Bõ công

Thả trái tim âm thầm, bốn mùa hứng ánh sáng, nắng mưa từng nụ mầm, tháng năm đà chạng vạng

Thấy mình làm kẻ hành khất

đứng trước cửa người và lang thang với đội quân đói nghèo

ngửa tay hứng tìm sự thực

trời cứ thản nhiên về chiều thật vội.

Đôi chân trần băng qua cát níu nóng ran

giấu chút cõi còm chia ly cố dựng xây cộng đồng, nương tựa, an toàn

nhớ lội nước khôn ngoan giữ thân lũ xiết

và nỏ dám mơ hoang đêm ngủ vỉa hè.

Mùa đông, mùa xuân, mùa hạ, mùa thu

cái trái ngang giật tóc xoa chà cách ngăn đủ ấm

đôi mắt luyện ủ lòng thao thiết bởi nỗi nhục bị phát hiện khác biệt

lạc bước bơ vơ chẳng sợ quên nhà.

Đã từng sống bao lần giữa bãi tha ma

vốn là tên dật dờ nên mục tiêu ngu lâu nghĩ đủ trình giải quyết vấn đề

tuyệt đối đừng rên la chung đụng tận tình nhường phần khí thở

gió buốt cắt nơi đâu vì luôn ngỡ chực rã tan rồi.

Muôn vạn lối phố ngõ chợ rẽ qua sạp quán bán mua

phần thưởng sững sờ: chúng ta rất giống nhau cùng khổ

dưới đáy biển đời nhìn rõ ràng trong đục

tích sẵn yêu thương mà nào khởi lăn tăn.

Thật đáng bõ công trở thành tha nhân

mãi chính mình còn hoài nguyện ước

siêu việt trên xấu hay mất được

làm chứng cho tháng năm mỗi buổi sáng lên đường…

Nơi chẳng ai muốn tới

Phim hoạt hình Hành Trình của Moana (Moana, 2016) đã chứa đựng lắm thứ kỳ thú và sâu sắc khó ngờ; giúp chúng ta khám phá con đường tâm linh thêm phần sáng giá.

Phát hiện cách bản ngã (ego) và sự gắn bó (attachment) gây nên đau khổ miên man.

Và học hỏi từ trải nghiệm về nơi chẳng ai muốn tới.

Hay- dở sự đời khen- chê: thiệt tình các ấy có cảm thấy mình đàng hoàng không?

Hôm nay bất chợt mưa rơi, bầu khí hạ nhiệt khiến thoải mái phần nào song hơi xui cho tôi chút là đọc thấy bài báo về chuyện chụp ảnh khoả thân các thể dạng bên hồ sen. Lướt thêm vài ba trang điện tử nữa thì biết đó là chuyện ghê gớm chưa ngừng thu hút tâm trí bao người, cả kẻ vốn chuyên viết bài thể hiện đúng đắn trách nhiệm rồi nhận lương, hưởng nhuận bút, hoặc ăn tiền xứng đáng cho chí biết bao quý vị thường dân mạng lưới điểm toàn cầu thầm lặng tham gia góp ý, nêu vài chia sẻ tâm tình thuận chống, bức xúc tùm lum.

Thiệt tình, đằng ấy có cảm thấy mình đàng hoàng không?

Năm nào cũng rứa, mỗi độ hè về sen nở thì y sì rằng báo chí nước nhà lại tiếp tục dành thời lượng khủng khiếp cho công tác phê bình, chỉnh sửa, uốn nắn, răn đe, thậm chí, định hướng nên chụp ảnh, làm dáng kiểu nào thì hợp lệ, tốt lành, tuyệt đẹp đặng xứng danh đặt cạnh ‘quốc hoa’. Ngạc nhiên khủng khiếp bởi các trang nghiêm túc cùng mặt trận sát cánh với mấy tổ chức kinh doanh thông tin giải trí tào lao đồng loạt đăng tải cấp tập… Hàng dài phán xét nương tựa tuôn trào: thuần phong mỹ tục, truyền thống dân tộc, thanh lịch, đạo đức, tôn vinh vẻ đẹp phụ nữ, tư cách, tuổi tác, xả rác, bẩn mắt, ném đá, thô tục, lố lăng, thiếu hiểu biết, v.v…

