Khi người vẫn ưa thích và chưa chán sống ở phố thị…

Dịp thành phố quê nhà kỷ niệm ngày giải phóng trôi qua lâu rồi, chắc giờ này nguồn nhiệt hứng khởi hừng hực đã vơi giảm ít nhiều. Đọng lại dấu ấn đô thị chắc là mấy từ trỏ việc làm cụ thể nay mai: phía Tây (mở rộng), sông Cổ Cò (nạo vét để du lịch đường thuỷ vào Hội An), Hoà Vang (phát triển).

Thành phố đáng sống hẳn là thành phố đảm bảo các chất lượng sống khá cao. Cả trên bình diện quốc gia, ảnh hưởng của văn hoá và xã hội lên sức khoẻ tâm trí vẫn còn là đề tài mông lung. Cần biết, tuy xã hội đặt để các quy tắc ứng xử chung song không phải mọi kỳ vọng của xã hội đều thuộc lĩnh vực đạo đức (morality); chúng ta vì thế, cần một cách thức độc lập trong việc lượng giá các tục ước (convention) nào là luân lý (ethics) và cái gì thì không. Do luân lý độc lập với các giáo lý nên nó độc lập với các tục ước xã hội. Và thường thì có 3 nơi hồi quy hành vi xã hội: cá nhân, các tục ước xã hội, và đạo đức.

Vào thời điểm mà các thành phố, trong đó có Đà Nẵng, chuẩn bị sẽ đi vào sự trải nghiệm tăng trưởng theo cấp số nhân, cùng với dân số vọt cao thì càng phải biết thấu đáo ảnh hưởng của môi trường đô thị tới hạnh phúc cùng sức khoẻ ra sao.

Ghê ta.

… Mấy đoạn trên khởi thảo đã hơn nửa năm mà giờ bài còn dang dở. Tối nay định vội vàng hoàn thành chỉ như là cách để tránh rét lúc xa nhà.

Khi bố mẹ và giáo viên trầm cảm…

Chỉ bởi vì lớn tuổi hơn và khôn ngoan hơn không đồng nghĩa là người ta đúng. Điều này đang ngày càng được khẳng định đầy bi hài với hậu quả gây nặng nề cho toàn xã hội khi tiếp tục xuất hiện các vụ việc bố mẹ ép buộc, tạo căng thẳng khủng khiếp và đòi hỏi con cái thái quá, nhất là hiện tượng thầy, cô giáo bạo hành trẻ nhỏ, phát ngôn gây thù oán mà nạn nhân là học sinh phải gánh chịu,…

Những câu chuyện đau lòng và tệ hại như thế phản ánh phong cách làm cha mẹ, kiểu quản lý hành vi (giảng dạy), các chiến lược đối phó cùng tác động của sức khoẻ tâm trí lên khả năng thầy cô giáo thể hiện phù hợp với vị thế riêng có; tỷ dụ, sự mệt mỏi kinh niên, kiệt sức, niềm tin cùng khả năng dự tính cần sự trợ giúp…

Làm người ở Việt Nam đã khổ, làm bố mẹ và thầy cô giáo ở Việt Nam càng khổ gấp bội. Tôi không rõ có báo cáo nào nêu số liệu bao nhiêu phần trăm ông bố bà mẹ và thầy cô giáo trải qua một số trục trặc, dạng thức rối loạn tâm thần nọ kia khi sinh con đẻ cái, trở thành người đứng trên bục giảng.

Với thực trạng bị chê bôi và vết nhơ kéo dài mà nền giáo dục lâu nay chịu đựng, chọn tiêu đề bài viết thế cho an toàn và tránh con mắt tò mò, vì nhẽ ra giới chức giáo dục Việt Nam các cấp phải ưu tiên từ lâu và không ngừng tạo mọi điều kiện gìn giữ trạng thái thân- tâm an lạc (well-being) của thầy cô giáo, bởi sinh viên sư phạm hẳn không thể là kẻ mù chữ song rất cần ‘tri tạo kiến văn’ (literacy) về sức khoẻ tâm trí vốn là thứ phải đạt được nhờ giáo dục bài bản từ đầu đồng thời là kỹ năng sống thiết yếu, và vì thế, đáp ứng ổn thoả với đòi hỏi phức tạp liên quan tới sức khoẻ tâm trí trong xã hội ngày nay.

Liều véo von vĩ mô tí xíu vậy, giờ thì quay về giới thiệu ngay và luôn đề tài liên quan.

Vâng, nghiên cứu chỉ ra rằng bố mẹ mắc các triệu chứng trầm cảm thì rất dễ thành những vị phụ huynh phản ứng thái quá, xúc phạm, ứng xử có vấn đề với con cái. Nhóm nghiên cứu phát hiện thấy, trong khi các bà mẹ mắc triệu chứng trầm cảm hay phản ứng thái quá với hành vi của con trẻ mà từ đó có thể dẫn đến bé gặp trục trặc trong cảm xúc và ứng xử thì các ông bố mắc trầm cảm cũng rứa luôn, có điều không dự báo vấn đề ở trẻ.

