một cây lê, bởi vì đó là bản chất tất yếu của cây… [Song để điều ấy xảy ra] chúng cần ánh sáng mặt trời; cần nước tưới; và cần nhiệt độ thích hợp. Các thành phần này không trực tiếp khiến cây lớn lên, nhưng đấy là các chất dinh dưỡng cần  thiết để lê thực hiện những gì cần làm một cách tự nhiên. (tr. 98)

Nhắn (66): Một mùa Xuân lại gần để nhân quần yêu thương mãi…

Danh sắc còn trên vô thường rất khẽ, ngồi yên an thật mới đón chào xuân.
Danh sắc còn trên vô thường rất khẽ, ngồi yên an thở nhẹ đón chào xuân.

Tất niên Giáp Ngọ bó sát mặt, ngựa vẫn chồn chân, tẩy trần bốn phương chưa chứng đắc;
Khai xuân Ất Mùi nùi sừng chắc, dê khéo cần lao, tạo hứng chúng sinh thành sự nghiệp.

#########

Năm mới Ất Mùi vừa sang

tặng nhau hiện diện đàng hoàng tâm- thân;

đào hồng nương ánh thanh tân

tháng ngày bình thản tri ân người đời…

Tên giết người, kẻ cười biếm và sự chế nhạo tế vi sinh tử: trong nỗi khổ đau chung đụng

Thế giới của những chỉ trích lại qua cao độ càng dễ làm tăng thêm mức nguy hiểm âm ỉ từ nỗi niềm hận thù tích chứa khó lường trong lòng. Vụ thảm sát ở Paris vừa qua chắc khó khiến người ta ngoác miệng nhìn nhau hỉ hả được, bất chấp tranh luận trong ngoài hiện vẫn còn tiếp diễn dây dưa…

Ai quan tâm tìm hiểu văn học- nghệ thuật Pháp chẳng khó nắm bắt các sắc thái châm biếm, trào phúng khác nhau qua các thời đại, với phong vị Rabelaisian hay khí chất kiểu Voltairean. Khởi từ thời nổi loạn ấn tượng 5- 6.1969, các bức tranh biếm họa của tờ báo ra hàng tuần Charlie Hebdo mang cả lối đả kích chính trị hồi Charles de Gaulle trộn lẫn kiểu minh họa dung dị Charlie Brown.

Nếu biếm họa quả là một truyền thống Pháp thì càng dễ hiểu cơn cớ người ta cố bảo vệ quyền tự do biểu đạt, và tính cách ấy góp phần lý giải tại sao cần gìn giữ khả năng gây sốc của nghệ thuật.

Vấn đề đáng tìm hiểu nghiêm túc: liệu các biếm họa mang quyền năng hơn hẳn nghệ thuật đích thực? Và thật phi lý khi giới truyền thông toàn cầu lờ các vụ thảm sát ở lục địa đen Phi châu và sẵn lòng hừng hực đương đầu khi sự cố chết người xảy đến ở châu Âu già cỗi? Lần cuối cùng một nghệ sĩ thị giác bị giết bởi một tác phẩm gây tranh cãi là khi nào, hay các điểm khác biệt giữa nghệ thuật bình dân với hội họa, mỹ thuật?

Không chỉ tranh biếm họa, phim ảnh cũng từng trở thành đối tượng để các kẻ cực đoan sát hại tác giả. Và lần nữa, lich sử nghệ thuật vẫn sẵn có ví dụ về sắp đặt được mua với giá $20.000 và ngay cả khi bị cho là ‘gớm chết’ thì khi khởi kiện, phía Bảo tàng vẫn thắng, bất chấp đề tài chạm tới các biểu tượng tôn kính của Công giáo La Mã.

Dĩ nhiên, đó không phải là câu chuyện nhắm tới ý khoan dung tôn giáo; kỳ thực, người làm chuyên môn có thể nảy sinh nhu cầu phân biệt giữa biếm họa và mỹ thuật. Kiểu biếm họa (cartoon) thì vẽ liền ngay, dễ xem, và thường được khởi thảo để trêu tức, khiêu khích; nghệ thuật (art) thì thường dự tính, mang ý định tạo vết cắt buốt chầm chậm về sau, nó đề xuất nhiều vấn đề và câu trả lời. Các nhà vẽ tranh biếm họa biết họ dễ bị đưa lên giá chữ thập:

Vẽ tranh biếm họa là tay cực tối giản, và những kẻ chuyên quyền, bạo chúa cũng tối giản đâu kém… Vì thế, họ hiểu quyền lực của biếm họa. Những người vẽ biếm họa thường rất giỏi chuyện chưng cất, tinh luyện, họ đánh thức theo cách hết sức dễ hiểu… và đó là lý do tại sao các bức tranh thật đáng sợ.