Cô gái ngoại quốc trú ngụ Thủ đô chắc sáng suốt vì xinh mà không cởi gì hết í nên dễ dàng được khen ngợi cất cánh bay cao; nữ sinh viên ở Phòng rốt ráo ra dù cũng khó phán xấu xí quá thì vẫn tới tấp soi chiếu đủ chiều, lắm hướng… Nói cho nhanh thì e chừng đố vừa lòng thiên hạ, nâng nổi đó và tống chìm đấy… Giời ạ, ai lường hết được thị phi. Tội nghiệp vô vàn các bác gái, anh giai sồn sồn, chị em thầm nghĩ đây chưa qua hẳn hoi xuân sắc hoàn toàn, tưởng tiếc đời ngắn ngủi hoặc rảnh rỗi thích chụp choẹt nơi nước nông choèn vui thôi hoặc dấn thân quyết đầu tư trả phí nhằm may mắn tìm lại thời gian đã mất…

Những người bị xỉa xói, nhiếc móc, nhận lời xóc óc hóc hiểm kỳ cùng phạm tội, mắc lỗi gì nhỉ? Do xấu, già, sở hữu cơ thể hai thân trao tặng, thừa thãi tài vật, vô lo, nhẹ dạ cả tin, vui vẻ, mơ màng mộng tưởng, khát khao vĩnh cửu hoá khoảnh khắc giữa trần ai buồn khổ, nhàm chán, quẩn quanh,…?

‘Lại mang lấy một chữ tình, khư khư mình buộc lấy mình vào trong’ (Kiều). Họ có thể là ông bà, cha mẹ, anh chị em, bạn bè, hàng xóm, nhóm đội, đối tác của các ấy. Một mặt truyền thông đại chúng chính thống và ngoài luồng phong phú đâu có dừng việc khai thác các hình ảnh, thân xác phụ nữ, khiêu tình gợi dục trở thành tiêu chí được mặc nhiên thừa nhận công khai; mặt khác, các hệ thống và tổ chức này nọ vô hình trung, gôp chung nhóm có quyền mở hội tụ tập phê phán, đánh giá, phẩm bình, giữ vai trọng tài, lập chuẩn xử án, kết tội… Những ai không thuộc nhóm này há thoát khỏi nổi cảm giác tự ti, kém cỏi, tệ hại, nhục nhã…

Tự nhận ‘có học’, cảm thụ tinh tế, rằng tiến bộ, đúng đắn sống mái đương đầu đồi truỵ, tiêu cực, phản động… Má ơi. Nghiên cứu bấy lâu chỉ rõ, những tên bắt nạt thường bị hao hụt phẩm tính thấu cảm, đồng lòng. Những kẻ thế có thể biết tha nhân cảm thấy gì, song thiếu vắng khả năng cảm thấy điều người khác cảm thấy. Uy quyền nảy sinh nhờ những kẻ này có thể đọc vị người ta đặng gieo rắc sợ hãi, phát hiện những sai khuyết, ngấm ngầm gầy dựng lo âu ở họ rồi dùng mớ kiến thức thu nhặt được mà kiểm soát, dày vò, và hành hạ người ta. Khi việc bắt nạt tiến hành và thành tựu công khai, nó có thể tạo hiệu ứng kiểm soát các nhóm và đặt để giọng điệu, bè phái ‘chúng ta’ mí ‘bọn nó’.

Nhu cầu bản năng đảm bảo tính cố kết xã hội khá dễ dãi phủ đè bẹp dí đạo đức và lập luận hữu lý. Sen rồi sẽ tàn, nước hồ sắp cạn mà cơ chừng hãy còn khuya lắm mới đủ duyên nảy nòi ý thức tôn lên một cộng đồng hài hoà, tôn trọng ‘chúng ta đều tuỳ thuộc vào nhau’, củng cố mô hình ứng xử hậu thuẫn xã hội dựa trên nền tảng thương yêu, bằng hữu, hợp tác, và học hỏi; thay cho thực trạng phản ánh di sản sinh học của loài: bộ lạc, bạo lực, vị kỷ, và tàn độc.

