Biến tấu

 

Với kha khá các ngại ngần và vô vàn thứ lăn tăn lớn bé, chúng ta tiếp tục trôi ngang dòng sông đời, ngay cả khi nó chỉ vừa dài bằng một sải tay. Chịu ơn người nuôi nấng, vào đêm hôm mất trí nhớ và thi thoảng chẳng xác định nổi mình đã bơi từ đâu đến đâu. Năm nào, suýt chết đuối ở đoạn sông Lô sau nhà kẻ lạ thân thương trên Hà Giang dòng nước cuộn xiết và đục ngầu một màu lãng quên sắp phũ.

Và thế, bài cuối cùng ai đó viết tự dưng mang tên ‘Đừng Quên’. Trong nghĩa Anh ngữ, nó tức thì gợi nhắc riêng ta tới việc chớ ngó lại chút chi ước muốn quyết tâm năm mới. Dưới góc độ ‘tri tạo kiến văn’ (literacy), cái sự đọc và sự viết hóa ra mênh mông chi xứ.

Khói bốc lên thân thiết từ nồi cháo gạo lứt. Chính sách, kỹ năng, tổ chức, văn bản và việc thực hành liên quan vòng vèo với cái dạ dày và với cả bầu trời mùa đông không lạnh. Như minh họa dở dang nơi kẻ có học, khái niệm ‘lãng quên’ trạng thái bị bạo hành hồi nhỏ với thân chủ cần tham vấn hẳn quá chừng da diết, thương đau. Và gian bếp gia đình họ e dễ ngập nước trên dưới một lần.

Bí mật lớn nhất luôn đòi hỏi khoản trợ giúp ngoài luồng. Thái độ tri ân mỗi một ngày thức dậy khó nhọc sẽ đẩy ra xa các xui rủi mà bọn nhóc thường hay quen dựa cậy nghi thức bói bài trả phí.

Chùm chìa khóa dù ít ỏi vẫn đàng hoàng, hẳn hoi phụ thuộc trạng thái lộn xộn. Cũ càng hơn là sự bất toàn hết sức hoàn hảo.

Gió mơ màng nhắc lại lần nữa yêu cầu các câu trả lời chính xác tuyệt đối.

Biến tấu xảy đến trên đường làng bé tin hin, khi gã du thủ du thực ngã xuống sông cùng với chiếc xe đạp cà tàng.

‘Cái tôi’: sự lừa dối trên tiến trình nhận thức

Rằm tháng Giêng rồi, nhân Ngày Thơ quốc gia, lượn lờ tình cờ mà đọc được đôi câu treo trong khuôn viên Văn Miếu- Quốc Tử Giám của một cậu trai 8X khiếm thị: “Ngoài trời còn có trời cao, trong tôi biết có tôi nào tôi hơn” (Nguyễn Việt Anh, 1982, Hà Nội).

Ai thích Toán hoặc quan tâm thống kê chắc biết luật Benford. Phần phấn khích trong câu chuyện nhỏ này là cách thức nó sát gần cũng như giải pháp nêu ra lại dính kết tới ý tưởng về ‘cái tôi’ (self) mà theo đạo Phật thì chẳng khác chi trò ảo thuật lừa mị: được tạo ra như phó sản của ‘tiến trình xử lý ký hiệu tinh thần’. Đây có vẻ giải thích luật Benford thấu tỏ nhất. Theo tiến sĩ Steven Smith, hơn 70 năm qua luật Benford đã đạt đỉnh điểm của sự sùng bái; nó mạnh mẽ tuyên bố chứng thực một số bí mật hoặc thuộc tính khá bất thường của vũ trụ.

So sánh điều ấy với cuộc đấu tranh triền miên của con người nhằm định vị ‘cái tôi bên trong hoặc ở ngoài bản thân mình, trong khi con người không ngừng nhìn/ xử lý sáu giác quan. Rõ ràng, phải có một cái tôi, self, ego, một ta phỏng ạ? Tôi có thể thấy nó. Song nó đến từ đâu rứa? Và nó là cái chi chi? Câu trả lời của Phật đối với ‘vấn đề’ mà ngài tóm tắt thành ‘avijja‘ hoặc ‘sự ngu dốt/ thiếu khôn ngoan/ vô minh’, một ảo tưởng, liệu tương tự với trả lời chúng ta có thể tìm thấy với bài toán ‘bí hiểm’ này (tức thuộc vấn đề tinh thần/ logic)?

Lần nữa, theo tác giả Steven Smith, đừng phí thời gian đặng cố thấu hiểu các ý tưởng ấy; chúng hoàn toàn đi theo vết sai lạc hẳn rồi. Không có ‘thuộc tính vũ trụ’ nào và hiện tượng này chẳng liên quan gì với các ‘đơn vị’ (units) cả. Chung cuộc, chúng ta sẽ nhận ra rằng luật Benford trông giống với một cuộc biểu diễn ảo thuật thật ngoạn mục hon là như một thuộc tính bị giấu kín của vũ trụ. Nói gọn, mẫu hình logarithm của việc dẫn dắt các con số đến từ chiêu trò thể hiện của dữ liệu (data), và không có liên quan với các mẫu hình trong các con số được xem xét…Rằng việc này làm thay đổi theo một mẫu hình dựa vào các khả năng của số 10, ví dụ thế, là phản logarithm. Không hề nhận ra rằng bộ não mình đã bí mật biểu diễn dữ liệu, mình quy mẫu hình logarithm này cho một số dấu hiệu ẩn kín nào đó của các con số độc đáo.