Và sự sinh, sinh sự nên tất xuất hiện ý kiến “tự do báo chi không có nghĩa thoát khỏi mọi phê bình” đi kèm với nhận định rằng nghệ thuật không coi trọng quá tính thiêng.

Thực tiễn nhân loại chỉ ra, duy mỗi con người trong các tạo vật trần gian mới có thể suy tư, nói năng, và làm ra các tác phẩm; trầm tư rồi nhận thấy tính Vô hạn; rằng nghệ thuật nhân loại, như nghệ thuật thần thánh bao gồm cả hai mặt của các khía cạnh định rõ và không xác lập nổi, cả cần thiết lẫn tự do, gồm trạng thái run rẩy lẫn niềm vui thú.

Nghệ thuật thế tục do vậy, được phân biệt với nghệ thuật của tính thiêng: trong nghệ thuật tính thiêng (sacred art) những gì đặt định sẵn vượt qua mọi thứ là nội dung và việc sử dụng tác phẩm, còn với nghệ thuật thế tục (profane art) những cái đó chỉ là cớ cho việc nảy nở niềm vui sáng tạo…

Chắc chắn, đấy là cuộc chung đụng bất khả chối bỏ, chẳng ít tai ương và đầy đau khổ.

J. Soi (41): Khởi đi từ nơi chốn nào…

Như những con người, chúng ta có ao ước từ thuở ban sơ là thuộc về. Ai đó thì có thể gọi đấy là trạng thái lãnh thổ, địa hạt; một cảm giác sở hữu, hoặc kiểm soát…

Mình bước vào giường và nằm ở tư thế quen thuộc, hoặc dàn xếp một chỗ ngồi ưa thích nơi góc phòng rồi nảy sinh cảm nhận “Mình (cho là) đang ở đây”; cái gì đấy rất thoải mái và yên an về thứ cảm nhận kiểu vậy. Mình ở đúng nơi cần thiết và thích thú có mặt, đích thị thuộc về chốn đấy.

Và dù mọi quan hệ đều trống không tự bản chất, người ta thường đi tham vấn để chia sẻ cảm giác bơ vơ của sự cô đơn, không chỉ cảm giác chẳng ai xung quanh mà sự lẻ loi mang tính hiện sinh, cảm giác ‘mình rốt ráo đơn chiếc trên cuộc đời này’… Dĩ nhiên, có nhiều cách biểu đạt và cảm nhận: do hiểu biết sai lạc, vì chia ly, từ việc lớn lên; tất thảy chúng ta đều bắt gặp ít nhiều khoảnh khắc ngậm ngùi pha chút thảng thốt ấy, ngay cả bao quanh là cả trăm người yêu thương thì cũng vẫn cứ cảm nhận tựa vậy.

Nếu đúng là người ta cảm thấy cô đơn mọi lúc, và đơn giản vì sự kiện ấy thì nó là ý tưởng xứng đáng được nhấn mạnh đúng mức. Lý trí quả là điều đẹp đẽ, có một phương thức quỷ quái về cái khó tưởng bàn cặn kẽ song chúng ta có thể chia sẻ nó.

Wow, làm sao đương đầu với cảm giác cô đơn đó đây? Một ý tưởng ứng dụng thiết thực: vun bồi, hoặc quay về, hướng tới các nơi chốn mình cảm thấy thuộc về. Cảm nhận về nơi chốn dễ tạo nên quyền năng lớn lao. Tỷ dụ, chỉ cần cân nhắc khác biệt giữa ngôi nhà của người bạn và tổ ấm của riêng mình. Hoặc đỉnh núi cao thân quen so với vỉa hè chung đụng đầy người xa lạ. Các nơi chốn rót đổ vào lòng chúng ta nguồn năng lượng sinh động, tưởng tượng năng lượng mình có thể đón nhận từ một nơi chốn mình thực sự như ở nhà.

Không ác cảm cũng chẳng dính bám với bất kỳ thứ gì, nơi chốn nào thái quá. Bởi há chẳng phải mối quan tâm chủ yếu của chúng ta là dẫm chân, đặt thân vững vàng trong thực tế, vào những gì chúng ta có thể nhìn thấy, nhận ra. Chúng ta khó thỏa mãn với kiểu dạy dỗ các nguyên tắc căn bản không những vô tri mà còn chẳng thể tưởng bàn được. Đấy là lý do tại sao chúng ta vun bồi sự hài lòng: đơn giản sống hạnh phúc cùng những gì đang là, ở đây và ngay bây giờ. Dựa vào thực tế của hiện tại, không vào tương lai tưởng nghĩ nào đó. Nếu học hỏi để hài lòng ngay lúc này, mình có thể mang theo cùng nó đến bất cứ chốn nao.