Kiểu nuôi dạy thái quá bao gồm thể hiện sự tức giận, tàn nhẫn, và bực bội khi đáp ứng với các yêu cầu của trẻ. Kết quả nghiên cứu khuyến cáo, bố mẹ rất dễ bị tổn thương khi mắc các triệu chứng trầm cảm, ngay cả khi chúng rất nhẹ (tức không đáp ứng tiêu chí chẩn đoán trầm cảm điển hình); ngoài ra, sự hài lòng của bố mẹ với mức độ hỗ trợ xã hội không có tác động chi tới các triệu chứng trầm cảm và việc nuôi dạy con quá mức cả, tuy nhiên, sự hài lòng từ hỗ trợ của chồng/ vợ thì lại có ảnh hưởng.

Gợi ý không chỉ các bố mẹ mắc trầm cảm mà vợ/ chồng họ cũng nên biết cách tự chăm sóc bản thân để nhận sự trợ giúp phù hợp và có thể tạo nên một môi trường nuôi dạy con cái nồng ấm, nhạy cảm e áp dụng được cho các thầy, cô giáo nữa.

Thật vậy, trầm cảm ở thầy, cô giáo Mầm Non có liên quan tới các vấn đề hành vi, từ xung hấn tới buồn bã, ở các cháu được thầy, cô giáo chăm sóc. Nghiên cứu này xác định yếu tố quy về mối liên quan này: bầu không khí đáng thương trong bối cảnh nuôi dạy trẻ nhỏ tồn tại như kết quả của các triệu chứng trầm cảm nơi thầy, cô giáo. Đáng lưu ý, ‘giáo viên’ ở đây trỏ cho những ai hướng dẫn trên lớp cũng như cung cấp dịch vụ chăm sóc trẻ tại nhà.

Theo nghiên cứu trước đây thì các vấn đề hành vi ở trẻ nhỏ, ở đây là trẻ 3 tuổi, tạo nên những trục trặc về sau gồm kết quả học tập giảm sút và thiếu hụt  các kỹ năng xã hội; nghiên cứu vừa dẫn thì bao gồm các hành vi như hung hăng, tức giận, mất khả năng kiểm soát cũng như hành vi nội tâm hoá như trầm uất, lo âu, buồn bã, và thu mình.

Để cân bằng, như lời tạm kết, một chương trình can thiệp học đường nhằm nâng cao sự tương tác nồng ấm và quan tâm giữa một giáo viên và trẻ nhỏ có thể làm giảm thiểu sự căng thẳng tinh thần của trẻ ở lớp học. Nghiên cứu chuyển tải thông điệp rõ ràng rằng mối quan hệ tích cực giữa thầy cô giáo và học sinh là rất quan trọng; những gì giáo viên tiến hành ở lớp học, cách họ ứng xử, tính quả quyết và sự hỗ trợ của họ thảy đều tác động mạnh mẽ tới trẻ nhỏ và sức khoẻ của chúng.

Xem phim Công Tử (The Big Lebowski), nghĩ về thiền và sự bà điên đáng đồng tiền

Tròn 20 năm một bộ phim (1998). Nội cái tên nguyên gốc lẫn khi Việt dịch ra thì đã thấy cà chớn và bụi bặm, thậm chí tuyền ăn chơi nhảy múa chẳng hề nghiêm trang, đứng đắn một tí nào rồi.

Gã cà lơ phất phơ í thật biết lười và tiêu tốn thời gian điệu nghệ quá chừng. Trên cái nền của sự nhầm nhọt tuổi tên và danh phận, giả định vụ án hình sự bắt cóc tống tiền, và nỗi niềm lo lắng cho sự an toàn của nữ con tin, đề nghị cảnh sát điều tra chiếc xe hơi hết xí quách cùng cái vali chứa khoản tiền triệu Mỹ kim bị đánh mất… bộ phim xen kẽ bằng cảnh chơi bóng gỗ (bowling) và nhân vật chính tắm trong bồn với rượu vang Nga trắng nhấm nháp cùng nhạc dịu êm, rồi bọn đột nhập tè trên tấm thảm vừa khít sàn nhà, thậm chí, đạo diễn còn dàn dựng cả cảnh trao đổi về mỹ thuật, đóng phim khiêu dâm, cuộn mình trong chăn sau khi làm tình để tăng khả năng đậu thai, nói ba hoa chích choè về người thân và công việc, trỏ sang cả việc đi phỏng vấn con nhà người ta vì nghi thằng bé lặng câm í cuỗm đống tiền lớn.

Bi hài, cảm xúc dâng cao, đạo đức thiết tha gìn giữ, hội chứng chiến tranh Vietnam, điện thoại reo và tin nhắn lại trên máy, tôn giáo, phân biệt chủng tộc, chết đột ngột, nghi lễ rải tro thi hài dọc bờ biển, TV đưa tin thời sự về Saddam Hussein, thất nghiệp, thi đấu thể thao…; đủ cả, lắm trò, nhiều tình tiết diễn biến hồi hộp song rốt cuộc thì vớ vẩn, tẻ nhạt, chẳng có gì ghê gớm xảy ra.

Những mường tượng, hình dung, dự tính, đoán định… đều trật lất.

Đúng là đi đâu loanh quanh cho đời mỏi mệt.