Khi lựa chọn thiết kế, tô bồi rồi giữ gìn phẩm tính thấu cảm xã hội tất ắt buộc phải cẩn thận đề cao, coi trọng tha nhân cùng khổ, bất luận họ có khác biệt chúng ta đến mấy đi chăng nữa.

Cân đong đo đếm về một ai đó

Tôi không nghĩ Janet là cục cưng, cũng chẳng muốn sở hữu cô bé hôm nay vừa tự thông báo mình tròn 4 tuổi như một báu vật. Lâu lắm, mới thấy lòng riêng nghiêng sang ưu tiên tình cảm cho một con người, một nữ nhân thi thoảng thoải mái bình luận đủ thứ, tỷ dụ ‘không thích ông vì ông mặc đồ xấu lắm’.

Thật thú vị và háo hức khi được dịp quan sát những biến chuyển lần hồi thành tựu của giai đoạn cắm mốc đặc biệt về các cấu hình nhận thức, nhân cách và thay đổi trong diễn đạt ngôn ngữ.

Janet thông minh, các cô cậu nhỏ tí đứa nào cũng thừa hưởng lợi thế nhân tính này. Vấn đề nếu nổi lên, là chuyện trẻ gái Janet *biết* mình nên như nào. Nét thơ ngây vốn chưa hề thuộc bất kỳ mức độ, sự kiện ghê gớm nào tác động và tích tụ đủ để vơi nhạt, hao hụt, biến mất. Êm đềm của không- thời gian cùng ồn ào hoạt động, nói cười, vật vã khóc lóc, liên tục tăng tiến phẩm hăng say dấn thân với sinh lực sống tưởng chừng vô tận. Ngoài lề chút về *biết*: nhiều nhiều người lớn, trải khắp lứa tuổi, nghề nghiệp và thành phần xã hội, thường không quá e dè bao nhiêu khi dùng từ ‘biết’. Tôi thì cho rằng, không phải không có lắm lúc, *biết* phát ngôn bật ra nhằm phản ánh cái chạm mó bề mặt, có vẻ thuộc dạng ăn nói, nó (là cái sự *biết* qua từ ngữ í) mơ hồ ám tả, phơi lộ một cái gì còn dây dưa ngại ngần tư duy, thích dựa vào quan điểm của tha nhân, thụ hưởng trí tuệ cùng kiến thức thiên hạ, hơn là tự mình mình sáng tác, bằng cách khi đang ở-đây-ngay-bây-giờ thì triệt để dám làm cuộc khám phá các cõi miền cóc-rõ-vô-tri trong hiện thể sinh tồn riêng biệt tui-đây.

Một trong những nhiệm vụ hàng ngày của tôi khi hiện diện ở nhà với Janet là sửa soạn mở laptop để con bé xem trên một phim hoạt hình cổ tích thế giới hoặc Việt Nam. Nhờ tương giao chủ yếu ngồi yên nhìn ngó tâm hồn bị hút sâu kèm đôi mắt chăm chú màn hình mà tôi tạo tác chủ đề nói chuyện tại nhà xuất bản Tri Thức. Biệt đãi tôi được tiến hành này khiến bản thân lắm lúc khó ngờ rằng đời mình thiệt may mắn.

Janet xinh xắn, khoẻ mạnh, dễ thương, và linh hoạt. ‘Tuổi thần tiên’ là phiếm chỉ tào lao trỏ nhỡ đã bị truyền thống hoá lối vẻ lựa chọn câu chữ về một quãng đời rất chi ấn tượng. Tôi đoán, sự khởi đầu hay được con người, nhất là người đã trưởng thành và già rồi, gắn dính bởi nhiều ao ước liên quan bất toại xen lẫn đầy tràn tiếc nuối rưng rưng. Không nên lố ngố, không buộc phải dại khờ, phẩm ‘trong trắng’ đâu nhất thiết đồng nghĩa với ‘chả biết gì sâu sắc’… Cái căn bản là thiết kế chuẩn mực cho bộ ba ‘nền tảng- lộ trình đường đi- trái quả’.