Từ quan điểm Phật giáo hoặc thiền định thấu tỏ, điều gì đó tương tự cũng xảy đến với tâm trí. Việc xử lý ký hiệu hoặc trải nghiệm nhận thức của tâm trí tạo nên tri giác, ý thức về cái tôi, là ‘kết quả’ của tiến trình (phó sản hoang đường) đã không hề được tìm thấy trong nội tại tiến trình cũng như là ‘yếu tính’ rốt ráo. Do vậy, ý thức, như đức Phật ghi nhận, đúng là trò lừa của ảo thuật gia:

Ví như, này các Tỷ-kheo, một ảo thuật sư hay đệ tử một ảo thuật sư, tại ngã tư đường bày trò ảo thuật. Một người có mắt nhìn chuyên chú, như lý quán sát trò ảo thuật ấy. Do người ấy nhìn chuyên chú, như lý quán sát, ảo thuật ấy hiện rõ ra là trống không, hiện rõ ra là trống rỗng, hiện rõ ra là không có lõi cứng. Làm sao, này các Tỷ-kheo, lại có lõi cứng trong ảo thuật được? Cũng vậy, này các Tỷ-kheo, phàm Thức gì thuộc quá khứ, vị lai, hiện tại… hoặc xa hay gần; Tỷ-kheo nhìn chuyên chú, như lý quán sát, Thức ấy hiện rõ ra là trống không, hiện rõ ra là trống rỗng, hiện rõ ra là không có lõi cứng. Làm sao, này các Tỷ-kheo, lại có lõi cứng trong Thức được?

Với cái nhìn này, đạt được Niết Bàn (Nirvana) sẽ mang nghĩa kết thúc rốt ráo công việc nhà của người ta. Giải quyết phương trình luân hồi đòi hỏi nhiều việc phải làm (cần đọc bài viết của tiến sĩ Smith hoặc đơn giản hành thiền vài năm), mà việc thức nhận đoạn kết sẽ là một thứ ngắn gọn và sâu xa, và sẽ không nằm trong lĩnh vực của sáu giác quan. Như trường hợp giải quyết luật Benford, nó hàm ý một số hình thức bước ra khỏi rồi xem xét lại vấn đề từ quan điểm trung lập, chắc chắn người ta không quên việc tính đến tiến trình nhận thức riêng tư hơn là rơi vào các diễn giải khác nhau mà tâm trí thường hay nảy nở, tăng nhanh đưa thêm…

Cùng nhau chung đụng phận này

Kêu gọi ‘đừng thương người’ không những bất nhẫn mà còn đích thị thể hiện thái độ đáp ứng thiếu trách nhiệm cũng như ít nhiều xiển dương cho lựa chọn vô cảm: chối bỏ nhu cầu yêu thương của chính mình và của những người xung quanh. Cần thể hiện đúng đắn và thấm lòng từ bi đối với người ăn xin, vì ‘ăn mày là ai; ăn mày là ta… đói cơm rách áo hóa ra ăn mày”.

Tùy hoàn cảnh sống và trải nghiệm cá nhân, đa phần chúng ta ái ngại, thường né tránh một số đối tượng nào đó chí ít vì bản thân cảm thấy tuyệt vọng hoặc chẳng biết phải làm gì mới phải. Trong tâm trạng chân thật, đều khá dễ nảy sinh cảm giác không thoải mái lắm khi đối diện, nhìn thấy và/ hoặc ứng xử với người ăn xin.

Gọi ai đó là ‘ăn xin’ để trỏ người xin tiền hoặc thức ăn nhằm đảm bảo nhu cầu sống còn. Trong các thành phố lớn, ở nơi công cộng, người ăn xin thường sống vạ vật đầu đường xó chợ, góc phố, trước cửa nhà đóng chặt về đêm.

Thực tế, dù biết họ thật đáng xót thương, song chúng ta lại không biết cách tốt nhất để thể hiện lòng từ bi sâu xa trước cảnh ngộ của đồng loại. Chúng ta nên đối xử như nào đối với người ăn xin và những ai trải qua đời sống lang thang, không chốn nương thân?

Dưới đây là vài ba chỉ dẫn cơ bản mong được lưu tâm.

1. Chào hỏi

Tuy khó thừa nhận song sự thật là hầu hết chúng ta thậm chí không nhìn người ăn xin như một con người. Chúng ta đã bị điều kiện hóa về thái độ thiếu tôn trọng và chẳng thèm quan tâm tới người ăn xin tình cờ bắt gặp đến độ mà các chất hóa sinh trong não bộ chúng ta không hề đáp ứng với họ như một con người đích thực.

Đây đó, bạo lực hướng tới người ăn xin và kẻ vô gia cư tiếp tục âm thầm gia tăng. Sau khi đã đặt câu hỏi chất vấn bản thân với thái độ khiêm cung một cách nghiêm trang thì thử tiếp xúc mắt đơn giản rồi mỉm cười với một người đang vạ vật trên đường. Nhờ nỗ lực tiến hành cử chỉ thân thiện như thế, chúng ta sẽ nhận ra rằng lý do để lòng mình nảy sinh cảm giác khó chịu lúc bắt gặp người ăn xin và kẻ vô gia cư là vì họ nhắc nhở chúng ta về những đặc quyền và lắm thứ lợi lạc mình đang được thụ hưởng. Mình không phải ngủ ngoài đường, không phải ngửa tay xin tiền ai đó để mua được bữa ăn ấm bụng.

Vấn đề là đặc ân mình được thụ hưởng không quan trọng hơn nhân tính ở người ăn xin. Nhìn vào mắt họ, gật đầu chào, mỉm cười ý nhị, chúc một ngày may mắn và làm bất kỳ điều chi đối với một đồng loại.

2. Trao tặng (nếu mình có thể)

Người ta đi ăn xin vì có lý do. Bất luận họ đã hành xử ra sao trước đây, hiện tại họ không đáp ứng nổi các nhu cầu sống căn bản như ăn, mặc, chỗ ngủ…

Trong khi truyền thông đưa tin về một số câu chuyện giả danh, lợi dụng lòng tốt để trục lợi cá nhân, thậm chí hình thành cả ‘công nghệ ăn mày’ thì đấy chỉ là mảng xám không đại diện cho đa số người đang chịu đựng bệnh tật, đói rét ở ngoài kia, trên đường phố. Đừng để một thiểu số kẻ dối trá lừa bịp ngăn chặn chúng ta trao tặng biểu hiện thương yêu cho rất nhiều người đang rất cần trợ giúp hàng ngày.

