Giơ tay rồi ngồi nhìn vào mắt nhau: trông thấy điều lo lắng không cân xứng

Vì người cười không khóc, lòng buông cùng cỏ cây...
Vì người cười không khóc, lòng buông cùng cỏ cây…

Thật cảm động khi có cơ hội ngồi đối diện nhìn vào mắt nhau; chắc càng tuyệt, nếu giơ thêm bàn tay vệ sinh sạch sẽ trước vấn nạn biến đổi khí hậu toàn cầu. Nghiên cứu cho thấy, chỉ cần 4 phút tiếp xúc mắt liên tục sẽ làm tăng thêm sự thân mật, thậm chí, có thể xảy ra chuyện khiến kẻ lạ phải lòng nữa. Vâng, thường thì tuổi trẻ vốn có xu hướng lãng mạn và không ngại ngần tiến hành cách mạng đủ mọi loại thứ trên đời.

Bọn ta *nên* lo lắng điều gì? (Lo lắng vì chẳng phải ai khác, chính chúng mình góp phần tạo dựng tương lai).

E chừng ấy là nỗi sợ hãi không cân xứng: sự thiếu nhất quán giữa trạng thái khách quan của khoa học với sự khinh rẻ của đám đông to mồm đó đây. Nguồn cơn khởi phát dễ tìm thấy khi cân nhắc điểm khác biệt căn bản giữa hai ‘thế giới’.

Một là thế giới của các ý tưởng mang nội dung khách quan, đặc thù khoa học như khối kiến thức gồm các lý thuyết khả thể và đích thực, sự đúng đắn hoặc có thể sai của chúng, tính có thể bác bỏ, các trắc nghiệm chấp nhận hoặc thất bại, các khẳng định tin cậy hoặc chẳng thuyết phục, các mục tiêu thỏa mãn hoặc không trả lời nổi, sự triển khai bằng chứng cốt lõi, thành tựu tiến bộ đạt được. Khoa học theo Darwin chẳng hạn, giữ vị thế cao trong thế giới này với kiến thức khách quan tựa như ‘ý tưởng duy nhất hay ho chưa từng ai sở hữu’, và chắc hẳn độc sáng trong lịch sử khoa học; tưởng chừng không thể bị thay thế, sinh học sẽ là mãi mãi theo kiểu Darwinian, vì sự chọn lọc tự nhiên có vẻ là cơ chế duy nhất thực hiện thiết kế mà không có nhà thiết kế. Và hiểu biết Darwinian về bản chất con người là sự ứng dụng trực diện với tuệ giác căn bản đó. Nỗ lực nghiêm cẩn đầu tiên khoa học vì bản thân chúng ta…

Thế giới khác là thế giới chủ quan của các trạng thái tinh thần, của con người và xã hội: suy nghĩ, niềm tin, tri giác, cảm xúc, tình cảm, hy vọng, hoài bão.

Lưu ý sự phân biệt này, chúng ta có thể ghi nhận hết sức chính xác sự mất cân đối, không tương xứng và tại sao nó lại gây lo lắng đến thế.

Nói chung, sự tiếp nhận của công luận về một lý thuyết khoa học tán thành do và đa phần nhất trí bởi việc đánh giá thế giới khách quan của các ý tưởng. Tuy nhiên, nó không giống trường hợp hiểu biết khoa học về bản chất tiến hóa của nhân loại và vượt trên tất cả, các bản chất giữa giống đực và giống cái, đàn ông và đàn bà. Nếu các tranh cãi về khoa học tiến hóa của bản chất người được thực hiện trong thế giới của các ý tưởng mang nội dung khách quan, sẽ không có cạnh tranh; lý thuyết tiến hóa sẽ thắng thật dễ dàng. Song, như một sự kiện xã hội học, giữa thị trường công khai thì khả năng nó sẽ thất bại thảm hại trước những chỉ trích om sòm.

Bằng cách nào ư? Vì trong một sự đảo chiều hoàn toàn của quan hệ khách quan giữa khoa học với những chỉ trích như thế, tất cả mọi sự bất tương xứng, không cân đối đều lật ngược. Thứ nhất, sức nặng của ‘chứng cứ’, sức nặng của lập luận được chuyển di từ những chỉ trích vào thành khoa học, nó là chủ nghĩa Darwinism vốn chờ xét xử. Các thái độ chống Darwin không buộc phải tự phòng thủ, họ được chấp nhận khỏi bị phê phán, các tiêu chí đánh giá về các quan điểm này gồm tất thảy sự sẵn sàng tín nhiệm và ngờ vực tuyệt không chút tin tưởng. Thứ đến, thêm sự sỉ nhục gây tổn thương, một trạng thái quá thừa thãi các đồ thay thế tạo tác tại gia dùng làm trò ảo thuật đặng lấp đầy khoảng cách với cái khoa học nên là. Dạng khoa học bản- thân- tự- làm- lấy này bao gồm những tuyên bố dựa trên phương pháp giả tạo vốn chỉ là tên gọi mà thôi; sự ‘vướng mắc’ không thể thay đổi giữa tự nhiên và nuôi dưỡng nhằm nêu lên bản chất đố mà hiểu thấu rốt ráo do đó, cởi bỏ ‘bản chất tinh tuyền’ để được thảo luận đầy đủ chi tiết, một kỵ sĩ không thèm đôi co với bằng chứng thực nghiệm khó khăn mới chiến thắng nổi, dù sở hữu thiên hướng động não giỏi giang; tiềm năng ma mãnh của ‘tạo mẫu rập khuôn’ và ‘các mô hình vai trò’; một quyền lực bất chấp logic để dựng lên những điều bí hiểm trong tâm lý của cái rỗng không, như trong ‘xã hội hóa’ và ‘trao quyền’; gán ghép các cơ chế mà thậm chí không mấy tin tưởng: làm nhiều việc cùng lúc, lòng tự trọng, đe dọa rập khuôn; những phàn nàn về ‘sự việc gây tranh cãi’ và ‘có dụng ý, động cơ’ tựa như khoa học xã hội đích thực nhưng thực sự thì giả dối về mặt khoa học. Chính sách thoát- ly- khoa- học kiểu như thế là do vận động hành lang, được gán cho giả thuyết ‘định kiến và rào cản’ và một sự chối bỏ tiền nghiệm về khoa học của những khác biệt giới tính chẳng hạn.

Sự rối rắm này coi thường giá trị khoa học, song nó lại không hề bị đối xử như ý kiến đối lập với khoa học; trái lại, về mặt tâm lý và xã hội học, nó có một tiếng nói cực kỳ ảnh hưởng và gây tác động mạnh mẽ hơn địa vị khách quan được đảm bảo của chính nó.

Bi hài và thực trạng gì thì chí ít nó đang hiện diện. Song, dưới quan điểm dài hạn, vô tư của bản chất con người như sản phẩm của công trình chọn lọc tự nhiên, một viễn cảnh rộng lớn hơn đang mở ra. Và điều đó gây ấn tượng cho chúng ta về đặc ân được sống trong thời điểm của các giá trị Phục hưng, phương thức hiếm hoi, cục bộ, các giá trị gần đây trong lịch sử hai triệu năm cũng như đấy là các giá trị thuộc bản chất của giống loài chúng ta sẽ tiếp tục được bồi dưỡng. Đóng góp của Darwin trong sự hiểu biết của chúng ta về chính bản thân mình là điển hình cho tiến bộ nhân loại, một lý tưởng thần kỳ không chỉ của khoa học mà cả dí sản văn hóa rộng lớn hơn là các tư tưởng Phục hưng.

Hiểu biết sự phân biệt giữa tính khách quan tự trị của thế giới các ý tưởng và trạng thái hết sức khác của tâm lý và xã hội, chúng ta có thể lượng định giá trị đích thực của khoa học. Và khi ghi nhớ nằm lòng viễn tượng sâu xa ấy, chúng ta sẽ ít lo lắng hẳn đi về những nỗi sợ hãi thiếu cân đối, không tương xứng này.

Cô ấy yêu người có những ý nghĩ phản xã hội

Trước hết, hãy thử mở đầu bằng việc nghe lời thoại từ nhân vật The Joker trong bộ phim Kỵ sĩ Bóng Đêm (The Dark Knight, 2008):

Mày biết tại sao tao dùng dao không? Dùng súng thì nhanh quá. Mày không kịp nhấm nháp các nỗi niềm nhỏ nhặt được. Mày hiểu chứ, trong những khoảnh khắc cuối cùng, bọn chúng sẽ cho mày thấy đích thị chúng là người ra sao. Nên theo cách nào đó, tao thấu biết đám bạn mày hơn mày rất nhiều. Mày muốn biết những đứa nào trong số đó là thằng hèn hay không?

Có thời điểm nào đó ở đời, mình dễ cảm thấy thân thiện thực sự với nhiều người và lưu giữ tất cả nét tính cách của họ trong tâm trí theo cách thức được cấu trúc và tổ chức đủ để rồi ra áp dụng phân tích mỗi một thứ về mấy người ấy. Mình đo lường các mối quan hệ xã hội dựa trên giá trị mình có thể nhận lấy, và các nguồn lực mình phải trao đưa đặng quyết định xem liệu mình nên đáng dành thời gian cùng công sức cho các mối quan hệ ấy. Mình đối xử với người như các thứ đồ và công cụ bỏ đi vì mục đích che chắn an toàn cho các ước muốn lẫn mục tiêu, thông qua những lời nói dối toàn bộ và thủ đoạn hoàn hảo.