Việc cần làm thì cần tập trung làm. Chơi bowling thì yếu tính là cứ ném bóng thôi. Luyện tập mãi, làm đi làm lại… Không chú trọng và nghĩ tới kết quả.

Không bỏ chạy, né tránh hoặc khao khát nơi chốn nào muốn tới. Mọi thứ đã có ở đây, ngay dưới đôi chân này. Tỉnh giác để ghi nhận những gì đang xảy ra, mà không đánh giá, cũng chẳng quá mê thích, ác cảm hay ghét bỏ chi.

Học hỏi và giác ngộ trên tiến trình của đời thường hàng ngày rối loạn, lung tung. Trân quý bất kỳ cuộc gặp gỡ và với con người trong hoàn cảnh nào. Chỉ làm những gì phải thế, và bắt đầu thư thái. Mắc kẹt nhiều và đòi hỏi thông tin vì e ngại hành động. Đầu tư thời gian và tâm trí, dấn thân, và mọi sự trở thành một phần của đời mình. Suy nghĩ cóc phải là vấn đề; tê cóng do mong đợi kết quả cụ thể và/ hoặc muốn mọi sự hoàn hảo.

Mọi người đều khao khát hạnh phúc. Thay vì khốn khổ với vô vàn đe doạ ảo ảnh chẳng hề xảy đến, hạnh phúc là những gì đang xảy ra. Đủ kiên trì và rộng lượng để khởi sự một ngày mới khác, buồn chán và nhạt nhẽo.

Cảm thấy không thuộc về, bị cộng đồng tẩy chay: ê chề và đau đớn thực thể

Chuyện cô giáo Minh Hương (1993) bắt nữ sinh Phương Anh lớp 3 súc miệng bằng nước vắt giẻ lau bảng, vì bé nói chuyện riêng, nối dài thêm danh sách những vụ bê bối của ngành giáo dục, góp phần làm thực trạng bạo lực học đường phức tạp đến độ Bộ trưởng Bộ Giáo dục & Đào tạo vừa cấp tốc ký công văn về tăng cường công tác đảm bảo an toàn, an ninh trường học…

Trả lời phóng viên vào cuối giờ chiều qua, cô Hương liên tục khóc và nói mình rất ân hận. “Sự việc đã đi quá xa, không còn như lúc xảy ra ban đầu nữa. Để xảy ra việc là do tôi lỡ, vì kinh nghiệm của tôi trong các tình huống sư phạm chưa nhiều nên tôi mới xử lý bột phát như thế. Tôi nghĩ chỉ doạ cho con sợ để ngoan hơn trong giờ học chứ hoàn toàn không có ý ghét bỏ hay hành hạ con”, cô Hương vừa khóc vừa nói.

Khi phóng viên đặt câu hỏi về việc chị nói sự thật đã đi quá xa không như ban đầu nữa cụ thể là thế nào, cô Hương đã từ chối kể lại chi tiết vụ việc.

Cảm nhận thuộc về cộng đồng là hết sức quan trọng vì cả sức khoẻ thể chất cũng phụ thuộc vào nó.

Sống ở đời, nói chung, mọi người đều cần cảm thấy mình thuộc về nơi chốn nào đó; đấy là nhu cầu cơ bản rất người. Khi chúng ta không cảm thấy mình thuộc về, các vùng thể hiện cơn đau thể chất ở não bộ kích hoạt. Nghiên cứu của William (2009) nhìn vào đáp ứng khi người ta bị bỏ rơi: đau đớn, đối phó, và nếu sự bị loại trừ, cô lập kéo dài thì xuất hiện trầm cảm và cảm thấy tuyệt vọng.

Như thể, khỏi cần bị bồ đá hoặc tan nát cuộc tình, ngay cả các cử chỉ vi tế như chằm chằm ai đó như thể họ không tồn tại dễ khởi sinh cảm giác bị tẩy chay. Thực tế, ai cũng ít nhiều trải qua song với một số người thì đấy là chuyện họ phải đương đầu mỗi ngày.

Bạn bè thân thiết và gia đình gần gũi có thể đem lại cảm giác thuộc về, song trong thế giới ngày nay, quan hệ giá trị không nên xem thường lại nằm ở sự kết nối với các nhóm xã hội lớn hơn thế nhiều. Và hẳn là chỉ số hạnh phúc tất bị ảnh hưởng, với các dấu hiệu thiết thực như thu nhập không đủ khả năng chi trả, sức khoẻ giảm sút, thiếu tính tự chủ để tự ra quyết định…

Như thế, cảm giác tổn thương cũng gây ra đau đớn thực sự về mặt thân xác, và não đáp ứng tương tự nhau việc ta bị chối bỏ và ta bị thương tích về mặt cơ thể. Câu trả lời cho mối liên kết khá lạ lùng này nằm ở khía cạnh tiến hoá của nhân loại: thời kỳ săn bắn- hái lượm, con người sống trong các nhóm nhỏ theo chuẩn tắc, bị tẩy chay khỏi bộ lạc đồng nghĩa chết chắc, vì chúng ta khó sống đơn lẻ lâu dài. Do đó, ngay từ buổi đầu ấy chúng ta đã phát triển hệ thống cảnh báo nếu mình gặp nguy cơ bị tẩy chay, và các dấu hiệu sớm nhất mang tính định mệnh là bị loại ra. Trải nghiệm những hình thức bị bác bỏ, từ chối, loại ra thế cung cấp lợi thế tiến hoá hết sức đau đớn, vì rốt ráo nó khiến người ta thay đổi hành vi ứng xử, vẫn kết nối với bộ lạc, và cố lờ đi để sống hết tháng năm dằng dặc trên đời.