Nhiều người ngần ngại cho tiền vì sợ người ăn xin sẽ dùng vào việc ăn chơi, hút chích, bài bạc,… Nỗi sợ ấy là thái quá vì theo một nghiên cứu công bố tại San Francisco (Hoa Kỳ) vào tháng 3.2013, 94% người được hỏi cho biết họ dùng số tiền xin được cho việc mua thức ăn; chưa tới một nửa số người được hỏi tiêu vào ma túy hoặc rượu bia. Khi trao tiền hoặc thức ăn trực tiếp cho những người này, chúng ta đang trao quyền cho họ để đưa ra lựa chọn, và mình phải tin tưởng rằng tự họ đưa ra được lựa chọn tốt nhất trong hoàn cảnh sống khốn cùng như thế.

Có rất nhiều nhu yếu phẩm và dịch vụ khác mà người ăn xin và kẻ vô gia cư cần đến, dù các tổ chức và cơ quan chức năng đã trợ giúp không ít. Nếu mình vẫn không muốn cho tiền thì thử hỏi trực tiếp họ cần gì để xem mình có thể đáp ứng được không…

3. Dấn thân hoạt động từ thiện

Vậy là mình đã vượt qua não trạng hạ thấp nhân phẩm con người, và cũng đem lại cho một số người cảm giác được an ủi và no ấm trong ngắn hạn. Vậy làm sao dấn bước sâu xa hơn nữa?

Làm từ thiện. Tham gia các tổ chức ở ngay địa phương đang sinh sống để ngăn chặn và làm tiêu trừ hiện tượng ăn xin là cách thể hiện lớn lao cả cho cộng đồng nói chung cũng như với bản thân người ăn xin. Hỏi các tổ chức khi nào và điều họ cần; vận dụng tài nghệ xoay sở và kỹ năng riêng có của bản thân để trợ giúp các tổ chức này. Với từng vị trí và công việc, hãy tham gia giáo dục cộng đồng về các nguyên nhân dẫn đến ăn xin cũng như không ngừng nỗ lực tìm kiếm các giải pháp để làm trong sạch và lành mạnh hóa môi trường xã hội.

… Đọc loat bài cùng chủ đề lòng lại tự nhủ lòng: tay nâng bát cơm, nhớ công của bao người sẻ chia, giúp đỡ không ngừng để cho mình cơ hội sống qua cơn khốn khó mỗi ngày. Và vì muốn thành đạo nghiệp nên mới thọ nhận thức ăn này.

Dự liệu thế nào để tự rời xa người yêu?

Tại sao giọng điệu và câu chữ của người trả lời thư lại tạo cảm giác đang có vẻ cáu bực và ít nhiều hối thúc thế nhỉ?

– Câu trả lời rất đơn giản mà chắc là bạn cũng biết rất rõ: bạn cần phải dứt khoát với con người đó.

Lý do còn đơn giản hơn: Thứ nhất, bạn đang là một kẻ xấu, một kẻ phá hoại gia đình người khác, một kẻ gây nên tội ác với một phụ nữ và những đứa trẻ. Ở lứa tuổi còn quá trẻ, tuổi trong sáng, hồn nhiên với cuộc sống, với yêu thương tốt đẹp cho con người mà bạn lại sa vào một vũng sình lầy của một mối quan hệ bất chính, dối trá, lừa gạt, trở thành trò chơi cho một tên đàn ông thấp kém thì đó quả là một bắt đầu hết sức đáng tiếc. Bạn không hiểu vì sao ban đầu mình chẳng có tình cảm gì với anh ta, mình biết đó là điều sai trái, thế mà rồi cuối cùng bạn lại yêu anh ta đến mức dằn vặt, xót xa, không dứt ra được? Câu trả lời chính ở bạn đó: bạn biết anh ta là kẻ từng trải, với một kẻ từng trải, chẳng có gì đơn giản hơn việc quyến rũ một cô gái nhỏ, ngây thơ, chưa từng biết đến tình yêu…

Từ bao giờ người làm tham vấn, khuyên giải, nhắn nhủ và các thể loại tương tự tỏ ra dễ duôi trong việc khá thoải mái chốt hạ vấn đề rồi đánh giá ngay tắp lự về mặt đạo đức với cảm quan xỉ vả thậm tệ đến vậy hả giời?

Thứ hai: người đàn ông bạn đang có quan hệ là một kẻ tồi bại, lại là kẻ tồi bại nhất trong những kẻ tồi bại. Bởi anh ta là thầy giáo, thế nhưng lại rắp tâm quyến rũ, gạ gẫm học trò của mình. Con người đã bất chấp danh dự, lương tâm để đạt được điều mình muốn thì cũng sẽ tìm mọi cách táng tận, đê hèn nhất để rũ bỏ nó khi cần thiết. Bạn hãy nhìn rõ bản chất đó để mà tránh xa anh ta. Ở bạn, đó là câu chuyện của trái tim, ở anh ta đó chỉ là một trò chơi thú vị, hấp dẫn, sự thỏa mãn cho cảm giác sở hữu thêm một cô gái trẻ, quá trẻ cho cuộc sống có hương vị mới mà thôi.

Thứ ba: chắc chắn câu chuyện tình này chẳng có gì là lãng mạn, chẳng có gì là duyên số, chẳng có gì là đau đớn bi thương như bạn đang tưởng tượng. Nó chỉ là những kịch bản quyến rũ, lừa gạt, yếu đuối… quá quen thuộc mà thôi. Bạn đang sợ là cảm giác chính xác đó. Bởi chắc chắn là nó sẽ kết thúc không mấy tốt đẹp trước tiên là cho chính bạn. Vì thế bạn nên kết thúc mối quan hệ này càng sớm càng tốt.

Thật ra, với câu hỏi của bạn, câu trả lời có thể ngắn hơn và ngắn hơn rất nhiều. Nhưng Hạnh Dung vẫn cố gắng viết dài hơn một chút, giúp bạn một vài lý lẽ quá rõ ràng để bạn không phải hỏi thêm bất cứ ai nữa: Giờ em phải làm sao?