Sự quyến rũ giả tạo

Trước khi khởi động trò chuyện với một người, mình đã quyết định chính xác hơn nửa cổ mẫu nhân cách của vị này. Từ việc phối màu trong phục sức cho tới các phụ kiện trang trí đi kèm thì tất thảy đã đóng vai trò cực quan trọng để phân tích rồi.

Bởi vì hầu hết mọi người chẳng hiểu giá trị của mình nếu không đặt để ấn tượng cho họ biết mình là ai thông qua cách ta ăn mặc. Vậy nên, tủ quần áo có thể kiểm soát việc gây ấn tượng với vô vàn cơ hội xảy đến… Đó là cách quyến rũ giả tạo vì suy tư khởi đi từ ý tưởng rằng một tương tác bắt đầu bởi vấn đề bắt mắt lọt tai.

Ngôn ngữ cơ thể

Lưng thẳng, vai mở rộng thoải mái và bàn tay xuôi theo thân mình e hẳn là dấu chỉ mạnh mẽ về một người điềm tĩnh; trạng thái này phản ánh mức độ cortisol thấp và cảm giác thoải mái với xung quanh mà đến lượt nó, minh họa khả năng chiến lược hóa bất chấp áp lực khủng khiếp do các nguồn lực ngoại giới. Hơn thế, ngôn ngữ cơ thể quyền lực mang tính báo hiệu thông thường rằng quyền lực sinh ra từ dòng dõi của con người riêng có này.

Trong các loài giả nhân, con đực alpha sẽ biểu tỏ ngôn ngữ cơ thể khác hẳn các con đực khác trong nhóm. Mỗi lần một con đực alpha mới hiện diện, con đực alpha mới từng là beta của nhóm giờ biểu tỏ ngôn ngữ cơ thể khác hẳn so với phong thái trước đây. Điều này hàm ý, bất kỳ ai đều có thể biểu tỏ ngôn ngữ cơ thể dễ dàng và nhanh chóng nhờ thay đổi đơn giản suy tư cũng như tư thế cơ thể ngay lập tức.

Thói cầu kỳ và quy ước mặc nhận

Khi chúng ta bắt tay, mình tiếp xúc mắt thẳng thắn để xem những người khác có muốn khởi sự quan hệ. Nếu anh ta đủ năng lực duy trì tiếp xúc mà không chớp mắt thì dễ mô tả là người quá tự tin vì anh ta buộc phải đánh giá để chống kháng với cơ xương và giọng rất mạnh mẽ của đối tác.

Chỉ tầm 5-10 phút trò chuyện, với lượng từ vựng cho tới cách phát âm, mình có thể kể rất hiều về cách tri nhận thế giới. Cơ chừng cực kỳ quyền lực ở số đàn ông sử dụng phạm vi từ vựng rộng vì anh ta đọc nhiều và thông minh; họ sẽ dùng nhiều từ nghe chừng xa lạ hoặc khó nắm biết đối với quảng đại quần chúng. Cùng lúc, họ sẽ thể hiện thông minh về mặt xã hội để cho mình quyền lực và giá trị qua một buổi trao đổi ngắn ngủi; điều này sẽ móc chặt các cảm xúc tích cực về cuộc đối thoại và làm người ta thêm ước ao đầu tư vào mối quan hệ.

Chắc bạn từng nghe nhiều lần chuyện thắc mắc tại sao phụ nữ yêu mấy gã xấu xa… Các hành vi phản xã hội như thiếu thấu cảm, vắng lòng xót thương, quyến rũ giả tạo, và mang chất mánh khóe dẫn dắt thì dễ tìm thấy trong con người đàn ông mà phụ nữ yêu.

Tiến hóa

Nếu tìm hiểu về tâm lý học tiến hóa, nhiều trong số các hành vi tích cực được xem là hấp dẫn thực sự giới nữ có thể dõi theo về chiến lược chọn lựa tính dục bên trong loài chúng ta. Tiến hóa sẽ phục vụ cho nghiên cứu hơn nữa nét tính cách duy trì sống còn trong quá khứ khiến một số đàn ông tích lũy được các nguồn tốt đảm bảo cơ hội cho sự bảo bọc con cái họ. Các nét tính cách này tiếp tục tỏ lộ ở thời hiện đại và dễ tìm thấy nơi nhiều đàn ông quyền lực, nhất là các CEOs cao cấp và trùm Mafia.

Mánh khóe dẫn dắt

Đa phần nghĩ về sự mánh khóe như thể là điều gì khả năng nhìn thấy ở những ai cố kiếm lợi lạc từ chúng ta. Tiếc thay, hầu như mình bị dẫn dắt bởi người quá thông minh đến độ chúng ta tin rằng dự tính và hành động của họ thật chân thành và đứng đắn. Tình thế gay go ở chỗ, người này thông minh thừa khả năng thuyết phục, dụ dỗ chúng ta để làm cho họ thêm nhiều quyền lực hơn lên.

Thiếu sự thấu cảm

Lần nữa, thiếu sự thấu cảm không nhất thiết nghĩa là kẻ mánh khóe sẽ không thể hiện mối quan tâm tới cảnh ngộ của bạn. Thực tế, nếu mình đem lại nhiều lợi lạc phục vụ cho sự truy cầu của kẻ phản xã hội này, anh ta sẽ có khả năng biểu đạt sự thấu cảm với bạn một cách giả tạo nhằm chiếm được lòng tin; nhờ sự thay đổi thế, bạn sẽ cởi mở với các ý kiến rồi dần dễ dàng rung cảm với những mời mọc, mệnh lệnh của anh ta. Hầu như bạn sẽ còn chẳng đủ khả năng để kể ra những kết nối thiếu vắng cảm xúc của anh ta.

Cực kỳ quyến rũ

Nếu từng gặp một gã quyến rũ thôi rồi và mồm mép khỏi nói trong thói cầu kỳ lẫn quy ước mặc nhận của anh ta thì khả năng anh ta sẽ là một kẻ có vấn đề; các nét tính cách độc đáo đến nỗi họ thật xuất chúng và bật sáng về mặt trí năng xã hội.

Chẳng hạn, nếu anh ta có thể duy trì đối thoại rất tốt với các nhóm lớn, giữ tiếp xúc mắt với nhiều khu vực khác nhau trong đám đông, thoải mái với mọi người, nói bằng thứ ngôn ngữ hoa lá cành dù không cóc cần tuân thủ quy tắc ngữ pháp song vẫn đảm bảo sáng rõ để hiểu thì đấy là một vài dấu hiệu đáng dè dặt. Kỳ cùng, hầu hết mấy kẻ ấy vô cùng thành đạt trong bậc thang thăng tiến lãnh đạo công ty hoặc kết thúc trong nhà tù, vì không kiểm soát nổi các hành vi nguy cơ của bản thân.

Họ không bao giờ nói về chính mình

Một trong những nét tính cách tồi tệ chúng ta tin tưởng làm kẻ khác nghe theo là nói năng và thuyết phục. Thực tế, đấy đích thị cách tồi tệ để thuyết phục hoặc khiến ai đó tin tưởng. Hay nhất là cho phép người khác bộc lộ ra ngoài các ý kiến, quan điểm và cảm xúc dạt dào sẻ chia. Càng nhiều câu chuyện đậm màu cảm xúc được chia sẻ, cô ấy càng thêm phần gắn bó với sự hiện diện của anh ta. Ban thưởng tinh tế như gật đầu nhẹ hay sờ chạm nhằm củng cố các hành vi này đến mức tạo nên vòng xoáy trôn ốc đi lên của việc đầu tư thêm cảm xúc. Tuy nhiên, khi họ cất lời, nói chung nghĩa là sự chiếm đoạt ngắn gọn, sắc bén, chính xác và gây chú ý ghê gớm.

Sau rốt, dù không phải cốt thể hiện chẩn đoán hoặc phân tích chính thống về các hành vi thái nhân cách (sociopath), dường như hầu hết di truyền của mình hóa trang nhất quán bộ ba nét tính cách đen tối này. Thực sự đối xử với hầu khắp con người ta như dạng thức thực nghiệm xã hội thì tự thân nó đã tố cáo dấu chỉ của hành vi mang tính thái nhân cách rồi, dẫu khá là thành thật rằng mối quan hệ của chúng ta sẽ luôn hưởng lợi lại qua, xét từ quan điểm logic và rất hữu lý.

J. Soi (41): Khởi đi từ nơi chốn nào…

Như những con người, chúng ta có ao ước từ thuở ban sơ là thuộc về. Ai đó thì có thể gọi đấy là trạng thái lãnh thổ, địa hạt; một cảm giác sở hữu, hoặc kiểm soát…

Mình bước vào giường và nằm ở tư thế quen thuộc, hoặc dàn xếp một chỗ ngồi ưa thích nơi góc phòng rồi nảy sinh cảm nhận “Mình (cho là) đang ở đây”; cái gì đấy rất thoải mái và yên an về thứ cảm nhận kiểu vậy. Mình ở đúng nơi cần thiết và thích thú có mặt, đích thị thuộc về chốn đấy.