Sự nâng đỡ và hỗ trợ xã hội, do đó, vô cùng cần thiết với những ai bị khiếm khuyết, nghèo đói, mới nhập cư,… đặc biệt bị phân biệt đối xử tàn tệ như cộng đồng LGBTQ, nhất là với những ai đang trải qua các dấu hiệu, triệu chứng thường gặp của các rối loạn, trục trặc tâm thần như tâm trạng bất ổn, thay đổi cách ghi nhận mọi sự, ám ảnh, sợ hãi, lo âu,.. Đừng quên, các rối loạn tâm thần và trục trặc về sức khoẻ tâm trí thì không loại trừ ai cả.

Mấy giờ thì ai cần có mặt?

Trong tiếng lách tách của những sợi phở lứt nhút nhát, thời gian nứt ra từng nỗi niềm trong sạch. Em ngạc nhiên vì mình không dùng nước hoa mà sao vẫn tạo mùi thương nhớ. Sự ngậy thơ chết người như chút hoang đàng gửi lại giữa chốn đời chật chội. Và mặt trời đang hắt lên từ tốn sau cơn mưa ngày tiễn ông Công, ông Táo…

Vừa trôi qua từng căn lều cỏ trên đồi cao hoàn thành xong nhiệm vụ che chắn bởi đuổi xua chia thì quá khứ. Hoa của nụ cười còn phong kín dưới kẽ lá xanh mềm. Đêm qua có giấc mơ về một đôi tay bước tới bàng hoàng. Không tổn thương da mà ứa lệ mắt nhìn. Chớ thả con cá chép lơ ngơ xuống lòng hồ khó dò đáy vực.

Buổi sáng hiển thị trên màn hình máy tính với cái khung hứa hẹn lối cò cưa ma mãnh. Chúng ta hãy tự hỏi mình về những lá bài tuyệt đối phải chuyển lật sang nhằm tìm ra thật chính xác giả thuyết căn cốt. Mấy ngọn nến (hình như con số 7, chưa tính nhiều cây khác phòng hờ) sáng trong đêm qua bất ngờ vì không gian nằm ngoài lớp học. Dễ hiểu niềm vui của một cô bé kén ăn được phép ngậm chút bánh ngọt vì hàm răng chuột nhỏ xíu.

Chàng trẻ tuổi Tết nhất nằm bệnh viện chờ hồi phục lại hoàn toàn sau vụ tự sát hụt. Chưa rõ sẽ tiếp tục tiến trình trị liệu theo cách nào thì người cùng người bước ra cánh đồng hoa hướng dương một hướng. Tranh thủ dọn vỏ luôn các quả táo Chelan quyến rũ bất thường.

Thông báo vé tháng xe bus được trợ giá hiện dán vào mặt sau của tờ quảng cáo thuốc tẩy trắng răng và đồ nhai ngậm đảm bảo đưa tâm trí thị dân dần hóa tinh tuyền, tăng cường và cải thiện trực giác, cắn sạch hết tai ách và khổ đau ngấm độc truyền thừa.

Cúng kính thiếu lễ nghi, sự vụ bắt đầu từ nhận thức. Hạt giống ngờ vực được gieo xuống mảnh đất của bất tín và bước đầu nhận tưới tắm thông qua hệ thống lọc lắng bù lu bù loa ngắn hạn. Mớ cải cúc bày ra chưa gì đã vội vàng bầm dập.

Café đắng, trà cũng đắng, đường xa tít tắp. Mấy giờ thì ai cần có mặt?

Vướng bận ta bà đỉnh núi Everest

Xem Everest (2015) vào chiều cuối tuần sấm giật báo hiệu cơn giông mùa hè bên ngoài cửa sổ giữa lòng phố thị, có lẽ sự dự đoán ấy quá mức êm đềm so với thực tế khí hậu khủng khiếp khó ngờ trên đỉnh núi kia.

E bộ phim không dựng lên đặng ca ngợi sức mạnh tinh thần của con người; hơn thế , nó nghiêng sang phản ánh sự nguy hiểm cùng cực khi các cái tôi không được kìm hãm. Leo núi, tại sao không; cơ mà tại sao vẫn cứ muốn chạm đỉnh với bao nguy cơ chết người rõ ràng rồi làm tàn phế chính mình cùng cuộc đời kẻ khác?