Tôi nghĩ, trẻ nhỏ, thậm chí ngay từ lúc bà mẹ mang thai, tâm trí chúng cần được đào luyện (xin đừng bảo vệ thái quá quan điểm ‘mọi sự tự nhiên’), và nếu phương pháp cùng kỹ thuật phù hợp, thích ứng thì tâm trí của chúng sẽ thêm phần sáng tỏ và vững vàng hơn hẳn, đặng đảm bảo hiểu biết cho tiến trình học hỏi ở đời: biết cách học, biết cách thay đổi rồi thích ứng, nhận ra rằng đa phần con người vẫn còn đang trên tiến trình trở thành.

Janet, chúc mừng sinh nhật; dấu yêu.

Khi người vẫn ưa thích và chưa chán sống ở phố thị…

Dịp thành phố quê nhà kỷ niệm ngày giải phóng trôi qua lâu rồi, chắc giờ này nguồn nhiệt hứng khởi hừng hực đã vơi giảm ít nhiều. Đọng lại dấu ấn đô thị chắc là mấy từ trỏ việc làm cụ thể nay mai: phía Tây (mở rộng), sông Cổ Cò (nạo vét để du lịch đường thuỷ vào Hội An), Hoà Vang (phát triển).

Thành phố đáng sống hẳn là thành phố đảm bảo các chất lượng sống khá cao. Cả trên bình diện quốc gia, ảnh hưởng của văn hoá và xã hội lên sức khoẻ tâm trí vẫn còn là đề tài mông lung. Cần biết, tuy xã hội đặt để các quy tắc ứng xử chung song không phải mọi kỳ vọng của xã hội đều thuộc lĩnh vực đạo đức (morality); chúng ta vì thế, cần một cách thức độc lập trong việc lượng giá các tục ước (convention) nào là luân lý (ethics) và cái gì thì không. Do luân lý độc lập với các giáo lý nên nó độc lập với các tục ước xã hội. Và thường thì có 3 nơi hồi quy hành vi xã hội: cá nhân, các tục ước xã hội, và đạo đức.

Vào thời điểm mà các thành phố, trong đó có Đà Nẵng, chuẩn bị sẽ đi vào sự trải nghiệm tăng trưởng theo cấp số nhân, cùng với dân số vọt cao thì càng phải biết thấu đáo ảnh hưởng của môi trường đô thị tới hạnh phúc cùng sức khoẻ ra sao.

Ghê ta.

… Mấy đoạn trên khởi thảo đã hơn nửa năm mà giờ bài còn dang dở. Tối nay định vội vàng hoàn thành chỉ như là cách để tránh rét lúc xa nhà.

Giữa đớn đau vì mất mát, nhận ra giận dữ và thất vọng

Chắc rồi tin tức cậu học sinh lớp 10 rời xa nhà, xuống thành phố đi học ở trường tư Nguyễn Khuyến vừa lựa chọn tự tử gần đây sẽ được thay thế bằng tin tức một người trẻ nào đó lại kết thúc sớm đời mình.

Lâu nay, câu chuyện trẻ vị thành niên, mới lớn tự sát chưa bao giờ thôi gây thắc mắc, và ‘tại sao’ thường trở thành tâm điểm dò tìm, mong đợi trả lời thoả đáng. Trước một sinh mạng tuyệt tận, chúng ta ít nhiều đều bị tác động, ảnh hưởng.

Khi nghĩ tới kẻ nay đà khuất bóng, các phẩm tính nhân văn khiến chúng ta khởi sinh lòng từ bi; song khi chú mục xác định nguyên nhân gây nên cái chết, chúng ta sẽ dễ dàng cảm thấy tức giận.

Đôi khi không tức giận chi thì hoá ra đồ vô tri vô dụng, song hồ như chúng ta khó thấy rằng cơn giận chẳng mấy chốc kiểm soát chúng ta. Cần cẩn thận với sự bùng phát đột ngột. Nếu đó là sự trả đũa nhắm vào tội phạm mà không khiến những sinh linh bé nhỏ khác mang vạ, tốt; vì chẳng trả đũa gì cũng có thể sai, và nó thường bị hiểu nhầm. Và một trong những cách thể hiện bất bạo động hữu ích là vun bồi tư duy đúng đắn và có cái nhìn chắc thật, toàn diện.