Và dù mọi quan hệ đều trống không tự bản chất, người ta thường đi tham vấn để chia sẻ cảm giác bơ vơ của sự cô đơn, không chỉ cảm giác chẳng ai xung quanh mà sự lẻ loi mang tính hiện sinh, cảm giác ‘mình rốt ráo đơn chiếc trên cuộc đời này’… Dĩ nhiên, có nhiều cách biểu đạt và cảm nhận: do hiểu biết sai lạc, vì chia ly, từ việc lớn lên; tất thảy chúng ta đều bắt gặp ít nhiều khoảnh khắc ngậm ngùi pha chút thảng thốt ấy, ngay cả bao quanh là cả trăm người yêu thương thì cũng vẫn cứ cảm nhận tựa vậy.

Nếu đúng là người ta cảm thấy cô đơn mọi lúc, và đơn giản vì sự kiện ấy thì nó là ý tưởng xứng đáng được nhấn mạnh đúng mức. Lý trí quả là điều đẹp đẽ, có một phương thức quỷ quái về cái khó tưởng bàn cặn kẽ song chúng ta có thể chia sẻ nó.

Wow, làm sao đương đầu với cảm giác cô đơn đó đây? Một ý tưởng ứng dụng thiết thực: vun bồi, hoặc quay về, hướng tới các nơi chốn mình cảm thấy thuộc về. Cảm nhận về nơi chốn dễ tạo nên quyền năng lớn lao. Tỷ dụ, chỉ cần cân nhắc khác biệt giữa ngôi nhà của người bạn và tổ ấm của riêng mình. Hoặc đỉnh núi cao thân quen so với vỉa hè chung đụng đầy người xa lạ. Các nơi chốn rót đổ vào lòng chúng ta nguồn năng lượng sinh động, tưởng tượng năng lượng mình có thể đón nhận từ một nơi chốn mình thực sự như ở nhà.

Không ác cảm cũng chẳng dính bám với bất kỳ thứ gì, nơi chốn nào thái quá. Bởi há chẳng phải mối quan tâm chủ yếu của chúng ta là dẫm chân, đặt thân vững vàng trong thực tế, vào những gì chúng ta có thể nhìn thấy, nhận ra. Chúng ta khó thỏa mãn với kiểu dạy dỗ các nguyên tắc căn bản không những vô tri mà còn chẳng thể tưởng bàn được. Đấy là lý do tại sao chúng ta vun bồi sự hài lòng: đơn giản sống hạnh phúc cùng những gì đang là, ở đây và ngay bây giờ. Dựa vào thực tế của hiện tại, không vào tương lai tưởng nghĩ nào đó. Nếu học hỏi để hài lòng ngay lúc này, mình có thể mang theo cùng nó đến bất cứ chốn nao.

Nghiên cứu gần đây nhất vén lộ chút bí mật về cội nguồn của các tế bào đầu tiên hàng tỉ năm về trước thông qua tìm hiểu quá trình trao đổi chất: sự sống cơ chừng khởi đi từ chỗ không có gì.

Đâu là nơi, bạn và tôi, chúng ta thuộc về?

Cài đặt đồng bộ và nâng cấp hệ thống: hiểu biết tốt hơn đời sống tâm lý con người

Nhân loại lại bay trên  cao tốc đa chiều, tàu điện ngầm chở cá heo phát thanh âm huyễn mộng...
Nhân loại lại vội bay lên trên cao tốc đa chiều, tàu điện ngầm chở cá heo phát thanh âm huyễn mộng…

Khi cái laptop nồi đồng cối đá T42 IBM bị bánh xe ô tô cán lên làm vỡ màn hình do đặt để bất cẩn, chủ nhân của nó tiếc tiền gắn liền kỷ niệm nên nhanh nhảu nối dây cài cắm với màn hình máy tính bàn vốn tạm thời hỏng hóc ổ cứng… Thói khôn lỏi, sửa chữa vặt vãnh khó đảm bảo ổn thỏa lâu dài, chưa nói sẽ không khỏi mặc cảm tự ti khi so sánh với các dòng đời mới và vô vàn kiểu loại smartphone, Iphone, Ipad truy cập mạng lưới điểm toàn cầu cũng như tích lũy thông tin hết sức hiệu dụng.

Chuyện nọ xọ chuyện kia. Liệu ưu tiên khẩn thiết tìm hiểu có phải là chủ đề nóng hừng hực: tâm trí con người cần được nhận diện và rồi kiểm soát nếu em í bất chợt lêu bêu? Bởi ở mức độ nhất định, khoảng cách làm sáng tỏ cái nhìn nên đừng chú mục sát sườn: tại sao tâm trí người lớn tuổi hơn thường ít có xu hướng lang thang?

Tỷ dụ dễ hiểu rất đời là câu chuyện phân tách tính dục (sexuality) với tư tưởng dâm dục (eroticism) khá tương tự như khác biệt giữa con vật và loài người:

Động vật có sex và điều đó tự nhiên, nó là thôi thúc căn bản, thuộc bản năng, mang yếu tố sinh đẻ. Con người có đời sống dâm dục. Chúng ta thay hình biến dạng tính dục. Chúng ta xã hội hóa tính dục thông qua trí tưởng tượng. Và tác nhân cốt lõi của hành động dâm dục là sự sáng tạo, trí tưởng tượng, hoặc khả năng làm mới lại, khả năng hưởng thụ và đoán biết trước… Chúng ta có thể mường tượng hành động mà cóc nhất thiết đích thị tiến hành nó. Và đấy là sự vun bồi tự thân nỗi niềm khoái lạc.

Tư tưởng dâm dục thế, theo nữ tâm lý gia lừng danh Esther Perel, hàm ý xem sex như một trải nghiệm rung động mãnh liệt và siêu việt. Perel gọi đó là “nơi mình đi vào trong chính lòng mình cùng với kẻ khác”. Nhiên liệu cho cuộc du hành siêu việt này là sự sáng tạo riêng có của cá nhân. Và xuyên qua sự thăm dò trí dâm dục khiến các huyễn tưởng dậy lên. Các ranh giới mở rộng ra và nhiều thực tế mới mẻ được rèn giũa. Do vậy, tiêu điểm của tư tưởng dâm dục và trí thông minh gợi tình không phải ‘quan hệ” mà mang “ý nghĩa của sex”. Siêu việt là bởi thế. Perel cũng chỉ ra tính cách tân như điểm quan trọng khác giữa sex/ erotics: không phải là các vị trí hoang dại mà hơn thế là điều mình như người tham gia đem theo vào trải nghiệm: cảm xúc, sức quyến rũ, độ đam mê, tinh thần. Sự nối kết giữa sự mới mẻ và tính sáng tạo là điều bắt buộc để duy trì một mối quan hệ lành mạnh…

Dẫn chứng cách nhìn trên càng dễ chứng nhận sự thật rằng ngày nay, làm việc hoặc nói chuyện với người trong lĩnh vực kinh doanh, giáo dục, chính trị, văn hóa, xã hội… gì gì thảy đều hay được đề nghị đưa ra một mô hình hoặc tập hợp các công thức khoa học có thể ‘giải quyết’ các vấn đề hành vi giúp họ. Dẫu hiện có nhiều mô hình về cách con người ứng xử, sự tạo thành thói quen, và nhận thức khả dĩ giúp chúng ta thấy hiểu bản chất chính mình thì bất kỳ mô hình nào, theo định nghĩa, đều là việc đơn giản hóa thế giới đích thị đang là. Các mô hình tâm trí cũng cụ thể hóa hiểu biết của chúng ta ở một thời điểm nhất định. Hàng ngày, nảy nở nghiên cứu thêm và cập nhật hiểu biết về phương thức tâm trí hoạt động. Trong khi các phát hiện này phản hồi với các mô hình đang tồn tại, chúng thường đứng ngoài rìa của những khám phá kinh điển được dạy trong sách giáo khoa và các cuốn khoa học phổ thông trong một thời gian dài.

Và quả đúng là chúng ta mê những giải thích thật giản dị và chặt chẽ về các hiện tượng phức tạp. Chúng ta thích biết bao nhiêu việc trải nghiệm đời thường có thể được làm rõ ràng, minh bạch nhờ các khung lý thuyết đơn giản. Lợi lạc lớn lao việc bình dân hóa khoa học và nhờ hiểu biết các tiến trình tâm thần từng khiến chúng ta khốn khổ. Song khá nực cười để nhìn nhận bất kỳ mô hình đơn lẻ nào như nền tảng cơ bản cho hoạt động kinh doanh, marketing, hoặc quyết định sự vụ ở đời. Một mô hình có thể là khung tham chiếu có tính khai sáng đi nữa thì nó không thể hồi quang rộng khắp sự phức tạp của tâm trí.