Nghiên cứu gần đây nhất vén lộ chút bí mật về cội nguồn của các tế bào đầu tiên hàng tỉ năm về trước thông qua tìm hiểu quá trình trao đổi chất: sự sống cơ chừng khởi đi từ chỗ không có gì.

Đâu là nơi, bạn và tôi, chúng ta thuộc về?

Vì sao em khóc?

Mặt đào phớt trắng hồng, lòng bềnh bồng xanh trong, giời ươn ướt lặng nồng, đất dâng tình mênh mông.

Vâng, bài này tuyệt không định đùa bỡn nhằm cốt minh họa câu chuyện rằng trông thấy một cô gái (có thể chàng trai) đang ứa lệ thổn thức nên Bụt động lòng hiện lên hỏi “vì sao con khóc?”

Một cách nghiêm túc, tôi nghĩ đặt câu hỏi mang tính tu từ thế là đã sai rồi. Bởi vì ai dám chắc chắn khóc đích thị sẽ làm ta cảm thấy tốt hơn?

Theo đó, khóc đa phần không đem lại nhiều lợi lạc tích cực cho lắm, chí ít không mấy tí với tâm trạng trong ngày. Không chỉ các giai đoạn khóc lóc thường tiền triệu trước 2 ngày mang tâm trạng xuống tinh thần rồi, chúng còn liên quan với tâm trạng xuống thấp vào ngày đổ lệ và tâm trạng xuống tinh thần  liên tục vào hai ngày sau đó. Vì tâm trạng thế sau những lúc đầm đìa nước mắt nên kết quả càng tăng cường thêm; thường tâm trạng chẳng mấy thay đổi (60,8%)…

Trước khi giới thiệu tiếp các nghiên cứu tìm hiểu về cái sự khóc, cần nói ngay rằng bản thân tôi phát ứa lệ bất thần thảng thốt khi chợt đọc thấy dòng chữ diễn giải gợi tò mò khẳng định khoa học thần kinh ủng hộ ý tưởng phân tâm học của Freud ra sao:

Phát hiện của Carhart-Harris cùng cộng sự về sự kích hoạt vùng Cg25 thuộc hồi liên hợp khứu- hải mã (cingulate gyrus) ở não bộ người mắc trầm cảm nặng nhất quán với ý tưởng trừng phạt kinh khủng cái siêu tôi (supeego) ở trạng thái tách biệt trong quan hệ liên nhân cách nhằm cố sức ngăn chặn sự đổ tràn các xung năng theo mô thức Panksep đầy hoảng sợ và thù hận khỏi được ý thức.

Nhân tiện, trong cuốn sách xuất bản năm 2014, nhà vật lý lý thuyết Michio Kaku chú tâm tìm hiểu cách thức khoa học khám phá ý thức, và ông cho rằng Freud không hoàn toàn sai. Không những ông tổ Phân tâm học đã đúng về hoạt động vô thức, Kaku còn nhấn mạnh rằng các nhà khoa học đang dùng các kỹ thuật quét não để định hình thành phần não bộ tương ứng với cái tôi (ego), cái ấy (id) và cái siêu tôi (superego):

Cái tôi cơ bản thuộc vỏ não thùy trán trước trước (prefrontal cortex). Đó là nơi mình trú ngụ. Bất luận khi bạn tự hỏi mình đang ở đâu đây. Wow, đấy đúng nơi bạn đang là. Và rồi các ao ước của bạn. Chúng ta nhìn thấy trung tâm khoái lạc hiện diện ngay trung tâm não bộ. Đó là libido. Chúng ta biết địa điểm của trung tâm khoái lạc. Còn ý thức thì nằm ngay đằng sau đôi mắt bạn đó. Vỏ trán hốc mắt (orbital frontal cortex) ngay sau đôi mắt là nơi ý thức thuộc về. Và vì thế, chúng ta thực sự nhìn điều đó chuyển động.