Nghe xem tin tức bạo lực và chết chóc, nhiều cảm xúc xáo trộn khủng khiếp, lắm lúc thật ước gì trơ khấc, bất động đặng khỏi đau đớn, tổn thương. Song lần nữa, nếu nhìn sâu vào tâm trí mình, lối trỏ lại chỉ về hướng giận dữ. Thực tế, xảy ra điều đó cũng là bình thường, dù kỳ cùng thì không nên để cảm nhận ấy giữ mãi mức độ tức giận…

Nhân mất mát vừa qua, thử xem kiến thức tâm lý học cơ bản cho chúng ta hiểu biết gì?

Trạng thái cảm xúc bao gồm mẫu hình chứa các phản ứng nhận thức, sinh lý, và hành vi đối với các sự kiện xảy ra; nói khác, cảm xúc liên quan chặt chẽ với động cơ: chúng ta phản ứng một cách cảm xúc với các thôi thúc và mục tiêu ưng cái bụng, bị đe doạ hoặc hụt hẫng… Cảm xúc trỏ các cảm giác chứa đựng sự đánh giá chủ quan, các tiến trình sinh lý, và niềm tin nắm giữ lâu nay.

Trong khi đó, tâm trạng thì là trạng thái khuếch tán cảm xúc kéo dài mà nó quấy nhiễu ghê gớm cả suy tư lẫn các hành vi, ứng xử.

Còn stress được hiểu là mẫu hình gồm các đáp ứng mang tính hành vi và sinh lý đối với các sự kiện mà năng lực người ta phù hợp hoặc quá tải.

Nôm na, khả năng phục hồi là phẩm tính sáng giá mà ai đó bị đời đánh bầm dập, lên bờ xuống ruộng te tua xơ mướp chẳng hạn vẫn đủ sức chịu đựng, quay về ‘lợi hại hơn xưa’. Thay vì bị thất bại đè bẹp hoặc cạn kiệt giải pháp, người sở hữu khả năng phục hồi tốt có thể tìm ra cách ‘rũ bùn đứng dậy sáng loà’. Một số yếu tố đảm bảo sự phục hồi hiện thực là thái độ tích cực, lạc quan, khả năng điều chỉnh cảm xúc, và cả khả năng nhìn thất bại dưới dạng giúp mình phát hiện các khiếm khuyết cần bổ sung, thay đổi…

Làm kẻ mới lớn đồng nghĩa là tâm tính khó yên ả, cảm xúc đôi hồi bất chợt, náo động khó hiểu, áp lực học tập, lòng tự tin, kinh nghiệm sống…  Tự sát đứng hàng thứ ba sau việc bị giết hại và tai nạn với độ tuổi từ 15 tới 24.

Dưới góc nhìn tâm bệnh học, tự sát ở tuổi mới lớn là hiện tượng phức tạp, và quyết không bao giờ vì một lý do duy nhất. Đấy là cách tiếp cận đòi hỏi tăng cường phòng ngừa với các yếu tố bảo vệ, xét yếu tố nguy cơ thì lo lắng xuất hiện khả năng tự làm hại và quyên sinh,  chẳng hạn dễ nảy sinh dự tính tự sát với người nữ, điểm học tập thấp, nghèo hèn, và không sống hoặc chỉ sống cùng với bố/ mẹ (Yeojin et al, 2017); hay người ta thấy các yếu tố sẽ dễ khiến người trẻ Thái Lan tự sát: (1) bị quát mắng thậm tệ và nguyền rủa chết đi bởi thành viên gia đình; (2) không thoả ước mong hoặc bạn trai chẳng lưu tâm trong lần đầu yêu đương; (3) mang thai ngoài ý muốn, và (4) mắc rối loạn tâm thần khiến cảm xúc bùng nổ và các xung năng bộc phát chẳng khống chế nổi (Supattra et al, 2015).