Đó là lý do tại sao nếu mình nghiêm túc muốn làm ăn tốt đẹp và tạo lập những quyết định sống đúng đắn thì mình nên ưu tiên nghiên cứu các khoa học hành vi liên tục và suốt đời. Mình cần cập nhật thật nhất quán và tái xác lập yếu tố các viễn tượng chúng đưa ra nhằm tự bảo vệ bản thân chống lại các mô hình lỗi thời vốn gây lầm lạc hơn là làm rành mạch.

Nói khác, khởi từ bây giờ, mình nên tháo gỡ các mô hình không chính xác đã mang theo suốt từ bấy đến nay. Mỗi chúng ta có cả lố tâm lý cổ truyền chuyển giao bởi nền văn hóa, thông qua bố mẹ, và cách giáo dục thừa hưởng. Có thể nhiều ý tưởng trong đó hãy còn nhất quán với nghiên cứu đương đại, song đa phần thì không.

Chẳng hạn, hầu hết mọi người nghĩ rằng chúng ta hành động dựa trên ‘niềm tin”. Tuy thế, các nghiên cứu chứng thực, chúng ta tạo các quyết định phụ thuộc nhiều yếu tố lắm, như sự dễ chịu và việc sắp đặt (ở tiệm tạp hóa chẳng hạn), rồi đi tới tìm ra những hợp lý hóa hậu thuẫn cho những lựa chọn ấy. Nghĩa là, chúng ta không luôn luôn mua thứ gì vì thích, chúng ta thích thứ gì vì mình mua nó. Chúng ta vốn siêu trong vụ kể chuyện theo dạng biện hộ thế.

Nhiều người chúng ta đầy ứ các quan niệm sai lầm kiểu vậy. Song chúng ta khó tránh được. Nghệ thuật sử dụng khoa học hành vi không phải là điều trọng tâm trong nền giáo dục của chúng ta.  Chúng ta nên bắt đầu làm quen với việc tạo lập và tái xây dựng lại hiểu biết của chúng ta về hành vi và nhận thức con người nhờ kiểm tra, xem xét nghiên cứu mới nhất khi nó được công bố. Vẻ đẹp của cách tiếp cận gộp lãi thêm lên này là nó sẽ làm thay đổi lối chúng ta nghĩ về các vấn đề, bạn bè, và đời sống chúng ta khi chúng tiến triển, biến hóa. Tựa như chuyện nâng cấp hệ điều hành để ngày càng sát hợp hơn với thực tế. Đó là một trong những điều quan trọng chúng ta có thể tiến hành, và là cách chắn chắn đảm bảo áp dụng hết sức chính xác tâm lý học vào đời sống của mỗi chúng ta.

Cũng nên biết, mặc dù chán ngán do đánh giá quá cao động cơ song nghiên cứu của các nhà tâm lý học cũng vẫn đang đuổi theo hạnh phúc. Và bản chất con người đang tiến triển trong đáp ứng với những cách tân của công nghệ, chẳng hạn tác động của công nghệ điện thoại di động đến động năng trò chuyện hàng ngày.

Chắc chắn, vẫn còn để ngỏ gợi hứng về cách thức tâm trí hoạt động. Cần tìm biết bộ não đã tạo ra thế giới tâm thần chúng ta như thế nào, chúng sẽ chỉ ta hay cách từ vựng cơ bản của tâm lý học hiện đại về trí thông minh, hành vi, thái độ, động cơ, v.v… không phải cứ thuộc kiểu dạng bản chất mãi mãi như thế mà được cấu trúc, phân loại dựa vào mục tiêu đặc thù ở các thời điểm trong lịch sử; nhiều mục tiêu cũ mèm giờ không phục vụ được cho nhu cầu hiện tại nữa và dần gây trở ngại cho tiến bộ tương lai…

Ngược dòng thời gian đặng trầm ngâm cùng tác phẩm hiếm thấy và ít khi được thông tỏ của B.F. Skinner. Đối lập với một số diễn dịch sai trái về vị trí của ông, Skinner không những chưa từng bao giờ ngờ vực rằng chúng ta có thể mô tả các trạng thái nội tâm như suy tư hoặc cảm xúc mà còn tự hỏi cách thức chúng ta làm thế nào để tiến hành chuyện đó; câu trả lời của ông gây ngạc nhiên, tương thích với thực hành tâm lý trị liệu, và là một thách thức đối với những ai giả định chúng ta có thể biết các cảm xúc bản thân chỉ nhờ tiến trình đơn giản của việc tự nội quan.

… Tác giả Gay Watson (2008) khuyến cáo chúng ta tích hợp các cách tiếp cận thân thể và tâm trí với nhau , vẽ ra những tiếp cận dự liệu trước từ phương Đông; và như cuốn sách trình bày, các lý thuyết và mô hình tâm lý, tâm lý trị liệu có thể tìm được vết ở nhiều biến thể của tâm lý học Phật giáo 2500 năm rồi.

Điều này gợi nhắc tới tác phẩm kinh điển thể hiện các nguyên tắc của tâm lý học đồng thời nó cũng minh họa đặc sắc cho lối viết, khả năng dự báo và tuệ giác của William James từ 1890.

Như cái chết của tâm trí, các công ty internet ngày nay đang sử dụng các dữ liệu cực lớn tích lũy từ từng hành vi nhỏ nhặt của người dùng mạng để gây ảnh hưởng tới lựa chọn của khách hàng. Các lý thuyết và tư tưởng tâm lý học về cách thức tâm trí hoạt động đóng vai trò rất nhỏ bé nếu không nói là nó vắng bóng trong các mô hình được đề cập trong bài báo vốn dựa hoàn toàn vào các mô hình từ toán học.

Phê bình khá công bằng, so sánh với ngành sinh học không ngừng tiến hành các nghiên cứu nhằm chỉ cố gắng mô tả các giống loài mới, tự thân tâm lý học có vẻ cũng đang thu hẹp tâm trí của chính nó, vì sự mù quáng do sở thích dùng các phương pháp thực nghiệm trong khi hạ thấp tầm quan trọng của việc nắm bắt các hiện tượng mới mẻ và thú vị của đời sống con người.

Lựa chọn để thấy những vị Bồ tát vô hình trong đời sống hàng ngày

Tên phim dựa trên câu chuyện có thật 50/50 chứng tỏ tùy thuộc mỗi người trong lựa chọn cái nhìn về cách tha nhân lẫn cuộc đời đối xử với bản thân ta, và dĩ nhiên, làm sao không tính đến thái độ của chính mình với sự sống nội tại hòa cùng ngoại giới đeo mang bấy lâu.

Tôi đã ứa lệ thầm khi xem bộ phim này vào một mùa hè mới đây thôi ngay lúc nửa đêm về sáng; rồi tôi tiếp tục nghĩ rằng không nên chuyển ngữ thành Hên Xui bởi bản chất đích thực của câu chuyện chính là việc quyết định trước cái gì hoặc thế này hoặc thế khác và may mắn thay, chúng mình còn có thể nhìn vượt lên trên và thoát ra ngoài mớ vướng mắc nhị nguyên ấy nữa.

Chí ít, tự nội dung bộ phim đã chứng tỏ xác đáng rằng chúng ta nên tri ân tha nhân nhiều bao nhiêu cũng chưa đủ, bởi vì làm sao mình biết được những gì họ đã làm cho chúng ta nhiều bao nhiêu cũng chưa đủ.

Nhìn sâu vào dự tính, ý định tạo tác hành động đời thường đố mà khỏi khởi lên cảm xúc đau đớn đi kèm yêu thương, vì sự thật rằng không có người khác chúng ta chẳng thể tự mình sống sót được.

Nàng họa sĩ nghèo ấy đã cố gắng biểu tỏ tình cảm gắn bó bằng bức tranh dành tặng riêng chàng; việc cô vẫn chung giường hằng đêm với nhân vật chính kèm theo nhu cầu quan hệ ngoài luồng, là điều gì đó quá dễ phán xét và khá khó để cảm thông chấp nhận được; vì cô vẫn còn muốn tiếp tục làm mới lại mối quan hệ và thật lòng muốn bên cạnh để chăm sóc, vì ai thấu tỏ mọi nỗi niềm cô phải chịu đựng và gắng gỏi vượt qua chừng ấy thời gian trước khi Adam phát hiện ung thư, và vì thi thoảng phút chốc hoảng sợ đầy tràn cô độc thì chàng trai trẻ thầm nhận ra mình chưa thôi nhớ nhung một không gian ấm áp quen thuộc…

Cả cậu Kyle thích chơi bời (nội cái tên đã ít nhiều gây hoảng sợ vì mơ hồ căn tính) cứ mở miệng là nói chuyện làm tình và chưa từng bỏ dở bất kỳ cơ hội tán tỉnh, ngủ nghê với các em (tận dụng Adam làm bàn đạp) thì xem ra, đó không nhất thiết tạo ấn tượng mặc định chân dung một con người. Vì trong dịp tình cờ ghé qua căn hộ cậu bạn, Adam nhìn thấy tại phòng tắm, cuốn sách “Cùng nhau đương đầu với ung thư” chi chiết dấu gạch dưới… Khi Adam liếc mắt nhìn Kyle ngủ thiếp đi vì say xỉn, chàng trai trẻ thấm thía với những bày vẽ ngô nghê nhằm làm sáng lên tâm trạng u buồn đồng thời cũng bàng hoàng ghi nhận nỗ lực kín đáo trợ giúp mình tốt nhất của cậu bạn.