Everest còn đó vùng tử thần với độ cao trên 8.000 mét, nơi người ta không thể thích nghi khí hậu lâu dài và tiến trình chết chóc luôn chực sẵn. Các chức năng thể lý hỏng hóc dần, thậm chí gây hoang tưởng lẫn ảo giác nữa; thiếu dưỡng khí phụ trợ, sự sống chỉ lưu giữ trong vòng 48 tiếng đồng hồ. Các cơn bão tai quái, sườn dốc trơn tuột, băng quất tê cóng, … đủ khiến sự tồn còn trở thành điều gì đó thật huyền diệu. Với bối cảnh phim, 8 kẻ leo núi đã tử vong, và danh sách người leo núi chết tiếp tục được cập nhật cho đến 22.5.2016 này dù lịch sử đâu nhất thiết cần được lặp lại.

Tại sao (leo)? Câu trả lời (đậm hơi hướng vinh danh) là ‘bởi vì nó ở đó’. Song đích thị gì là ‘nó’ đây. Tự thân ngọn núi tên là Everest lừng danh, hay ngọn núi nội tại của bản ngã cứ ước ao khẳng định chính mình, để được lượng giá đối kháng với ngọn núi- ai- đó- khác. Bởi vì nó có thể gợi cảm hứng cho bản thân lẫn tha nhân? Song đáng giá chăng nếu nó ở đó đủ để ta trả giá đắt hoặc tiêu đời luôn? Đặt câu hỏi ‘đáng giá?’ bằng cách nào thì hợp lý thuận tình, đúng đắn và toàn vẹn? Nhiều vị leo núi cốt cạnh tranh với ngọn núi và những kẻ leo núi khác. Chẳng thấy bao nhiêu bản ngã tham gia vào ư, thế sao khả năng chết chóc lại lớn thế? Liệu có kỳ cục đỉnh núi là vô ngã, Everest quả là thế. Khôn ngoan hơn chăng khi không chinh phục bản ngã?

Lần nữa, khốn khổ để chinh phục Everest đã là sự khiêm cung. Cho những ai lên được đỉnh, thế là đủ cho bản ngã? Liệu họ sẽ đặt để mục tiêu khác ‘cao hơn’. Khi bản ngã ghê gớm không được kìm nén, nó liệu còn khiêm cung? Tại sao không nhạy cảm nhận ra các giới hạn trước khi quá muộn màng. Trong cuộc đấu dài hạn, ngay dù vô ngã, thiên nhiên luôn luôn chiến thắng với tuổi già, bệnh tật và cái chết. Với những ai khổ đau khi leo núi, cầu cho những thử thách đích thực chuyển hóa đời họ, không ngừng nhắc nhở họ trân quý cuộc sống nhiều hơn; nếu không thế, các đớn đau kỳ cùng ấy chẳng giá trị gì, và sự thất bại khi leo núi chỉ đơn giản là sự thất vọng của các hành trình bất tận của bản ngã.

Một sự thượng sơn thành công chỉ là nửa hành trình, hạ sơn an toàn và nhanh chóng cũng thiết yếu chẳng kém. Trong khi tất cả các cuộc huấn luyện đảm bảo ổn thỏa, Everest há chẳng phải là sự khắc kỷ cực doan cho một độ cao phù du cần chiếm lĩnh?Có vẻ, chỉ lý do duy nhất leo Everest sẽ là được giải cứu cho những ai bị bỏ rơi. Thẳng thắn, chỉ có các kẻ khùng và Bồ tát mới dám lao vào luân hồi bể lửa; cái sau mới cứu nổi cái trước.

Tại sao không ngưỡng mộ Everest từ khoảng cách nhất định. Tại sao buộc mình phải dính bám vào đỉnh chóp của nó? Và tại sao không leo các ngọn núi chẳng có vùng tử thần, trong khoảng thời gian ngắn ngủi còn lêu bêu giữa cõi ta bà?

Muôn đời kháng cự

Thật bàng hoàng khi biết mình đang đội trên đầu một cái mũ hàng hiệu hai chữ N & Y xoắn vào nhau vừa phải, phía sau nổi bật dòng ‘New York’ điểm danh tên chàng đố lẫn vào đâu được. Lòng thầm mong với tinh thần sám hối hồi hộp dâng đầy khá vô duyên rằng hy vọng, đó đích thị chỉ là chơi đểu hàng nhái thôi.

Với cách phối duy nhất đen trắng, lưỡi trai phía trước gập cong rất điệu, chất liệu vải mềm tay, và kiểu thiết kế chẳng thể đơn giản hơn được nữa. Sự đời thử thách thiệt éo le, khoác thêm thứ gì lên người đã mệt thêm nhọc, giờ còn phải của nợ tiếng tăm e quá đau thương. Lặng thầm hỏi Google, ra y chang hình mẫu độc chiêu khó đụng; giá bán ở xứ Việt mấy trăm ngàn hiện đang thời thượng (thiệt tình khai nhanh là bà chị bán đồ bành cạnh chợ vui tính chẳng quá xa chỗ ở nhìn nhau hỉ hả rồi nhẹ hô ’em ơi chị để ba mươi ngàn’, rồi người hoan hỉ chẳng kém lúc thực nhận 28.000VND vì đó là toàn bộ số bạc lẻ tôi có nơi cái kẹp tiền gọn gàng).