Đâu mói đích thực là kiến thức, kỹ năng và phẩm chất cần thiết của người làm chuyên môn đây?

Khi băn khoăn là khi tôi cũng thấy mình dựng rào cách ngăn; bởi ranh giới khả dĩ là dấu hiệu triển nở tốt lành trên tiến trình hành nghề, tác nghiệp.

Các thắc mắc của thân chủ có thể biểu lộ dưới nhiều dạng thức: Làm thế nào tôi rời xa bạn trai? Tôi biết mình nên rời xa, song tiến hành ra sao? Muổn bỏ chồng song tôi sợ những gì anh ấy sẽ thực hiện. Tại sao tôi phát khiếp khi nghĩ tới cảnh chia tay? v.v…

Mối quan ngại của cô gái trẻ về trạng thái cô đơn khởi từ sự kiện rằng cô đã không tự chuẩn bị sẵn sàng cho việc sống một mình. Trong tình huống tương tự của cô ấy, người ta thường cần một kế hoạch vượt thoát nếu mình muốn thay đổi cuộc đời; thậm chí, một kế hoạch vượt thoát có thể cần tiến hành nhiều tháng, vài năm xuyên suốt cùng với thời gian chúng ta xây dựng, củng cố lại sự tự trọng và lòng tin tưởng giá trị bản thân, tái cấu trúc và quy hoạch lần nữa gia đình và bạn bè, chuẩn bị chính mình sống đơn độc, và dần thoát khỏi người tình, chồng/ vợ có vấn đề. Cô gái cần nhớ rằng anh ta không chú tâm lắm tới sức khỏe, giá trị hoặc những khó khăn trong lối sống mà người tình lựa chọn. Khuyến cáo cô gái đi tham vấn để phát triển cảm nhận cá nhân về bản dạng riêng có của chính mình. Anh kia có thể muốn cô gái chấp nhận các hành vi nhằm đem lại lợi lạc cho mỗi anh ta, hơn là cho chính cô gái. Nhắc nhở cô gái biết tới hội chứng Stockholm; có thể cô gái đề cao anh ta trước tiên, rồi sau đó mới nghĩ tới bản thân mình…

Như kẻ thông minh lắm chiêu nhiều trò, anh kia có thể biểu lộ ra các dạng kiểu dẫn dắt, lôi kéo, tỏ thái độ ăn năn hối lỗi, thủ đoạn, và không trừ cả việc đe dọa nữa. Cô gái phải gắng sức ra quyết định rồi tách biệt trước khi bị mắc bẫy trong một mối quan hệ mà mình chẳng hề mong muốn. Lần nữa, đừng quên rằng anh kia không thèm để ý cô gái có thích hay không, tất cả những gì đáng bận tâm là điều anh ta mong đợi…

Không thừa khi nhấn mạnh điều này: các mối quan hệ tốt lành chỉ tồn tại giữa hai cá nhân trưởng thành, chín chắn và độc lập dám chịu trách nhiệm với các hành vi ứng xử, những lựa chọn và hậu quả nảy sinh từ đấy. Thật hiển nhiên là đáng thất vọng khi đầu tư thời gian cùng năng lượng cảm xúc để gắng sức đạt điều gì đó đến độ về sau mình không còn khả năng kiểm soát nổi. Chung cuộc, không khó dự đoán là hành vi của anh kia không những chẳng lành mạnh mà cô gái cũng không nhất thiết phải chịu trách nhiệm…Nếu anh kia thuộc dạng hay kiểm soát, và tỏ ra thái độ sở hữu, rốt ráo các tuyên bố về sự độc lập từ khía cạnh cảm xúc và cả tài chính và quan hệ riêng tư chắc chắn khó khít khớp với thân phận của anh ta; vì vậy, cô gái cần đoán biết trước vấn đề để có giải pháp phù hợp.Bất luận thế nào, để bản thân tốt lành, cô gái phải chăm lo và thuận theo các nhu cầu cảm xúc. Nếu nỗi sợ hãi xoay quanh các vấn đề an toàn, phận sự của cô gái đòi hỏi cô phải kiếm tìm các trợ giúp thích đáng từ gia đình, bạn bè, và những ai khác đặng tạo lập nên một kế hoạch an toàn. Nếu các nỗi niềm sợ hãi và phiền muộn, âu lo của cô gái liên quan đích thực đến tính tự quản trị và độc lập thì có lẽ, cô gái tốt hơn nên gặp nhà tham vấn tâm lý để có cơ hội làm việc với các vấn đề liên quan đến nỗi sợ hãi.

Khuyến cáo cô gái cân nhắc một chiến lược và kế hoạch vượt thoát nghiêm túc. Khả năng anh kia sẽ tạo nên nhiều phiền phức liên quan đến cảm xúc và cả khía cạnh tài chính lẫn quyền lực nữa. Tham vấn giúp cô gái tái củng cố sức mạnh nội tâm trong khi lập kế hoạch vượt thoát mối kiềm tỏa của anh kia. Tình huống của cô gái không phải là quá nan giải đến độ không xử lý nổi. Có thể cô gái cần hỗ trợ từ các nguồn lực cộng đồng trước khi cô đủ khả năng tách biệt khỏi người lạm dụng/ kiểm soát để còn dịp quay về với một đời sống bình thường, lành mạnh.

Khi bị nàng/ chàng từ chối là một khả năng thực tế không thể lờ đi dễ dàng…

Ồ, thi thoảng khi phải giả nhời ngay lập tức hoặc tìm kiếm câu trả lời cho vài ba trường hợp cần kíp liền liền quá chừng gấp gáp dính tới chủ đề yêu đương của người trẻ, tôi nhận ra chính mình hay rơi vào trạng thái bi hài. Thấy hai bài viết đây, đây là ví dụ minh họa nhãn tiền sống động.