Và cô gái hấp dẫn từng đổ vỡ đang giữ vai trò nhà trị liệu của Adam (ai dám chắc mối quan hệ rất đỗi lung linh giữa họ sau này ra sao), và bà mẹ suốt ngày bận rộn hay gọi điện thoại hỏi han và để ý đủ thứ nhỏ nhặt vì con trai, và ông bố mắc bệnh mất trí nhớ chợt thể hiện nỗi niềm thấu cảm trước lúc Adam bước vào phẫu thuật với mỗi từ “OK” cụt lủn, và các bệnh nhân có mặt trong phòng hóa trị liệu, v.v…; tất thảy, đã góp phần cho Adam nhận ra thế giới này không thể chỉ là chuyện hên xui, may rủi.

Dẫu các cảm xúc nhộn nhạo chút xíu (bởi vì một số gây tổn thương trong quá khứ đột ngột tái hiện) thì sự thật, khi chúng ta tưởng chừng không thể chịu đựng nổi cách thức mà họ biểu tỏ với mình thì mối quan tâm của họ là đích thị và chân thành. Thường bố mẹ và bạn bè thân thiết dễ bị hiểu nhầm nhất. Có lẽ, chẳng gì buồn hơn các quan hệ đang hồi chơm chớm thì lại mất hẳn đi cơ hội đơm hoa trổ quả đủ đầy chỉ vì những sự nhầm nhọt không đâu.

Bộ phim mang tên khá kỳ cục thế vì các nhân vật xoay quanh việc cứu sống Adam. Trên con đường đi đến giác ngộ, không có gì đáng giá hơn tình bạn tâm linh; ngay cả khi chưa đích thực thỏa mãn bản chất hai chiều thì nó đòi hỏi tâm thế tích cực và phụ thuộc chủ yếu vào phần chúng ta đóng góp thật thiện xảo và có thể khá tinh tế, đặng đánh thức tính tâm linh trong những ai chúng ta quan tâm, chăm sóc.

Thực tế, trong khi dĩ vãng chúng ta cơ chừng không thích bị tổn thương, điều thực sự khó khăn là tưởng tượng con người mình tốt lành hơn ở hiện tại bây giờ cho dẫu quá khứ khổ não, ngay cả phải băng qua lò luyện đan sinh tử.

Vì thế rốt ráo, bộ phim gợi nhắc về những vị Bồ tát vô hình đang hiện diện trong gia đình và giữa cuộc sống xô bồ hàng ngày không ngừng thể hiện tốt nhất khả năng của họ, dưới nhiều hình tướng khác nhau thuận theo ái lực nghiệp dĩ, để trợ giúp chúng ta tiến bộ trên con lộ tâm linh dằng dặc. Và họ, được mình nguyện lòng tiếp nối thêm lên, sẽ còn thực hiện điều ấy cho đến khi mỗi một chúng sinh được dẫn dắt đúng đắn đến với tự do trong ràng buộc.

Lệ Rơi, lên thuyền ra khơi, hay quẩn quanh ven bờ: buông lơi bàn chơi về tính chuyên nghiệp đua chen cùng đặc thù truyền thông hiện đại

Có vẻ câu chuyện chàng nông dân Hưng Yên mang biệt danh Lệ Rơi sắp đến hồi kết.

Ở một góc độ nhất định, tất thảy chúng ta dù muốn hay không và/ hoặc vô tình hay hữu lý, đều hướng tới phục vụ cộng đồng xã hội theo tâm nguyện ‘mua vui cũng được một vài trống canh’. Vượt trên những đau đớn trái ngang của thân phận, chính tính mục đích trong biểu lộ mối quan tâm, chú mục hành động và cơ sở tạo thành những nhận xét, đánh giá nọ kia về một hiện tượng hoặc nhân vật nào đó chắc chắn chi phối giá trị bản thân chúng ta: rốt ráo, động cơ và dự định là gì, nhằm ý đồ chi?

Dự tính và hậu quả

Từng nghe ví von rằng ‘thánh nhân nào cũng có quá khứ, tội đồ ra sao vẫn còn tương lai’ (chỉnh sửa tí cho nó vần êm dịu đặng tranh thủ hít thở thoải mái), soi chiếu vào tiêu chí căn bản vừa nêu lên ấy, sự khoe giọng phơi mặt của một con người trước bàn dân thiên hạ quả là một minh họa nghịch hợp quá chừng thương xót: ‘đã mang lấy nghiệp vào thân…”, chịu đựng và hứng khởi cùng phát tán đến độ gây cảm tưởng khó kiểm soát nổi, nổi tiếng và mỏi mệt, chi phối và phác thảo cái khung sườn phản ánh của diễn biến tâm tư lẫn tới lui chứng kiến đồng thời.

Chừng nào cứ quen nhìn ngó, xét soi nhân vật đình đám tựa ‘nạn nhân’ u mê bị dắt mũi hay kẻ quấy rối, chơi trội dị hợm nỏ hiểu gì về đời thì bất quá cũng không thể thoát khỏi tiền định sai lầm: tư duy nhị nguyên hướng tới phán đoán đúng sai, tốt xấu, người quan sát và đối tượng được quan sát, v.v…

Nên chi, đáng thành vấn đề nhất không chỉ là sự tinh tuyền của động cơ mà cũng cần để ý cả các hậu quả xảy đến nữa; thu hoạch mong muốn cũng quan trọng chẳng kém việc thiếu vắng nó. Liệu những ý định tốt lành có xứng biện hộ cho kết cục xấu tệ? Nảy sinh vấn đề phiền muộn vì đa phần chúng ta khởi sinh các dự tính ô hợp, thậm chí hơn một thứ duy nhất.

Không ai trong chúng ta hoàn hảo, song nơi chốn này đây nên luôn cần được làm tăng thêm tính thiện xảo (skillfulness) thay vì khiến giảm sút đi trạng thái tỉnh thức (mindfulness), về lý do rất chính xác tại sao chúng ta tiến hành những gì muốn làm, và các kết quả tiềm năng được thành tựu tác động, ảnh hưởng đến chính bản thân mình cũng như những người khác.

Lần nữa nhắc lại, khi tâm trí khởi sinh mọi sự, việc hiện diện hoặc mất bóng từ bi và khôn ngoan quyết định một biểu đạt hành động dẫn dắt tới Hạnh phúc xác thực hay không. Thực tế, nếu ai đó đích thị từ bi thì kẻ ấy sẽ nghĩ ngợi hết sức khôn ngoan gấp đôi trước khi đẩy đi món thứ có thể sẽ gây xáo trộn, mập mờ hoặc tàn hại tha nhân.Từ bi chỉ đích thị khi được dẫn dắt thực sự bởi khôn ngoan, vì chúng là hai điều hỗ tương qua lại.

Bật nhanh lên trong hiểu biết về dự tính, ý định của bản thân là tốt hay xấu, và chầm chầm lại việc xác quyết, tuyên bố về trải nghiệm mình kinh qua là tốt hay xấu.

Thiển nghĩ, sự thả xuống, rời xa, quên đi đích thực không gì khác hơn là xả bỏ dính mắc, ác cảm và hoang tưởng. Mức độ một người thả bỏ phụ thuộc vào tâm tính và tình huống riêng tư của chính anh/ chị ta. Song cái nên gìn giữ lại như nguyên tắc điều hướng là điều này thôi: việc đạt được tuyên bố đòi hỏi sự nhổ rễ, trừ tiệt toàn bộ sự thèm khát, và tiến bộ theo cùng trên hành trình là nỗi niềm thôi thúc ở tầm mức nhất định nào đó vượt qua sự thèm khát. Bẻ gãy tính chủ đạo, át vía của ham muốn chắc không hề dễ dàng song khó khăn không nào hề thủ tiêu sự cần thiết thực hiện. Khi khát thèm là cội nguồn của dukkha (vô vàn bất toại nguyện), tận diện nỗi khổ niềm đau ấy phụ thuộc việc tiết giảm thèm khát, và liên quan trực tiếp tới tâm trí muốn thả bỏ, rời xa…

Lúc này, khi ai đó nỗ lực cởi bỏ dính mắc, người ta bất chợt gặp phải một sự kháng cự ghê gớm ở bên trong. Tâm trí không hề muốn từ nhiệm chuyện nắm giữ các đối tượng mà nó cứ dần gắn bó thêm lên mãi. Cả quãng thời gian đằng đẵng nó quen thói tích góp, ôm ấp, và nắm chặt nên cơ chừng bất khả việc tháo gỡ các thói quen này nếu chỉ dựa vào mỗi hành động của ý chí. Người ta có thể dễ tán đồng nhu cầu cần phải từ bỏ, có thể rất muốn rời xa khỏi việc dính mắc ẩn sâu bên dưới, song khi tiếng gọi vang lên thì nghe chừng tâm trí dội ngược ngay liền và tiếp tục tiến bước trong nỗi khát khao thít chặt, ôm nắm những ham muốn, khát thèm sẵn có.