Không rõ đáng khóc òa hay cười xòa khi khoa học cũng đã kịp tìm ra các bằng chứng mang tính hệ thống về sự giả vờ nhỏ lệ của đứa bé con. Nhiều bố mẹ nhận thấy con mình giả vờ khóc để thu hút sự chú ý, song người ta nghi ngờ liệu mới tí tuổi đầu đã biết lừa dối rồi ư. Nghiên cứu của Nakayama cho thấy không nên ấn tượng xấu về chuyện khóc vờ ở trẻ bé tí, bởi cá nhân tương tác kiểu đó rất tốt cho sự phát triển về mặt xã hội cũng như cảm xúc; trẻ có khả năng khóc vờ dễ giao tiếp không ngừng với người nuôi dưỡng theo cách này hàng ngày; khóc vờ làm tăng thêm gắn bó trong quan hệ. Ngoài ra, nghiên cứu của Nakayama còn thấy hầu hết thời gian bé khóc là do tác động tiêu cực diễn tiến; ảnh hưởng tích cực chỉ quay lại tuần tự với việc tiếp xúc thể lý với người chăm sóc, hoặc kết nối với tiếp xúc thân thể và mắt.

Má ơi, giờ thì đến lượt tôi im bặt, tắt tiếng ca luôn bởi thông tin rằng nhà trị liệu già và nhiều trải nghiệm cũng hay dễ khóc hơn khi làm việc.

Khóc vì sầu muộn, khóc do sung sướng. Thế rốt cuộc khóc đang đem lại gì cho cá nhân ta đây? Giống với nghiên cứu đã tiến hành, người thường rối nhiễu tâm căn, hướng ngoại thái quá và/ hoặc thấu cảm hay khóc nhiều hơn và dễ dàng hơn; đáng ngạc nhiên, những ai mắc trầm cảm, lo âu… lại ít liên quan tần suất hoặc sự dễ dàng để khóc. Trạng thái sức khỏe tâm thần chứ không phải các nét tính cách mới liên quan với cách thức người ta cảm nhận việc khóc; trong khi chủ yếu người tham gia (88,8%) thổ lộ khóc khiến họ khuây khỏa, bớt căng thẳng thì số ít, nhất là người mắc trầm cảm, lo âu, mất khoái cảm (anhedonia), và mù cảm xúc (alexithymia) cho biết họ cảm thấy tồi tệ hoặc cũng rứa thôi khi nhỏ lệ.

Rõ ràng, cần nhiều nghiên cứu để lý giải không phải khóc luôn làm tất thảy thiên hạ cảm thấy được an ủi, khuây khỏa. E chừng, về mặt cảm xúc, khóc thường phản ánh ‘ánh đèn thân nhiệt’. Khi sống dưới quá nhiều áp lực cảm xúc, xã hội, và cá nhân do công việc, gia đình, tiền bạc, quan hệ, v.v… chúng ta bị căng thẳng về mặt cảm xúc và thấy nóng liên miên. Tựa như ô tô, không cần nhiều để khởi sự việc khóc. Những mê hoặc khóc lóc với tần suất lớn và không kiểm soát nổi là các khuyến cáo và chỉ báo stress cao độ. Giống như đèn tín hiệu ô tô, mức độ khóc nói rằng mình đang bị cảm xúc chi phối do áp lực stress khủng khiếp. Và tựa ô tô, chúng ta cần làm mát…

Vậy xử lý sao khi khóc mãi không kiềm chế nổi?

Trước hết, cần biết rằng nhạy cảm là quà tặng. Giới tâm lý học thường nhìn mọi thứ dựa theo một thang đo và nếu thế, mình ở tót cao của ngưỡng quen thuộc; tuy thế, khả năng cảm xúc bị kiểm soát quá mức hoặc kiểm soát kém. Khi thêm vào các triệu chứng lo âu và buồn bã thì chúng ta rơi khỏi ranh giới thông thường của sự nhạy cảm.

Đây là cách hay để nghĩ về tình huống trên. Nếu mình thường vốn thế và hành vi hiện tại tương tự xảy đến nhiều năm rồi thì đấy nên được xem là thuộc tính cách. Nếu các cảm xúc mình mới xuất hiện hoặc khó kiểm soát gần đây thôi thì mình dễ đang trải nghiệm stress hoặc trầm cảm ghê gớm trong đời. Ý tưởng ‘không kiểm soát’ hàm ý như thể mình không kiểm soát được đáp ứng về mặt cảm xúc. Chúng ta thường thấy điều này khi trầm cảm, trạng thái sẽ đi kèm với các vấn đề mất ngủ, ăn uống không ngon miệng, mất năng lượng/ động cơ, thu mình ngại giao tiếp, và tâm trí mãi dính bám với quá khứ. Trầm cảm khiến nảy sinh suy tư, hình dung và huyễn tưởng u uẩn…

Thế đang cười rồi chuyển sang khóc òa thì như nào?