Lứa tuổi đôi mươi có thể là khoảng thời gian thích hợp để khởi sự đúng đắn chuyện hẹn hò hoặc phát hiện xem ai là người yêu tiềm năng; nói khác đi, người ta ở quãng ấy không quá già, mình đủ thòi gian để cam kết với một người xứng đáng.

Tôi nghĩ, hầu hết thiên hạ e ngại họ sẽ không đủ giỏi giang với nghệ thuật yêu đương lãng mạn, giời mây giăng gió. Tình cảm và sex là các phần quan yếu trong những quan hệ lãng mạn mà nhiều người thuộc đủ các giới lo lắng khôn nguôi. Thảng hoặc, người ta dần quan tâm quá mức đến vai trò bản thân thủ diễn đến độ quên mất dần người kia, đối tác còn lại cũng giữ trọng trách không kém bởi có cả hai đang tham gia vào cuộc gặp gỡ khá bất ngờ này.

Nếu đôi bên đều e sợ và thiếu kinh nghiệm, dĩ nhiên chúng mình có thể cùng nhau học hỏi. Nếu giả sử, đối tác từng trải hơn thì cô ấy có thể vui lòng là giáo viên chỉ bày cho mình. Cách chi đi nữa, căn cốt là ghi nhớ tâm trí rằng không có phương thức ‘hoàn hảo’ để làm một người yêu hay ho. Chung cuộc, câu chuyện rốt ráo nằm ở chỗ làm hài lòng cả người kia và chính bản thân mình, vậy nên cần cảm thấy thoải mái để thử nghiệm.

Tin hay không thì tùy thôi, song chuyện hôn hít và các hành động thuộc tình yêu thể lý nọ kia là các kỹ năng đấy, và như mọi kỹ năng trên đời, chúng cải thiện với kiến thức cùng việc thực hành. Nếu mình đích thực nghĩ không rõ ta sẽ thành người yêu tốt hay không rồi còn muốn học hỏi nắm vững điều gì khác trước khi thực hành, vài ba cuốn sách đàng hoàng về sex có thể là gợi ý tham khảo. Có rất nhiều loại hướng dẫn hữu ích mang tính giáo dục kiểu “làm thế nào”; có điều, làm ơn đừng có thích thú với vụ dự tính sẽ dựa cậy vào sách báo khiêu dâm làm công cụ hướng dẫn đưa đường: đấy không phải là loại chỉ bày đáng thưởng thức, coi trọng hoặc là sex “đích thực”, và vì thế, nó không phải là công cụ học hỏi tốt lành.

Và đây cũng là thực tế rờ rỡ: bất kỳ chuyện gì dính dáng tới con người, bị chối từ, hắt hủi luôn luôn là một khả năng. Giống như các nhân vật ở đủ kiểu loại bài vở trôi nổi trên các trang mạng tiếng Việt, đa phần người ta rất sợ hãi bị chối từ, vì thế tôi nghĩ, chúng ta nên nhìn vào điều ấy một cách khác đi chút chút xem ra sao…

Tỷ dụ, thay vì nhìn vào việc bị từ chối như điều chi nên tránh né với bất cứ già nào, mình nhìn nhận nó như một trải nghiệm học hỏi? Nó sẽ gây đau đớn song nó cũng sẽ dạy mình điều gì đó. Đôi khi, bị từ chối là điều lợi lạc nhất cho chúng ta, vì nó giữ mình khỏi rơi vào các mối quan hệ hoặc trải nghiệm sẽ chẳng tốt lành gì cả, thậm chí, cơ chừng nó tựa như điều gì đó hoặc ai đó chúng ta ham muốn một cách rất nguy hại vậy. Cũng đáng để nhớ rằng bị từ chối không cắt bỏ được những ký ức tốt lành chúng ta từng có kèm theo. Chẳng hạn, mình vốn bị chối từ qua nhiều mối quan hệ, song giờ đây có thể ngoái nhìn lại thật trìu mến thời điểm chúng ta bên nhau. Nếu mình cho phép nỗi sợ bị từ chối ngăn chặn mình khỏi khởi sự thiết lập các mối quan hệ ấy, mình cũng sẽ bỏ lỡ quá nhiều thời điểm vui đùa, sung sướng…

Nếu mình nhìn vào sự bị từ chối như điều gì sẽ giúp mình mạnh mẽ, can trường hơn, mình sẽ không quá sợ hãi nó. Dùng mỗi một cuộc gặp gỡ như cơ hội tốt lành để cởi mở hơn với các trải nghiệm. Ví dụ, khi gặp một cô gái mình quá ao ước để quen biết nhiều hơn, thử nhắm vào cách thức mình thưởng ngoạn từng khoảnh khắc được giao tiếp với cô ấy. Nếu cô ấy từ chối mình, phát hiện xem điều gì mình có thể làm khác đi để mọi sự tốt đẹp hẳn lên. Nếu câu trả lời là không thì mình lại tiến tới và gặp gỡ người khác… Tất đến lúc mình sẽ tìm thấy ai là cô gái phù hợp với mình. Khi chuyện ấy xảy đến, nỗi sợ của cam kết thường bị đá văng ra từ hồi nảo hồi nào chẳng thèm nhớ nữa, bởi vì ở bên nhau tạo cảm giác quá chừng tốt lành.

Và ngay cả khi tình yêu không phải là câu trả lời cho mọi sự, nó đích thực và chắc chắn hữu ích chí ít với những tháng năm chúng ta còn sống trên đời.

Não trạng của bạn như nào?

Mọi sinh thể đều có tiềm năng lớn lên và triển nở, song con người không hoàn toàn học hỏi để tựu thành được điều ấy.

Với kẻ có não trạng bất động thì họ nhìn các năng lực của mình như thực thể cố định. Họ thường cảm nhận về sự thất bại của bản thân như hậu quả của những năng lực thiếu hiệu quả để thực hiện tốt đẹp mọi sự. Họ diễn giải và nghĩ hiểu về trải nghiệm thông qua các kiểu dạng gọi là quy cho.