Phân tích số liệu của WHO về tỷ lệ tự sát của nhóm tuổi 15-19 trên toàn thế giới, từ 1990- 2009, cho thấy (Kain et al, 2016), lý do ở các nước phương Tây con số tự sát giảm có thể liên quan tới những cải thiện trong sức khoẻ nói chung; các quốc gia Nam Mỹ tăng thì khả năng là do khủng hoảng kinh tế và tác động của nó tới các gốc gác văn hoá đa dạng, một phần cũng bởi sự tiến bộ trong việc vào sổ bộ sinh, tử…

Hẳn là, ngay cả khi không đói ăn khát uống thì não bộ và hệ thần kinh của trẻ lớn lên trong thế giới nhiều ưu đãi và sung sướng về vật chất có thể phải chịu đựng loại căng thẳng ghê gớm chẳng kém: liên quan nhiều tới tâm lý hơn là áp lực vật chất, và chúng phải đương đầu với sự thất bại thay cho nỗi lo sợ suy kiệt cơ thể…

Với tư cách là những nhà quản lý và giáo viên, chúng ta không thể chấm dứt sự căng thẳng tinh thần trong đời sống học sinh- sinh viên, song chí ít chúng ta có thể tránh thêm stress vào nữa.

Cách hiệu dụng để thực thi điều này vốn là lời tuyên thệ dùng cho những ai hành nghề trợ giúp: Trước tiên Đừng Gây Hại (Do No Harm).

Vậy chúng ta hãy ưu tiên chăm lo bản thân chu đáo, chịu trách nhiệm về tâm trí mình để tự do cho phép chúng ta dùng tâm trí thật đích đáng, và sẵn sàng học hỏi nhiều hơn đặng cảm thấy phúc lành của trạng thái hiện diện, tình bằng hữu, khả năng thực hành, và sự giải thoát.

Xem phim Công Tử (The Big Lebowski), nghĩ về thiền và sự bà điên đáng đồng tiền

Tròn 20 năm một bộ phim (1998). Nội cái tên nguyên gốc lẫn khi Việt dịch ra thì đã thấy cà chớn và bụi bặm, thậm chí tuyền ăn chơi nhảy múa chẳng hề nghiêm trang, đứng đắn một tí nào rồi.

Gã cà lơ phất phơ í thật biết lười và tiêu tốn thời gian điệu nghệ quá chừng. Trên cái nền của sự nhầm nhọt tuổi tên và danh phận, giả định vụ án hình sự bắt cóc tống tiền, và nỗi niềm lo lắng cho sự an toàn của nữ con tin, đề nghị cảnh sát điều tra chiếc xe hơi hết xí quách cùng cái vali chứa khoản tiền triệu Mỹ kim bị đánh mất… bộ phim xen kẽ bằng cảnh chơi bóng gỗ (bowling) và nhân vật chính tắm trong bồn với rượu vang Nga trắng nhấm nháp cùng nhạc dịu êm, rồi bọn đột nhập tè trên tấm thảm vừa khít sàn nhà, thậm chí, đạo diễn còn dàn dựng cả cảnh trao đổi về mỹ thuật, đóng phim khiêu dâm, cuộn mình trong chăn sau khi làm tình để tăng khả năng đậu thai, nói ba hoa chích choè về người thân và công việc, trỏ sang cả việc đi phỏng vấn con nhà người ta vì nghi thằng bé lặng câm í cuỗm đống tiền lớn.

Bi hài, cảm xúc dâng cao, đạo đức thiết tha gìn giữ, hội chứng chiến tranh Vietnam, điện thoại reo và tin nhắn lại trên máy, tôn giáo, phân biệt chủng tộc, chết đột ngột, nghi lễ rải tro thi hài dọc bờ biển, TV đưa tin thời sự về Saddam Hussein, thất nghiệp, thi đấu thể thao…; đủ cả, lắm trò, nhiều tình tiết diễn biến hồi hộp song rốt cuộc thì vớ vẩn, tẻ nhạt, chẳng có gì ghê gớm xảy ra.

Những mường tượng, hình dung, dự tính, đoán định… đều trật lất.

Đúng là đi đâu loanh quanh cho đời mỏi mệt.

Việc cần làm thì cần tập trung làm. Chơi bowling thì yếu tính là cứ ném bóng thôi. Luyện tập mãi, làm đi làm lại… Không chú trọng và nghĩ tới kết quả.