Không nhớ được lần cuối cùng mình đội mũ… Gần lắm thì cũng phải hơn 14 năm rồi, do quãng dài miên man trú thân ngoài Hanoi liên tục, đầu trần cứ lơ ngơ vô tư phơi cùng thời gian quá ngọ. Bao nhiêu lần sóng dập đất bồi hồ Tây da diết, ê chề thủy triều lên xuống sông Hồng ì ạch, mấy độ hồ Văn tại Văn Miêu lừng lẫy ỡm ờ dự định thay nước thì chừng ấy đận mưa to nắng quái cũng kiên định lập trường để mặc tóc tai thổi thiếu định hướng theo cùng gió ngàn bay.

… Phần khó khăn nhât trong thiền minh sát (insight meditation) là nhận ra tâm trí mình luôn luôn chống kháng; bằng không, nó sợ cóc thể tồn tại nổi. Nếu mình nhìn, chống kháng bằng một cái sự trông, một chiều- nhìn, một cảm- giác- nhìn, một cảm- nhận- nhìn; nếu mình nghe, ngửi, nếm, chạm… thảy đều thế hết. Và đặc biệt, tinh tế nhất: nếu mình ‘nghĩ’ thì luôn sẵn đấy một chống kháng ngay lập tức, ở- đây- và- bây- giờ hao tốn năng lượng khôn xiết. Tất cả trong một khoảnh khắc, khoảnh khắc nối khoảnh khắc, mê mệt.

Gì mang nghĩa ‘một sự chống kháng’ đây?

Như này, mình nhìn vào màn hình máy tính hoặc một bài báo. Một sự liên tiếp của nhìn, nhìn, nhìn (các con chữ), nghe nghe nghe (âm thanh bao quanh) và nghĩ nghĩ nghĩ (các tư tưởng, lập luận trong văn bản) được khai triển với một tốc độ sửng sốt và lực lượng hối thúc bất ngờ. Chúng giục giã gì vậy? Chúng giục mình ‘là’ chúng. Những gì ta sở hữu sở hữu ta, những gì ta nắm bắt nắm bắt ta. Giờ nhé, mình có thể mắc lỗi lầm ‘đói khát’ một số cảm xúc hoặc ham muốn dạng ‘Tôi thích văn bản này’ hay thậm chí khủng khiếp ‘Tôi ghét văn bản này’.

Nghe hay ho thật, cơ mà đấy không phải là những gì Đức Phật trỏ khi nhắc tới đói khát trong bối cảnh thế. Những chuỗi suy tư đã ngụ sẵn nhiều nhiều khoảnh khắc cá nhân được kết nối với nhau bởi một nỗi niềm khát khao tham lam vô độ vì đời sống, vì tồn còn, vì tiếp diễn; một nỗi khát thèm hiện hữu, nó không mang nghĩa nối kết các cuộc đời để tái sinh.  Mình không nhất thiết phải nhớ bao nhiêu kiếp dĩ vãng đã qua hoặc nhìn tới tương lai mù khơi đặng thấu hiểu lời Phật dạy.

Không, sửng sốt tột độ khi ta nhìn sát lại nơi mình: rất trực tiếp ngay dưới mũi, trong đôi mắt, vào lỗ tai, giữa vô vàn ý nghĩ. Từng thứ và mỗi một khoảnh khắc. Nó sát gần tới mức mình không thể nhìn thấy nó. Bởi vì diễn tiến, hiện diện quá nhanh, và chẳng hề có con đường thông thường nào để ‘thấy’ và ‘làm chứng trực tiếp’ những gì đang diễn ra dưới cánh mũi này cả. Nữa nhé, để ‘sống’ tâm trí mình cần nhóm hội và ghi nhận rất nhiều nhiều ở cái nơi vốn chỉ là các bong bóng nổ bôm bốp có mặt rồi biến mất. Làm cách nào, mình nghĩ, mình có thể bước đi, nếu quả thật mình đã từng thế rồi…

Giờ, còn nhớ buồn cười chứ, cái mũ lưỡi trai sành điệu N & Y xoắn bện phụ thuộc và khát thèm không ít người muốn tậu. Liệu mình có thể đập bẹp, uốn phẳng và đơn giản gọi chúng là ‘các phiền não tinh thần’ (defilements), hoặc các cảm xúc giời ơi đất hỡi. E chúng ta còn đề cập đến chúng chi tiết rõ ràng, song chắc hẳn cần đặt trong bối cảnh của đạo đức và khai tâm vỡ vạc những gì bấy lâu mù tịt…

Điều thân chủ cần

Quên mật khẩu cài then, nhờ gió mùa nhắn lại...
Quên mật khẩu cài then, nhờ gió mùa nhắn lại…

Sự thật, điều hầu hết thân chủ tham vấn, tâm lý trị liệu cần thì vượt xa hẳn yêu cầu được can thiệp bằng thuốc men và/ hoặc tái cấu trúc nhận thức, vốn là hai phương thức thực chứng thông dụng nhất có thể cung cấp.