Người mang não trạng cố định có kiểu dạng của sự học hỏi vô vọng: họ quy thành công nhờ các yếu tố bên ngoài, không cho mình có thể gây ảnh hưởng, và nhìn thất bại như sự thiếu hụt của bản thân. Họ không hề ý thức rằng các thất bại thường là hệ quả của nỗ lực chưa tới cùng.

Với người có não trạng triển nở, các năng lực được xem như phát triển không ngừng. Họ tin mình có thể cải thiện bản thân nhờ làm việc chăm chỉ. Họ biết các mục tiêu dễ đạt được với sự nỗ lực đúng mức, và nỗ lực là chuyện thưởng phạt. Họ quy thành công vào các yếu tố nội tại như các năng lực riêng có và họ tin mình có quyền lực gây ảnh hưởng.

Người mang não trạng triển nở lại theo các dạng quy cho hướng tới việc nắm vững, tỷ dụ: “Tôi biết mình có thể đạt được mục tiêu này với sự nỗ lực đúng mức”. Như thế, người ta tin mục tiêu nằm trong vùng làm chủ của họ. Người ấy cũng hay quy cho việc thất bại hoặc kết quả tiêu cực là do chưa đủ nỗ lực thích đáng.

Thiên hạ có thể phát triển một não trạng cố định hoặc não trạng triển nở; điều ấy phụ thuộc vào cách thức họ học hỏi khi nhìn nhận mình và các năng lực bản thân. Họ có thể thay đổi hoặc xem xét lại các não trạng khi những trải nghiệm học hỏi mới mẻ xảy đến. Từ thuở bé tí, trẻ nhỏ bắt đầu khởi sự phát triển não trạng riêng, khi chúng trải nghiệm cách chúng tác động lên thế giới và lối những người khác đáp ứng chúng.

Trẻ em có thể nội tâm hóa các kỳ vọng của bố mẹ và thầy cô giáo. Những mong đợi của người khác đóng vai trò như những tiên đoán tự diễn biến đến độ chúng ta nỗ lực hoàn thành các kỳ vọng ấy. Chẳng hạn, nếu bố mẹ mong đợi và nhìn nhận năng lực của con cái là không ổn thỏa thì rồi đứa trẻ có thể cũng tưởng nghĩ tương tự.

Sự ca tụng, tán dương cũng phụ thuộc vào sự phát triển não trạng. Bất chấp các niềm tin thông thường cho  ca tụng năng lực đủ sức thúc đẩy người ta, nghiên cứu cho thấy lời khen ngợi trẻ vì sự nỗ lực, gắng sức thúc đẩy trẻ nhiều hơn là khen ngợi nó vì năng lực. Nếu người ta tán tụng vì năng lực, chúng sẽ ít bày tỏ sự kiên trì bền chí, thực hiện nhiệm vụ với ít niềm vui thú hoặc vắng bóng động cơ, chúng giảm thiểu phong độ và quy kết lắm tiêu cực nhiều hơn.

Theo tác giả Carol Dweck, nếu người ta có não trạng cố định, họ hay nảy sinh ngờ vực chính mình. Họ nhìn các năng lực bản thân như một thực thể cố định và do vậy, ghi nhận các thất bại như vấn đề của sự thiếu hụt từ cá nhân mình. Quá dễ tưởng tượng sự quy kết vậy gây nên sự căng thẳng đến thế nào. Một não trạng cố định có thể khiến người ta nhanh chóng bỏ cuộc, bởi vì họ không hề nhận thấy rằng thành công là chuyện nỗ lực đúng mức.

Người có não trạng cố định hiếm khi thách thức bản thân hoặc thử kiếm tìm các giải pháp mới cho một vấn đề, bởi vì họ e ngại thất bại hoặc thấy mình sai. Đừng quên, nếu họ sai, họ chỉ đổ tội là do chính mình thôi. Người có não trạng triển nở thì chỉ quy về chuyện đã không nỗ lực đúng mức.

Vậy, não trạng bạn như nào? Cách thức độc giả đương đầu với các thách thức ở đời, mức độ duy trì sự kiên trì theo đuổi mục tiêu đặt định? Liệu bạn có nghĩ rằng chúng ta đủ khả năng để thay đổi và tạo tác lại não trạng bản thân, và đâu là trải nghiệm riêng có của chính bạn?

Câu chuyện bị xâm hại thời thơ ấu: niềm đau chôn giấu, bí mật mang theo, và sự trợ giúp chuyên môn (2)

Không có gì kỳ cục với các nạn nhân bị xâm hại tình dục lúc thơ bé khi họ trải qua bất kỳ trải nghiệm đầy sợ hãi và khó chịu nào liên quan đến chuyện tiết lộ. Tự thân việc bị lạm dụng đã là chuyện xâm phạm ranh giới, và tiết lộ, với nạn nhân, cơ chừng giống như sự xâm phạm rốt ráo trở lại vậy. Bố mẹ đúng khi muốn bày tỏ sự nâng đỡ và khuyến khích con em mình xử lý mọi chuyện phù hợp với nhịp điệu phát triển riêng.

Mỗi cộng đồng, quốc gia có các luật tục và quy trình pháp luật khác biệt, với sự lưu ý rõ ràng tiến trình giải quyết thủ phạm cũng như nâng đỡ các nạn nhân. Việc định vị cục bộ cũng khác biệt với niềm coi trọng các quy điều giới hạn và các kiểu dạng hay chi tiết phải được nắm rõ để tạo thành một sự nghi ngờ hữu lý rằng việc lạm dụng thực sự đã xảy ra… Trên hết mọi điều, bố mẹ rất muốn tỏ ra hữu ích cho con cái và nhu cầu của trẻ cảm thấy bản thân an toàn và trong sự kiểm soát của các ranh giới.