Nhiều người chối bỏ hoặc tránh né các cảm xúc không kiểm soát được– vô thức hoặc ý thức. Người ta dùng đủ kiểu chiến lược khác nhau để lờ đi các cảm xúc gây đau đớn, từ việc bị quấy nhiễu do công việc, lạm dụng chất, cho tới việc khước từ thẳng thừng luôn. Điều quan trọng nên nhớ là khi mình bị chèn ứ cảm xúc, chúng không thoát ra được; chúng có thể lặn xuống đáy sâu cả thời gian dài rồi đột ngột trồi lên bề mặt.

Dốc ngược cảm xúc có thể biểu hiện dưới dạng thức của cơn sợ bị tấn công, hoặc chúng có thể thuộc về chuyện quá bất ngờ, nhất là khi mình đang sung sướng, ngất ngây. Có thể khi mình cho phép một cảm xúc trồi lên bề mặt, ngay cả đấy là cảm xúc hạnh phúc tích cực và cười đùa vui vẻ thì đồng thời mình cũng mở toang cho các cơn lũ cảm xúc ùa ra ào ào.

Cách tốt nhất để xử lý tình tình huống này là có cái nhìn thành thật với những gì có thể đang ứ tràn. Có trải nghiệm đau đớn nào trước đây mình chưa xử lý? Có thể đây là dịp tiếp cận với nguồn gây cảm xúc đau đớn, nhất là khi mình đã dốc ngược vào trong lòng các cảm xúc một thời gian dài. Sẽ hữu ích để khởi sự làm bảng kiểm hàng ngày tự theo dõi về các trải nghiệm cảm xúc; tiến hành xem xem bản thân bao nhiêu lần mỗi ngày nhận ra các cảm xúc hiển thị. Hãy thành thật. Thử gọi tên, gán nhãn với cảm xúc đang hiện diện. Nhớ rằng chúng ta mỗi lần thường có nhiều hơn một cảm xúc. Đấy là cách bắt đầu khơi lên cái tôi cảm xúc và nâng cao khả năng tự ý thức.

… Nguồn cơn của việc khóc khi nói lời chào tạm biệt là ‘ký ức cảm xúc’. Não bộ lưu giữ các chi tiết trải nghiệm và cảm xúc kinh qua cùng lúc. Khi một ký ức cảm xúc được tạo ra, bất kỳ sự kiện tương tự nào cũng có thể là cớ đào bới, khai quật và khiến hồi tưởng ký ức và các cảm xúc từ xa xưa. Bằng thái độ hoặc thói quen hành xử kỳ cục, não bộ phản ứng đầy cảm xúc với những gì chúng ta tưởng tượng cũng như những gì mình suy tư quyết định điều mình cảm nhận.

Có thể lý giải việc đôi khi trong quá khứ mình từng trải nghiệm một cuộc chia ly phiền muộn: lạc mất bạn tốt, bố mẹ đi xa/ ly dị, người thân qua đời… Não mình tạo nên một ký ức cảm xúc về sự kiện. Theo thời gian, với mỗi lần tạm biệt, não không chỉ lôi kéo ký ức cảm xúc đó về mà nó còn khởi sự thêm vào nỗi niềm lo lắng và những cảm xúc khó chịu. Mình sẽ thấy rằng mình bắt đầu nhấn mạnh về lời chia tay nhiều ngày trước khi sự kiện diễn ra. Với mỗi lần tạm biệt, ký ức cảm xúc trở nên rộng lớn và mãnh liệt hơn. Sự dấn vào căng thẳng này làm tăng thêm cường độ cảm xúc đạt đến điểm gây bùng phát khi lời chia tay đã đến, tạo ra cơn khóc lóc khó dừng lại…

Mẫu hình này thực sự rất thông thường. Nó giải thích tại sao cô dâu, chú rể yếu mềm, thiếu dũng cảm ở lễ cưới. Tiếp nạp bởi cảm xúc quá mạnh mẽ đủ khiến họ ngập tràn thái quá xuyên suốt thời gian sự kiện diễn ra. Vấn đề không nằm ở lời nói chia tay, tạm biệt mà nó đã khởi động sẵn rồi độ căng thẳng từ trước vốn kéo dài khá lâu. Mình trở nên quá kiệt sức về mặt cảm xúc đến độ khóc là cách đích thị giúp mình phóng thích và làm thuyên giảm cường độ mãnh liệt của cảm xúc.

Vậy đấy. Khi mình bắt đầu nhân biết các cảm xúc, bước tiếp theo là phá hiện những gì mình thấy cần thiết để tự chăm sóc bản thân. Cảm xúc là thông tin. Khi lắng nghe chúng, mình cho chính mình cơ hội để chăm sóc mình tốt hơn rồi tìm ra được cách thức để cảm nhận tốt hơn nữa.