Biện pháp không nằm ở cách thế dồn nén; nỗ lực dẫn dắt ham muốn thoát ra với một tâm trí ắp đầy sợ hãi và kinh tởm. Cách tiếp cận này không những chẳng giải quyết được vấn đề mà còn đẩy nó chìm sâu, khuất lấp khỏi bề mặt trông thấy và vẫn phát triển âm thầm. Công cụ phóng thích tâm trí khỏi ham muốn là trạng thái hiểu biết. Sự xả bỏ, buông xuống đích thị không phải là vấn đề tự thuyết phục chính mình để từ bỏ các thứ hãy còn được ấp ủ, hoài nhớ trong lòng, mà là đổi thay viễn tượng về chúng (nhận ra chúng vô thường và không thật) đến độ chúng không còn ràng buộc ta được nữa. Khi hiểu biết bản chất của các ham muốn và thèm khát, khi điều nghiên thật sát gần nó với sự chú tâm nghiêm túc thì các ham muốn và khát thèm sẽ tự thân rơi rụng, biến mất mà không nhất thiết đòi hỏi phải đấu tranh, gạt bỏ.

… Câu chuyện của Lệ Rơi tựa các dự tính, ý định thu hút sự chú ý khác như vụ chụp ảnh khoe thân là câu chuyện của chính chúng ta, bởi vì hoàn cảnh đang chẳng ngừng chung đụng mọi thứ.

Cơn cớ chi chúng ta thù ghét nhau?

(sẽ viết tiếp các phần khác khi tiện dịp)

Chuẩn bị đủ đầy cho việc chung đụng cùng thiếu thốn và bất trắc

Lâu tôi không ngó ngàng trang báo quốc nội. Mới liếc thấy ‘nỗi khổ trời đày‘: thiếu nước phục vụ ăn ở, sinh hoạt hàng ngày.

Hơn một lần trong đời chúng ta thi thoảng có thể chợt nghe ai đó mạnh mồm phán tắp lự liền đấy chẳng phải là chuyện lớn lao gì lắm mà tôi muốn diễn giải thành nghĩa rằng, thậm chí, một vụ động đất còn lửng lơ đâu đó cũng nỏ xứng đáng là mối quan tâm đáng bàn, ‘đích thực’; thậm chí, đấy là ý tưởng sầu bi quá độ, rằng nếu và khi thời điểm ấy xảy đến thì họ sẽ giải quyết được… Họ thường thêm rằng bản thân mình nhận ra ý tưởng cho việc sẵn sàng chuẩn bị các ‘kịch bản ngày đen tối’ quả là chuyện lo bò trắng răng, tiêu cực bỏ xừ luôn í…

Đa phần chẳng ai ước ao rơi vào nỗi hoáng sợ kinh hoàng song khi nghe tình huống khẩn cấp, khủng hoảng lại liên tưởng ví von: “Thiếu sự chuẩn bị là chuẩn bị cho sự thất bại”.

Để sự chuẩn bị bộc lộ ra thành hành động bên ngoài, đấy là trạng thái ý thức nội tại. Tích lũy các vật dụng và nguồn lực bổ sung cần thiết ấy là thực tế vật lý, tôi buộc phải tự vấn bản thân các câu hỏi căn cốt trong đời: tôi có gì? cần gì? những thứ nên buông bỏ? điều quan trọng nhất là chi? nói chung, vấn đề hệ trọng ở đời? cách thức mình sẽ đáp ứng? làm sao tôi quan tâm, chăm sóc gia đình và phục vụ kẻ khác khi thời điểm ấy tới? đâu là cộng đồng trợ giúp, và họ có đang sẵn sàng thế chưa?

Các biến cố tai ương liên quan đến việc sống sót đòi hỏi sự chuẩn bị thể lý, song kẻ sống sót là người học hỏi đặng nhận ra một quan điểm rộng lớn hơn hẳn. Và trong cái nhìn rộng nhất, có một số câu hỏi giống nhau chúng ta đang không ngừng tra vấn bản thân nhằm chuẩn bị trước tính phức tạp khôn lường của đời sống bất trắc ngày nay.

Đây là thời điểm tích hợp không- thời gian tăng tốc trong tiến hóa nhân loại, lúc mà tầm mức tai ương và sự sụt giá, của sự phá hủy và tái thiết trong mọi điều (chính trị, kinh doanh, sinh thái, quan hệ giới, công nghệ, tập tục xã hội) đã làm chúng ta đau thương không ngớt. Ỏ đây, ngày mai là điều bất định, và tuy thế, nhất thiết chúng ta phải biết rằng không có điều gì nhìn trông giống như quá khứ, hôm qua. Làm thế nào chúng ta giải quyết với tinh thần mong đợi đầy lạc quan được đặt lên trên các thực tế đe dọa chết chóc ấy? Và làm sao chúng ta trở nên là người quản gia xác đáng với thời điểm ấn tượng trong tiến trình phát triển nhân loại như vậy?

Đáp ứng tương hợp là sự thu gặt tiềm tàng từ các trạng thái nội tại của chúng ta: các năng lực thể lý, tinh thần, tâm lý và tâm linh sống động trong lòng mình. Hầu hết người sáng tạo nhất là những kẻ phấn khích, mê hoặc trước các hang động chứa chất thuộc tâm trí họ chứ không hề đơn giản “nghĩ” bằng lời hoặc nhìn bằng mắt mà thông qua tất cả mọi cảm quan, bằng hành động hình thể, một cách trực giác, và mang tính thực nghiệm; họ tiếp cận các thế giới bên dưới bề mặt ý thức suốt dọc dài thời gian đằng đẵng.

Nếu chúng ta gặt hái tiềm năng con người đặng giải quyết với tính phức hợp của thời đại ngày nay, cần thiết lập các điều kiện thật đúng đắn cho việc gieo hạt sáng tạo nảy nở hoàn mãn.

Bây giờ đích thị đúng là thời điểm vun bồi các trạng thái ý thức nội tại:

  1. Tiếp xúc với các nguồn lực trong lòng. Cho phép điều gì đó lớn lao hơn mình được băng vượt, thông sang, chuyển chỗ và như là bản thân mình vậy.
  2. Thế giới quan xác quyết nào mình đã làm cho tinh tế sẽ mang theo? Lưu ý các điều cần thiết chuẩn bị thêm.
  3. Nhắm vào những gì đích thực quan trọng nhất- các mối quan hệ hài hòa.
  4. Đơn giản hóa đời sống hiện tại. Cởi bỏ những gì gây lộn xộn, rối rắm, kéo gây cho mình nặng nề, trì trệ: cảm xúc, tinh thần, thể chất.
  5. Thiết lập các ưu tiên sống còn: tri ân, từ bi, dũng cảm, ý thức, chấp nhận, đáp ứng nhanh nhạy.
  6. Chăm sóc sức khỏe và trạng thái thân- tâm an lạc.
  7. Củng cố, nuôi dưỡng một cộng đồng nâng đỡ, trợ giúp. Tất cả đều đang cùng trên một chiếc thuyền.
  8. Tiếp tục tiến tới với các mục tiêu và cảm hứng. Chuẩn bị cho điều xấu nhất xảy đến và đoán biết trước điều tốt lành sẽ thành tựu.
  9. Nhớ rằng (các) niềm tin không tạo nên thực tế, chúng khiến (những) lầm lạc về thực tế. Thực tế chỉ có thể được tiếp xúc trong hiện thời. Duy trì sự có mặt, hiện diện với ý thức nội tại.
  10. Thực hành, luyện tập thói quen tỉnh thức (mindfulness) và kiến tạo hòa bình.

Trạng thái tỉnh thức và đời sống nội tại: hiện diện, nhận ra, kết nối

Kiểu thực tập truyền thống về tỉnh thức (mindfulness) đề nghị chúng ta trông chừng bất kỳ cái gì trải nghiệm khởi lên; tiến hành nó đòi hỏi ba điều cơ bản: có mặt trong hiện tại, nhận ra, và kết nối với đời sống nội tại.

Tỉnh thức đòi hỏi chúng ta chú tâm nhắm vào khoảnh khắc hiện tại, dù trong lòng hay bên ngoài mình. Khi tỉnh thức, chúng ta ghi nhớ và quan sát các cảm giác, suy tư, tình cảm, cảnh vật, âm thanh và mùi vị mà không cố chối bỏ hoặc dính mắc, bám níu vào chúng. Trạng tháy này vun bồi cho người quan sát bên trong ta ghi nhận các đáp ứng theo thói quen, mang chúng ta lại gần hơn trải nghiệm thực tế, không dựng chuyện về nó. Chúng ta học hỏi bất kỳ điều gì xảy đến ở từng khoảnh khắc, diều tốt nhất chúng ta có thể. Và khi chúng ta bất khả, chúng ta làm tốt nhất với điều đó.