Học hỏi từ trải nghiệm: nói lại cho rõ

Cách tốt nhất để học hỏi là từ trải nghiệm, song tự thân trải nghiệm không thôi thì không đảm bảo toàn bộ câu chuyện. Học hỏi không thuần túy chỉ là chuyện giáo dục hoặc trải nghiệm; chúng ta cần cả khuyến khích sự phát triển cá nhân nữa.

Có thể rất khó nhằn để học hỏi từ trải nghiệm. Cơ chừng đe dọa chúng ta, trải nghiệm dễ khiến ta thấy yếu ớt hoặc tự nghi ngờ bản thân, song chính nó lại cũng làm ta mạnh mẽ hơn lên. Thông thường, những gì trải nghiệm đem đến là định dạng con người đang là của chúng ta.

Tôi tin, đa phần chúng ta thấy rằng hầu hết trải nghiệm cho mình một cơ hội để phát triển cá nhân, song để tận dụng lợi thế ấy, chúng ta cần suy nghĩ về cách thức bằng cách nào trải nghiệm có thể tạo điều kiện cho mình học hỏi.

Tỷ dụ, một người đàn ông gặp khó khăn lớn trong công việc. Anh ta bắt đầu nghĩ bản thân là vấn đề. Các đồng nghiệp truyền gửi thông tin ngấm ngầm rằng anh  ta chắc đang phải “rất khổ sở, mất ăn mất ngủ”. Anh ta tin họ để rồi tự mình đổ tội. vơ mọi thứ vào mình. Anh ta không tìm thấy lối thoát và vì thế, rốt cuộc, xin nghỉ việc.

Làm thế nào trải nghiệm làm dễ dàng và thuận lợi hơn cho việc học hỏi? Thay vì nghỉ việc, anh ta có thể suy tư: “Những nguyên nhân nào tạo nên các khó khăn này, và làm cách nào tôi/ chúng ta có thể thay đổi hoặc cải thiện được tình hình đây?”. Cơ chừng, anh ta đã đúng khi ra quyết định nghỉ việc. Cơ chừng, anh ta cho việc bỏ đi là giải pháp dễ hơn nhiều. Quan điểm cá nhân ở đây, chúng ta hay để nhỡ, đánh mất rất nhiều cơ hội để học hỏi, đơn giản chỉ bởi vì chúng ta quên phản tư:

Học hỏi từ trải nghiệm là một trong những phương tiện căn cốt và tự nhiên nhất tương hợp với tất thảy mọi người… Tất cả điều nó đòi hỏi chỉ là phản tư và suy nghĩ, tự mình thôi hoặc với sự cộng tác, hợp sức của người khác.

Theo lý thuyết học hỏi từ trải nghiệm, chúng ta hiểu biết thông qua vòng tròn học hỏi. Trải nghiệm của chúng ta phục vụ nền tảng cho việc phản tư (reflelctions). Từ những trầm mặc suy nghĩ đó, chúng ta phát triển các ý tưởng về thế giới. Rồi chúng ta kiểm tra, trắc nghiệm xem chúng có đích thực là sự thật, và rốt ráo chúng ta có một trải nghiệm mới mẻ. Vòng tròn trải nghiệm không nhất thiết khởi từ trải nghiệm, chẳng hạn, chúng ta có thể nảy sinh ý tưởng mình muốn test thôi:

Suy nghĩ… là nỗ lực được dự tính trước nhằm khám phá những nối kết đặc thù, cụ thể giữa điều gì đó chúng ta thực hiện với các hậu quả tác thành, đến độ cả hai thứ ấy cứ thế tiếp diễn không ngừng (Dewey, 1916).

Có thể ít nhiều tán đồng ngay rằng “học hỏi là phương tiện nhờ thế chúng ta đạt được không chỉ kiến thức và kỹ năng mà còn cả giá trị, thái độ và phản ứng mang tính xúc cảm nữa” (p.4).

Theo đó, học hỏi là sự thay đổi dài hạn trong sự biểu trưng hoặc liên kết trong tâm trí như kết quả của trải nghiệm. Từ định nghĩa, nó gồm ba phần: 1) học hỏi là sự thay đổi dài hạn: nếu nó không phải là việc sử dụng thông tin ngắn ngủi, thoáng qua như kiểu ghi nhớ số điện thoại đủ để gọi cho ai đó rồi quên đi thì rõ ràng nó không cần phải lưu tâm mãi mãi. 2) học hỏi là những biểu trưng hoặc liên kết trong tâm trí vì thế nó cơ chừng đặt để nền tảng ở não bộ. 3) học hỏi là một sự thay đổi như kết quả của trải nghiệm, hơn là tựu thành của sự trưởng thành về mặt sinh lý, trạng thái mỏi mệt, dùng bia rượu ma túy, đang cơn mắc bệnh tâm thần hoặc mất trí nhớ.

Chúng ta cần phản tư trải nghiệm bản thân để khuyến khích việc học hỏi suốt đời và phát triển cá nhân, do vậy, trải nghiệm tự thân nó không thôi chưa đủ:

Khi chúng ta kinh qua một trải nghiệm, điều ấy không luôn luôn dẫn tới những hiểu biết và học hỏi mới mẻ. Ví dụ, nếu trải nghiệm chỉ phục vụ nhằm xác nhận một vài niềm tin mình vốn quen nắm giữ thì nó sẽ đóng vai trò diễn giải đặng hỗ trợ cho nhận thức nguyên trạng bấy lâu mà thôi (tham khảo lý thuyết nhận thức của Piaget), và nó ít chú ý tới sự đáng giá của trải nghiệm. Nếu chúng ta không chú tâm vào thì cơ hội học hỏi mới mẻ sẽ không hề xảy ra (pp. 15-20).

Tái xác định các vai trò trong gia đình

Trong các gia đình trục trặc, mình thường thấy trẻ em chấp nhận nhiều vai trò khác biệt để gia đình thể hiện đúng chức năng của một hệ thống ổn thỏa. Song các vai trò này lại gây ra những vấn đề nghiêm trọng cho tương lai của đứa trẻ.

Tại sao các vai trò gia đình lại quan trọng và cơn cớ nào khiến chúng ta nhất thiết phải hiểu biết về chúng cơ chứ?