Không bỏ chạy, né tránh hoặc khao khát nơi chốn nào muốn tới. Mọi thứ đã có ở đây, ngay dưới đôi chân này. Tỉnh giác để ghi nhận những gì đang xảy ra, mà không đánh giá, cũng chẳng quá mê thích, ác cảm hay ghét bỏ chi.

Học hỏi và giác ngộ trên tiến trình của đời thường hàng ngày rối loạn, lung tung. Trân quý bất kỳ cuộc gặp gỡ và với con người trong hoàn cảnh nào. Chỉ làm những gì phải thế, và bắt đầu thư thái. Mắc kẹt nhiều và đòi hỏi thông tin vì e ngại hành động. Đầu tư thời gian và tâm trí, dấn thân, và mọi sự trở thành một phần của đời mình. Suy nghĩ cóc phải là vấn đề; tê cóng do mong đợi kết quả cụ thể và/ hoặc muốn mọi sự hoàn hảo.

Mọi người đều khao khát hạnh phúc. Thay vì khốn khổ với vô vàn đe doạ ảo ảnh chẳng hề xảy đến, hạnh phúc là những gì đang xảy ra. Đủ kiên trì và rộng lượng để khởi sự một ngày mới khác, buồn chán và nhạt nhẽo.

Thưởng thức âm nhạc khi tiếp nhận ỡm ờ

Chiều qua, tôi tranh thủ đến Nhà Hát Tuồng Nguyễn Hiển Dĩnh (Đà Nẵng) để nghe ban nhạc Ấn Độ mang tên Pranava Naadham biểu diễn tầm một tiếng đồng hồ theo phong cách hoà trộn Carnatic mà mấy ngày gần đây nhóm đã có mặt ở Vĩnh Phúc, Yên Bái

Vì Hội Hữu nghị thành phố mời nên trước khi phía bạn thể hiện thì chủ nhà mở màn bằng văn nghệ chào mừng, giao lưu. Đấy là tiết mục múa trên nền nhạc bài Việt Nam Quê Hương Tôi (Đỗ Nhuận), và ca khúc kèm múa phụ hoạ ‘Welcome to Danang’ (Nguyễn Phước Vũ Bảo); cả hai đều do vũ đoàn tên là Nhật Huy trình bày.

Tôi thấy mình lơ ngơ ở đó, giữa số khán giả không đông lắm và đa phần lớn tuổi, ngồi hờ hững kèm đôi mắt nhắm với âm nhạc, ca từ, và vũ điệu Danang- Vietnam. Giai điệu thoả mãn và những uốn éo đơn giản về mặt hình thể của các cô gái trẻ trung chẳng còn đủ sức lôi cuốn, hấp dẫn nữa; thậm chí, tôi đã nghe nhầm ‘Bà Nà sao lạnh ghê’ thành ‘Bà Nà sao lạ ghê’, cứ như thể vì điểm du lịch này vốn thiết kế kiểu cách, lai căng…

Thành thật, tôi chịu khó nghe và ưng ý hơn với phần trình diễn của nhóm nhạc tới từ xứ sở của tôn giáo và tâm linh huyền bí. Dù chưa chiếm trọn vẹn tâm tình mình, song họ đã cho tôi cơ hội hiểu thêm chút về sự khác biệt giữa âm nhạc và tính nhạc. Và thực tế, tôi kịp vừa nhìn ngó, lắng nghe vừa đặt cho bản thân những câu hỏi quen thuộc, rằng ngôn ngữ chúng ta lớn lên và âm nhạc đã nghe hồi nhỏ liệu ảnh hưởng như nào đến cách mình nghe nhạc lúc trưởng thành rồi nhỉ; liệu có sự khác biệt trong khả năng mình học hỏi rồi thưởng thức âm nhạc mình không quen thuộc lắm không? Và suy đoán câu trả lời đòi hỏi xem xét các nghiên cứu liên văn hoá.