Khi đích thực hiện diện, chúng ta mang sự tỉnh thức vào đời sống của chính mình ta nhận thấy cả bốn chiều kích của ý thức (thể lý, cảm xúc, tinh thần, và tâm linh) vào trong giây phút này, ngay bây giờ. Khi chúng ta hiện diện với từng khoảnh khắc, nhìn đời sống như nó vốn thế, dễ dàng hơn để cởi mở bản thân đón nhận niềm vui nỗi buồn riêng có, và rồi có thể tỏa rộng phủ khắp hơn với những niềm vui và đương đầu chống lại các thứ khác. Chúng ta cảm nhận và nhìn thấy tốt hơn thế giới xung quanh mình, gia đình, cộng đồng, môi trường, đồng loại, hành tinh, và không chỉ vượt trên các phóng chiếu cá nhân và những bóp méo về mặt lịch sử. Khi thực tập có mặt trong hiện tại, chúng tăng cường sức mạnh bên trong đối với bát kỳ điều gì xảy đến, diễn ra. Chúng ta có thể nắm lấy nghịch lý cho phép cuộc sống như nó đang là, trong khi dấn thân tích cực hơn trên tiến trình đồng sáng tạo đời mình.

Hiện diện trong từng khoảnh khắc không chỉ đối diện với bất kỳ điều gì khởi sinh mà không cố gắng né tránh hoặc lờ đi mà còn mang nghĩa nhìn vào mọi thứ từ các viễn tượng, và không chỉ duy mỗi viễn tượng rõ ràng duy nhất. Nó hàm ý ước muốn ở cùng một vấn đề đang nổi lên, cho phép và khuyến khích nó chuyển dời, cho đến khi có một số thấu hiểu hoặc chuyển động. Nó mang nghĩa đối diện đủ đầy, phủ khắp với toàn bộ đời mình, trong lẫn ngoài, biết rằng đời sống bên ngoài không ngừng diễn biến cho chúng ta các manh mối về những gì chúng ta cần sống cùng với thế giới nội tại kế tiếp trong mình.

Còn có thể hiểu ý niệm về tỉnh thức sâu xa nữa. Khi cởi mở để sống hết sức tỉnh thức, chúng ta tiến sát gần với việc nhận chân sự thật, chứ đó không phải là những phóng chiếu của bản thân. Ý thức của chúng ta giúp nhận ra toàn thể con người mình là ai, biết những gì đang xảy đến trong lòng, bên ngoài với những kẻ khác, và sự khác biệt của hai thế giới. Chúng ta đón nhận tốt hơn bất kể điều gì xảy đến ở đời. Trạng thái ý thức cho phép ta trở nên hiểu biết và yêu thương nhiều hơn.

Khi tập trung chú ý, chúng ta dần ý thức những gì chúng ta không hay biết, mở rộng bản thân trước vô vàn huyền nhiệm căn cốt của đời sống. Luôn luôn khám phá và học hỏi nhiều hơn, một kim tự tháp các cách thức mình có thể lớn lên và thay đổi. Đời sống quá tuyệt vời, và chúng ta phát triển một sự cởi mở rộng dài tâm hồn chính mình và bản chất đời sống. Ý thức của chúng ta khiến chúng ta tò mò, và sự tò mò thúc đẩy chúng ta kiếm tìm sự thật; nó tạo nên điểm cốt tử để chúng ta triển nở, cho phép bản thân khoan dung và ôm choàng trạng thái bất tri. Khi sống trong ý thức, chúng ta vun bồi không gian của sự đang còn mù mờ xen kèm với ước ao muốn thấu tỏ.

Hơn cả sự thực tập, tỉnh thức là một phương thức hiện tồn. Chúng ta có thể tỉnh thức hơn nhiều trong mỗi một phút giây và trong mọi hoạt động, như ra quyết định, rửa chén bát, lái xe, hoặc đứng xếp hàng rút tiền ở quầy ATM. Tỉnh thức làm chúng ta có thể hình thành thế giới quan rộng lớn hơn, bởi vì chúng ta không ngừng quan sát những gì đang xảy ra  thay cho việc chỉ để tâm nắm bắt các câu chuyện cũ mèm chúng ta kể với chính mình. Điều này mở rộng tri giác quen thuộc; chúng ta có thể nhận ra, trong từng khoảnh khắc, sự lập lại thường hằng của các suy tư và cảm xúc trong đáp ứng với trải nghiệm ở đời. Tỉnh thức giúp chúng ta tập trung chú ý tới đời sống và giúp việc đáp ứng ngày càng có ý thức hơn bởi vì chúng ta am hiểu tốt hơn thế giới.

Bạn quen tỉnh thức như thế nào trong cuộc sống?

Khi sự đời và lòng người biến cải: thử nhìn mọi cái, tất cả trong một

Bộ phim Her (2013, Việt ngữ: Hạnh phúc ảo) thật lạ lẫm tâm trạng; ngập đầy chi tiết khổ sở, thấm đẫm nỗi niềm đơn độc miên man và trầm buồn hiện sinh khi công nghệ trở thành yếu tố chi phối quá chừng mạnh mẽ đời sống cảm xúc của con người kể từ lúc mới mở mắt ra cho đến lúc nằm ngủ thiếp đi trên giường.

Viễn tượng thế giới sau này được phô diễn dưới sự phá cách, hồi cố lại bằng thời trang kiểu quần bó chân và cạp eo cao của thế kỷ 19; ngay cái tên ít nhiều gợi nhớ cố tổng thống thứ 26 của Hợp Chủng quốc Hoa Kỳ Theodore Roosevelt, v.v… là vài ba dấu hiệu hiển thị rõ ràng nhằm minh chứng cho phản ứng chống kháng thầm lặng khá tuyệt vọng trước sức tấn công tàn bạo của công nghệ kỹ thuật số cũng như phong trào giải phóng thân xác, tự do tình dục chăng.

Vì thời gian tuyến tính một chiều từ quá khứ, hiện tại tới tương lai nên chi dĩ vãng vô hình trung, đóng vai trò cái mỏ neo thả xuống lòng đời đương đại cốt để con tàu nhân loại khó mà lướt thắng dời bến, ra khơi? Và cảm xúc rút tách, chiết xuất, trừu tượng và thể nhập, bồi đắp ngồn ngộn với trí tuệ nhân tạo; những hoài niệm, ấp ôm, tưởng tượng tràn bờ cùng tuôn trào lớp lớp con sóng ngôn ngữ thich lựa chọn chủ đề kể chuyện tái cấu trúc quan hệ liên nhân cách, sáng tạo đa phương tiện và vô vàn chiều kích truyền thông lập trình hư thực; cũng như đặt để tình yêu giả định cho không gian xoay chiều liệu đủ đảm bảo hạnh phúc lứa đôi thủy chung, bền vững?

Hãy tự hiểu mình mãi còn là câu đố hóc hiểm chưa hóa giải nổi dù khởi sinh từ thời Socrates. Nếu không có trải nghiệm, va chạm, kích thích, cung cấp nguồn lực đầu vào thì cả đàn ông lẫn phụ nữ cứ băn khoăn chưa dứt về chính bản thể đeo mang. Nhu cầu tự vấn bị liệt xuống hàng thứ yếu và dễ dàng vui vẻ nhường chỗ cho động cơ thỏa mãn ngay tắp lự nhằm dập tắt, kiểm soát và đưa vào khuôn khổ, định danh, phân loại những xáo động tâm can liên hồi kỳ trận xảy đến hàng ngày.

Không thuần túy quy về kỹ năng nhận diện, quản lý và kiểm soát cảm xúc, và/ hoặc là dạng rối loạn nhân cách trong yêu đương, kết giao thân mật, hay xu hướng xiển dương thái quá cho vẻ mơ hồ nguy cơ đe dọa đời sống hôn nhân- gia đình, thông qua phản ánh bức tranh toàn cảnh lộng lẫy với thủ pháp gián cách, bộ phim cảnh báo thực trạng tha hóa trên quá trình tiến hóa nhân loại bằng tiếng thở dài mệt mỏi của cơn lo âu trộn lẫn tất cả trong một: về cái ấy, cái tôi, và cái siêu tôi.

Dĩ nhiên, tâm trí quyết định hết thảy và chi phối mọi sự. Bộ phim nói về Nàng mà đích thị biểu đạt Chàng; ngôi thứ ba là nguyên tắc của né tránh trực diện, xa lánh và chối bỏ việc sống cùng trắc trở, ngần ngại, thoáng chốc, trống rỗng và bất định trong nỗ lực hòa hợp tuyệt đối, khát khao gắn bó rốt ráo giữa người với người.

Làm thế nào chúng ta có thể đo lường, tính toán đích đáng? Ở vương quốc của tâm trí, mọi thứ tựa thuật toán tập mờ cực kỳ trừu tượng. Đấy là thực tế vốn tồn tại như thế: không có cái gì ngoài những đám mây (tự nhiên và điện tử) mù mịt. Điều khiến cho vỉa quặng làm nên chất liệu đời sống càng lờ đờ, khó hiểu là do các đám mây đó biến- chuyển- không- ngừng, chẳng bao giờ thực chất cố định, đứng yên; nói khác, là các đặc tính phổ quát của vô ngã (Anatta) và vô thường (Anicca).