Vì mỗi người thảy đều kiếm tìm ý nghĩa và sự bình yên. Họ cần và xứng đáng được trợ giúp vì các khủng hoảng đau đớn, kinh hoàng, đầy hiểm họa hoặc thấm đẫm hiện sinh, đương đầu với ‘đêm tối của tâm hồn’.  Họ cần một phương pháp tâm lý giá trị đủ khiến họ đương đầu hiệu quả với những con quỷ ẩn dụ, cơn tức giận và trạng thái thù hận kiềm nén, và thực tế tồn còn của tội lỗi. Họ cần tiếp cận một thứ tâm lý trị liệu nhằm đặt câu hỏi đúng, và không e ngại đi theo đường hướng tâm linh. Họ cần một kiểu tâm lý trị liệu phục hồi tâm hồn mình.

Hơn một thế kỷ qua, từ nguyên Hy Lạp ‘psyche’ đã bị diễn giải sai lạc khi chỉ mang nghĩa là ‘tâm trí’ (mind); hậu quả, tâm thần học, tâm lý học và tâm lý trị liệu- nghiên cứu và chữa lành tâm hồn- chủ yếu quan tâm tới tâm trí mà thôi (bao gồm ý thức hoặc tư duy, tri giác, ký ức, tưởng tượng, ý chí và cảm xúc) và hành vi con người. Song thuật ngữ cổ điển ‘psyche’ chứa đựng biểu tượng hóa xưa cũ là đời sống, tinh thần, cái tôi hoặc tâm hồn. Những gì khách hàng lựa chọn dịch vụ tâm lý trị liệu cần bây giờ là tâm lý trị liệu đích thực.

Dù chúng ta hiểu biết rất nhiều về trí nhớ, thực sự chúng ta không hiểu mức độ tương tự về trầm cảm chẳng hạn. Tất cả chúng ta có ký ức ngắn hạn về những gì mình cần cho một giai đoạn ngắn, như danh sách vật dụng cần mua trong tiệm tạp hóa hoặc nơi gửi xe máy. Song bằng cách nào và tại sao mọi thứ được mã hóa thành ký ức dài hạn thì có thể vẫn còn là một bí mật. Rồi, tâm trí cứ giấu giếm. Các ký ức này có thể thuộc giác quan, phong nhiêu với các cảm xúc. Nhiều trường phái tư tưởng hàm ý nhờ xử lý chúng mà ta vén lộ các bí mật của tính cách hoặc thay đổi hành vi.

Song lần nữa, cơ chừng bất khả. Tính hiệu năng của phân tâm học luôn vẫn sơ sài lắm. Trị liệu dùng lời nói dài hạn giữ vai trò nhất định song với nhiều người, khoảnh khắc bừng ngộ sẽ không trực tiếp nảy sinh trong sự thay đổi hành vi. Buồn thay, nào dễ sở hữu thần dược.

Liệu rằng chúng ta nên cởi bỏ mọi tấm mạng che chắn? Dù hiểu biết tạo nên thay đổi, song căn bản là hành động. Nếu có thể phát hiện cái gì đằng ấy, chúng ta nên gắng sức phơi tỏ; cơ mà với một ký ức tổn thương, đau đớn đã kiềm chế quá lâu thì thông thường tốt hơn hết là để mặc?

Dẫu rằng nhiều điều có thể xích gần ấm áp bên dưới các tấm khăn che, trải nghiệm đời sống hay nhất lại theo chiều thẳng đứng. Nếu có thể sờ chạm được một số đồ đồng nát, e nên dồn lực để loại bỏ hết chúng. Không có trải nghiệm nào trong đời mà chẳng hề vướng bận sầu khổ, bất kể mình muốn hay không; song tốt nhất bỏ qua một số miếng tảng, u bướu khó nhằn.

Nếu chú mục bất tri ghê gớm vào các nỗi niềm sầu khổ, chắc chắn mình sẽ bỏ nhỡ cơ hội triển nở thật thiện lành.

Một đời trang mới

Lời thuyết pháp đầu tiên, đớn đau và khổ sở, hiển thị thành hoa trái dâng người
Lời thuyết pháp đầu tiên, đớn đau và khổ sở, hiển thị thành hoa trái dâng người

Đòi hỏi câu trả lời đúng đắn vào lúc sắp chốt cửa một ngày dễ gây nên tràng cười sảng khoái vì tính tình thơ dại quá đỗi.

Có hai bức thư luôn luôn an toàn và thoải mái nhất đặng gửi đi. Chỉ việc nói ‘không’ sẽ giữ mình khỏi dây vào thế giới rối rắm. Dù *cực kỳ* (sến quá) phiền phức, lúc nào đó cũng buộc phải nói không. Chẳng còn thời gian… lấp đầy khoảng trống nữa. Dĩ nhiên, phức tạp với đủ thứ điều vật nảy sinh thêm, có đủ lực lượng thúc đẩy ứng xử. Dĩ vãng, tính cách và sự trùng khớp thảy đều tác động đến tiến trình ra quyết định. Hầu hết chúng mình học hỏi đúng từ sai, bất luận chủ thể như nào, và biết khi nào mình nên nói không ngay cả nếu không ai nói thế.