Hẳn quan trọng là biết phân biệt khái niệm ‘âm nhạc’ và ‘tính nhạc’; với tính nhạc được hiểu hiểu là đặc điểm tự nhiên phát triển thoải mái dựa trên và bị hạn chế bởi hệ thống nhận thức, trong khi âm nhạc thì như cấu trúc xã hội và văn hoá nảy sinh từ tính nhạc đó. Các cơ chế nhận thức căn bản để ghi nhận, thực hiện và đánh giá âm nhạc là gì. Phân biệt ‘tính nhạc’ do vậy đâu có dễ.

Hầu hết mọi người yêu thích âm nhạc, chí ít vì nó giúp chúng ta biểu đạt cảm xúc đôi khi khó nói thành lời. Âm nhạc lôi cuốn, đánh bật, gây cảm hứng, cảm thấy nối kết; phản ánh chúng ta là ai và trải nghiệm của chúng ta về thế giới. Nhạc mang tính tâm linh, thần bí rất phong phú về biến tấu và da diết giai điệu như của đất nước Ấn Độ quả chạm vào lòng chúng ta theo cách thật đặc biệt.

Âm nhạc thì thiên về cảm xúc, đam mê, phi lý, và đậm chất nữ tính (C. Jung gọi là ‘anima’ ở đàn ông); và dĩ nhiên, tôi còn nhớ rằng chính S. Freud mang nỗi ám sợ âm nhạc như ông tự bạch từ 1914 (Oliver Sacks, 2008). Song chuyện này thì khá mệt mỏi khi đêm đã khuya…

Thường thôi

Tâm hay đầu trò gây rắc rối, trước khi cuộc đời tạo tác đủ thứ tào lao và phiền não khiến ta lên bờ xuống ruộng. Nên chi, khởi sự lại thái độ đúng đắn cần có: thường- thôi. Từ bỏ rồi sau đó duy trì trạng thái bình thường.

Dấu hiệu tuyệt diệu và cao cả nhất của tự do là nó cho người khả năng thả xuống và từ bỏ; hàm nghĩa đi kèm trách nhiệm cùng sức chịu đựng khổ đau nếu theo đuổi những gì mình đã xác quyết, lựa chọn. Mí nữa, ấy cũng là dịp tung tẩy tạo tác nên bao mở rộng, thu hẹp, giả định và thử nghiệm đáng giá khi tháng năm dần trôi và qua nhanh.

Hình dung lộ trình đặng bước vào nơi chốn không sinh không diệt, mọi hiện tượng biến chuyển liên lỉ chẳngngừng nghỉ hoặc trạng thái không dính mắc đòi buộc mình học hỏi về rộng lượng; thiên hạ thay vì rên rỉ về quá khứ thì nên rỉ rên về sự càm ràm bất tận về dĩ vãng đã qua. Vì nếu không giành lấy thời gian và tiến hành điều cần làm ở- đây- và- ngay- bây- giờ thì e mãi mãi chẳng bao giờ thực hiện nổi hoặc ê chề lỡ hẹn, nuối tiếc ngập tràn.

Từ việc thải loại, tống khứ các đồ vật cá nhân vụn vặt, một hôm bừng tỉnh về sự từ bỏ sâu xa ‘tam độc’ khủng khiếp là tham lam (gắn dính), ghét bỏ (ác cảm), và sân si (ngu dốt). Đáng lưu ý, coi chừng mất các thứ gắn bó lâu nay thậm chí có thể khiến mình vụt trở thành ác cảm.

Dù no đói, lạnh rét, nắng mưa, thiếu đủ thì đừng bao giờ quên rằng ta ở đây để nhìn thấy mọi thứ rõ ràng và sáng tỏ. Muốn thế, phải tĩnh lặng và hài hòa.. Một cái tâm bình thường để thấu hiểu thực tế đời sống. Hết sức cảnh giác với khao khát trở thành và ham muốn những gì phi thường, thi thoảng bị thôi thúc bỏ chạy, vượt thoát, sa ngã hoặc mò mẫm; với nỗ lực trông chừng, cần gắng đưa tâm trở lại. Đừng cực đoan, thái quá. Khám phá tính vô thường, khổ, vô ngã; và không theo đuổi hoặc mong muốn những gì bộc lộ tính vô thường và đem lại nỗi khổ niềm đau.

Tập trung quan sát mọi thứ đến và đi. Thư thái, bình thản, tinh tấn, và sáng tạo.