Vâng, ngay cả chiều cao và cân nặng của chúng ta cũng ba đào lên xuống thất thường theo từng khoảnh khắc! Hết sức chính xác, bởi vì các hiện tượng có các eo vực, bờ cạnh không hề rõ nét; tất cả nối liền với nhau, tương tác và phụ thuộc lẫn nhau, liên tục tuôn chảy, chuyển dời trong đám mây lớn nhất của sự thay đổi là vũ trụ, càn khôn.

Tính hạn chế dĩ nhiên lần nữa, nằm trong tính vô hạn; vì cái sau không gì khác là cái giới hạn của vô vàn thứ không lượng giá, tính đếm nổi. Các ám chỉ nghịch lý (thường hằng, bất định, trật tự)  có tính vô hạn cũng nằm trong cả tính giới hạn nữa; chẳng hạn số pi (π) cơ chừng là bé nhỏ song lại như thể là số không ngừng phát triển rất bất định khi người ta xem xét thấu đáo. Giới hạn và vô hạn kỳ thực thâm nhập và ngoắc cài vào nhau, nhắc nhở chúng ta về toàn thể vô lượng thế giới nằm bên trong khôn cùng thế giới vi tế nhỏ xíu hạt bụi nguyên tử. Không có điểm đầu nút khi phóng to thu nhỏ vào ra không- thời gian chúng ta đang hiện hữu, chẳng có gì đích thị giới hạn, lý giải tại sao cái vô hạn lại được tạo tác bởi và xác lập bằng cái ‘giới hạn’.

Tất cả trong một, một trong tất cả. Thậm chí, riêng mỗi loại trái cây là sự khai mở, kết quả từ việc tích hợp của vô số điều kiện mang tầm vũ trụ như ánh sáng, nhiệt lượng, nước nôi, dinh dưỡng, v.v… đặng góp phần thành tựu; mỗi một trong cả mớ dãy vô vàn điều kiện ấy đến lượt chúng lại bị điều kiện hóa bởi vô vàn điều kiện khác. Nếu chỉ trái cây ‘giản đơn’ mà còn phức tạp đến vậy thì dĩ nhiên, các sự sắp xếp hệ thống lớn lao của mọi sự, trong tính kết nối, lại càng phức tạp bội phần.

Cô độc, tự do, ý nghĩa và cái chết là điểm nhấn mà bộ phim muốn thao diễn bằng những cú quay bắt mắt trên đại lộ sang trọng ở Hoa Kỳ. Liệu người ta có thể phải lòng rồi yêu đương say đắm một hệ điều hành được xử lý điêu luyện với giọng nói không trú ngụ trong một hình thể, thân xác? Chắc chắn đó là câu chuyện vấn đáp nghiêm cẩn, trường kỳ mang chứa cả yếu tố cảm xúc lẫn chất hiện sinh và thời sự nữa (phiên bản chuyển dịch ngữ nghĩa rất Việt Nam); đòi hỏi phẩm chất trí tuệ và lòng từ bi hiện diện cấp thiết hơn bao giờ hết trong mỗi một chúng sinh ngày nay, tại đây và ngay bây giờ.

Đôi khi sự lo âu không như chúng ta tưởng nghĩ đâu

Phơn phớt với đời bao lần hẫng hụt, pha nhiệt tình hương sắc một lần không...
Phơn phớt với đời mấy trời hẫng hụt, pha nhiệt tình hương sắc một lần không…

Tôi giới thiệu chủ đề lo âu không chỉ vì đọc thấy rất nhiều người khỏe mạnh quá trẻ vẫn cứ lo lắng dây dưa mà còn bởi bản thân chưa thôi ngừng nghĩ tới bà giáo già JF can trường đã nghỉ hưu từ lâu đang sống yên an cùng bệnh tật ở Mỹ quốc xa xôi.

Wow, lo âu gây hụt hẫng đa phần do chúng ta không sử dụng như dự tính của chính nó. Thay vì dùng lo âu để thoát khỏi một con hổ vồ phóng hay cú đớp của gã cá sấu hung tợn thì mình lại vội vàng hoắng cả lên, cong mông co giò biến lập tức trước điều gì đó chả dính dáng chút chi với cảm giác hổ, báo đe dọa kinh hoàng.

Hãy thử tưởng tượng bản thân đang đứng trong phòng họp. Khi trình bày báo cáo, mình cảm thấy bụng co thắt lại, tim đập mạnh tưởng chừng như muốn vọt ra khỏi lồng ngực và tự thấy nghẹt thở. Cố dừng hành vi đôi bàn tay xoắn xuýt và đánh lập cập vào nhau, ‘tại sao điều này xảy đến vậy nhỉ?’

Lo âu là trải nghiệm thường gặp ở con người. Mỗi loài động vật nhất thiết tìm thấy phương thức đáp ứng với mối hiểm nguy, và con người cũng không ngoại lệ. Tuy thế, chúng ta bị điều kiện hóa để nhìn lo âu như một dạng rối loạn sức khỏe tâm thần, thay cho chuyện nghĩ nó là hệ thống hữu ích. Ý tưởng lo âu là lợi lạc có thể khó được chấp nhận khi ta gắng xem xét điều hữu ích của việc muốn chực bỏ chạy khỏi phòng giám đốc. Quả thiệt, nghiêm túc mà nói, lắm lúc, chef đích thị là hình ảnh ghê gớm, đáng khiếp thật.

Trong khi nhiều người phát hiện chính mình gọi những điều ấy là ‘nhạy cảm quá mức’, ‘nhiễu nhương’ hoặc vài ba nhãn mác tương tự khác, lo âu đích thị là phương thức giúp chúng ta sống sót. Nếu có thể chú tâm vào các triệu chứng lo âu và tầm quan trọng về mặt tiến hóa của chúng thì ta dễ chuyển đổi viễn tượng từ nhìn lo âu như một ‘rối loạn’ sang nghĩ nó như một công cụ sinh động cho sự tồn còn. Càng dễ dàng hơn chút nữa nếu chúng ta hiểu biết kỹ càng, đúng đắn hơn các triệu chứng thể lý của trạng thái lo âu.

Hầu hết chúng sinh quan niệm nọ kia về thuật ngữ ‘lo âu’ (anxiety). Dù các cá nhân trải nghiệm lo âu có thể dị biệt, song những cơ chế thể lý nói chung ẩn bên dưới là giông giống:

  • Nhịp tim càng đập liên hồi
  • Run lắc chân tay
  • Đau nhói cực độ
  • Thở gấp gáp hoặc thở quá nhanh
  • Thị lực giảm xuống
  • Ra mồ hôi
  • Nôn mửa, tiêu chảy
  • Các ý nghĩ đua nhau xuất hiện tới tấp

Rõ ràng, từ góc độ tiến hóa, các triệu chứng vừa nêu tuyệt đối thiết yếu cho sự sống còn. Những gì chúng thể hiện nhắm vào:

  • Tim đập liên hồi: thúc đẩy oxygene hóa máu tới những nơi cần để giúp mình chiến hoặc biến
  • Run lắc: hiệu ứng phụ của việc tuần hoàn máu, hoặc liên quan tới vụ đau nhói dây thần kinh (xem ý ngay dưới)
  • Đau nhói cực độ: máu phải được đẩy khỏi các chỗ cùng cực nhằm tránh mất máu đến cạn kiệt trong cuộc chiến, dẫn đến cảm giác rần rần như kiến bò quanh vậy
  • Thở gấp gáp: tăng cường nồng độ oxygene cho máu đặng chiến hoặc biến
  • Thị lực giảm: tập trung trực tiếp vào đối tượng thách thức
  • Ra mồ hôi: làm mềm mát, êm dịu cơ thể suốt cuộc chiến hoặc lúc đang cố bỏ chạy khỏi
  • Nôn mửa, tiêu chảy: thanh lọc lượng thức ăn dư thừa quá mức đủ để đảm bảo toàn bộ nguồn năng lực phục vụ cho việc bảo vệ bản thân, chứ không phải chuyển hóa thực phẩm trao đổi chất
  • Ý nghĩ nảy sinh loạn xạ: xác định tác nhân gây căng thẳng và chuẩn bị tinh thần trước mọi thứ khả thể xảy tới.

Minh họa nêu trên chắc chắn chưa lên hết đủ đầy danh sách các triệu chứng lo âu hay bắt gặp, song nó cho thấy rằng cơ thể không hoàn thành nhiệm vụ nào một cách vớ vẩn cả. Khi mình có thể sợ hãi mắc phải một cơn đau tim do các cơn đau tấn công, nhìn chung tự thân các triệu chứng không hề gây nguy hiểm. Mục tiêu đương đầu đầy bấn loạn với khả năng có thể lên cơn đau tim đã xóa sạch cảm giác thuở nào quá dễ chừng ngất luôn, chết lặng khi thấy mình sắp bị móng vuốt của con hổ vồ chụp ngay lấy.

Vì vậy choáng váng, căng thẳng với bài trình bày ư: cái điều khiển cầm tay bỏ túi nhỏ xíu kia không thể giết chết mình được.

Độc giả nghĩ gì, liệu nhìn nhận các triệu chứng lo âu như thứ hữu ích, lợi lạc tất giúp ta vứt bỏ một số đáp ứng đầy sợ hãi?