Thi thoảng sẽ tán đồng ‘vâng’ rất dễ dàng. Chỉ việc nhất trí, tiến lên rồi nhận được. Nói vâng rằng điều ấy có thể tốt hoặc không hay ho chút nào với mình. Hình như nhiều nguy cơ lấp ló hơn. Đồng ý hành động đối lập với chẳng ngọ nguậy chân thay chi cả. Cơ chừng chẳng hàm ý luôn luôn chọn ‘D’ vốn không có mặt chút gì bên trên í. Nỏ có ai…

Và lắm lúc vâng hàm ý không và không hàm ý vâng. Vâng với không thức khuy hơn và mình sẽ chẳng kéo dài thói quen tào lao. Kiểu tựa dạng củng cố tích cực và tiêu cực ấy. Dốc cạn tư tưởng lại trần trụi thấy rằng thiếu điểm gặp nhau thực tế mà là khởi sự liền tức khắc một lộ trình khác hẳn.

Các quyết định luôn khó nhằn, không hơi đâu tốn neuron ngờ vực vụ đó. Song luôn luôn nói vâng, hoặc luôn luôn nói không thì chẳng bao giờ dẫn chạm về chỗ dừng chân mình cần thiết muốn là… Suy nghĩ thời thượng chẳng khó khăn gì thao tác gắn nhanh bản dạng với Tân Hiệp Phát THP. Tôi nghĩ chúng là sự ghét bỏ mang tầm vũ phụ phổ quát.

Bất kỳ điều gì mình lựa chọn. Một đời trang mới.

Khuyết tật, trục trặc, thiếu hụt, khó khăn, và một nửa của sự hòa hợp: điều có thể hiểu không hề đơn giản ngay cả khi đã thấy sờ sờ trước mặt…

Lòng thôi tơ tưởng, sông trôi muôn hướng...
Lòng thôi tơ tưởng, sông trôi muôn hướng…

Trạng thái khuyết tật (disability) cùng vô vàn biểu hiện trục trặc, thiếu hụt, rắc rối, khó khăn, bất ổn, … là chủ đề quá dễ khiến thiên hạ chú ý nếu truyền thông cố tình khai thác. Hai vụ đình đám gần đây ở trong nướcngoại quốc càng khiến công luận bàng hoàng về những ví dụ dính dáng sâu xa tới trạng thái định kiến, phân biệt đối xử và mẫu rập khuôn.

Từ “khuyết tật” trỏ điều rõ ràng như chuyện di chuyển khó khăn hay trục trặc cảm quan kiểu bị  câm điếc, mù lòa chẳng hạn; song thực tế, khuyết tật còn bao gồm cả bệnh tiểu đường, nghe kém, rối loạn giấc ngủ, đau mạn tính hoặc viêm khớp, và kể cả rối loạn stress sau sang chấn (PTSD) bởi vì tất cả các trạng thái ấy có thể quấy nhiễu, phá vỡ các hoạt động hàng ngày. Mình có thể gặp một sinh viên mắc khó khăn về đọc (learning disability) cần thêm thời gian làm bài kiểm tra đủ khiến mình tự hỏi chẳng rõ khái niệm ‘khuyết tật’ có hợp pháp không đây. Sinh viên gặp khó khăn học đường này dễ trải nghiệm mức độ hụt hẫng rất cao và kết quả học tập khá tệ nhưng lại cứ mang giả định rằng năng lực bản thân vốn thấp tè thế thôi. Một người mới tiến triển trục trặc về khả năng nghe có thể đề nghị mọi người nói to lên hoặc lặp lại câu cú song người này không kết nối với trải nghiệm là mình đang mắc mội khuyết tật; người ấy cho rằng ấy chỉ là biến thể trong lắng nghe thôi hoặc nghĩ do môi trường khiến việc nghe khó khăn…

Nếu họ chưa bộc lộ, nào ai dám chắc kẻ đấy bị một khuyết tật vô hình. Với nhiều định kiến và phân biệt đối xử ghê gớm, quyết định bộc lộ một khuyết tật vô hình với tha nhân e sẽ đè nặng tâm trí rất kinh khủng, khiến nảy sinh nhiều thách thức ghê gớm về mặt xã hội lẫn công việc; chuyện che đậy gây ảnh hưởng tiêu cực về sức khỏe  thể chất và tinh thần; ngược lại, thái độ cởi mởi giúp người trong cuộc tìm thấy rồi phát triển mạng lưới hỗ trợ xã hội với đối tượng cùng hoàn cảnh hoặc trải nghiệm.

Thực tế rõ ràng là người quản lý, thầy cô giáo, và nhiều tầng lớp khác nên nhận ra các thách thức đặc trưng liên quan với dạng thức khuyết tật vô hình. Với nhiều khuyết tật vô hình hay gặp,  thực tế đối tượng cũng chẳng hề tự quan sát thấy các triệu chứng tâm lý hoặc thể chất họ đang trải nghiệm.

Câu chuyện về người đàn ông 32 tuổi đang có vợ con Nick Vujicic chỉ ra rằng bị khuyết tật thúc đẩy chúng ta nhanh chóng thành thật với chính các cảm xúc của bản thân; vì thế,  đó lá lý do mọi người e sợ… Phải cởi mở, nỗ lực tiến hành một bước đi đặc biệt. Ấy không phải sự khiếm khuyết của người ấy biểu tỏ mà chính bản thân con người ấy đích thị thể hiện vậy.