Vai trò mình đóng trong gia đình gốc (hệ thống gia đình mình được nuôi dưỡng, lớn lên) có thể giữ vị trí quan trọng trong cách thức chúng ta liên hệ với kẻ khác khi trưởng thành. Vai trò gia đình có thể xác định mình là ai, làm sao liên hệ với mọi người, phương thức họ liên hệ với mình và ảnh hưởng đến mỗi một khía cạnh trong đời.

Người nào có khả năng xác định vai trò họ đóng trong gia đình nắm giữ một công cụ quyền năng cho việc thay đổi đời họ và cải thiện các mối quan hệ.

Dù vai trò trong gia đình khá khác biệt và rất riêng tư, song có thể chỉ ra vài ba vai trò căn bản. Một gia đình có thể có “kẻ ốm đau”, “người gìn giữ hòa khí”, “vận động viên điền kinh”, “người giỏi giang”, “nạn nhân”, “thiên tài”, hoặc bất kỳ vai khác nào đó mình có thể nghĩ ra..

Đặc trưng của các vai trò hay gặp trong gia đình nói chung có thể hình dung gồm:

– Người anh hùng: đứa trẻ tốt

– Kẻ giơ đầu chịu báng: đứa trẻ có vấn đề

– Người đem lại phước lành

– Quản gia (khi chủ vắng nhà)

– Kẻ thứ yếu: đứa bé lạc lõng

Lần nữa, cần nhấn mạnh về tầm quan trọng của vai trò trong gia đình.

Xác định các vai trò trong gia đình của cá nhân mới chỉ là một nửa trận chiến. Hiểu biết các động năng kiến tạo và duy trì chúng cũng quan trọng không kém. Các vai trò gia đình tồn tại liên miên bởi vì chúng phục vụ các chức năng sinh động trong hệ thống gia đình. Chúng làm chệch đi sự đổ lỗi và tiêu tan độ căng thẳng; bảo vệ ‘danh dự’ gia đình không bị lăng mạ. Song chúng cũng đánh lạc hướng các trục trặc và đẩy nó vượt sang thế hệ kế tiếp. Hiểu biết bản chất của các vai trò gia đình rõ ràng quan trọng nếu mình ước muốn thay đổi chúng.

Các vai trò gia đình mang tính liên thế hệ. Nếu gia đình gốc của mình có một mẫu hình các vai trò chấp nhận sẵn, chúng sẽ chuyển giao từ thế hệ này sang thế hệ khác. Tỷ dụ, mỗi thế hệ có thể có một kẻ giơ đầu chịu báng. Gia đình nhất thiết có một thành viên được định ra là ‘vấn đề’ nên những người khác có thể hay ho hơn hẳn khi so sánh. Mình có thể nhìn vào gia đình mình thật thoải mái và thấy các kiểu dạng vai trò từng được chuyển giao. Điều này dễ thực hiện tốt nhờ làm cây phả hệ (genogram). Dĩ nhiên, mình có thể tự làm cho chính mình.

Vai trò gia đình có thể cứng nhắc. Nếu mình không tin điều đó, thử xem vai trò của ai đó khác hoặc từ chối vai trò của bản thân. Lập tức, các áp lực căng thẳng sẽ khiến mình gánh chịu đè lên hệ thống và đổ xuống vai trò của bản thân. Mỗi vai trò hiện diện bởi một lý do. Nếu kẻ giơ đầu chịu báng thôi đảm nhận nữa hoặc đổi vai, hệ thống sẽ kiếm tìm hết sức ghê gớm ai đó thay thế.

Khi vai trò gia đình là động năng… Lúc đứa trẻ là anh/ chị cả lớn lên và rời khỏi gia đình, vai trò của chúng sẽ được ai đó chấp nhận thế vào. Nếu ai đó chối từ đóng vai của họ lâu hơn, hệ thống sẽ kiếm tìm người điền vô. Ví dụ dễ tưởng tượng nhất là kẻ giơ đầu chịu báng; nếu kẻ ấy lớn lên rồi không chịu nhập vai nữa, gia đình sẽ khởi sự kiếm tìm kẻ khác vậy; điều này gợi lăn tăn lo lắng xuyên hệ thống gia đình khi mỗi thành viên ngẫm nghĩ về khả năng mình có thể trở thành ‘mục tiêu nhắm đến’. Mà kẻ giơ đầu chịu báng thì không hề là công việc dễ thay thế; chỉ đích thực khó khăn cho ai đó rời khỏi vai người anh hùng.

Các vai trò trong gia đình thuộc tiềm thức. Không ai sau một buổi sáng thức dậy rồi quyết định trở thành Anh hùng của giia đình. Cũng chẳng gia đình nào ý thức để một thành viên giữ vai kẻ giơ đầu chịu báng. Các vai trò và mẫu hình chuyển giao từ thế hệ này sang thế hệ khác và hầu hết các gia đình không ý thức các vai này tồn tại hoặc nghĩ rằng họ đang tạo nên rồi duy trì liên tục chúng. Các mẫu hình quá thâm căn cố đế đến độ người ta thấy quá chừng khó khăn trong việc nhận ra và có ý thức nỗ lực chấm dứt các vai trò ấy.

Các vai trò trong gia đình mang tính hệ thống. Không được hình thành hoặc duy trì mãi từ một cá nhân đơn lẻ, các vai trò trong gia đình mang tính toàn thể hệ thống với sự tham gia của mọi người. Nếu một cá nhân gắng sức rời bỏ vai của mình, gia đình sẽ đặt một áp lực nặng nề ghê gớm để khiến người đó quay trở lại giữ vai. Động năng gia đình có thể thay đổi song mọi người trong gia đình buộc phải làm việc cùng nhau.

Khi các vai trò trong gia đình trục trặc về mặt chức năng… Các vai trò trong gia đình ngăn ngừa chúng ta không phát triển được các căn tính, bản dạng cá nhân riêng có. Các vai trò không được lựa chọn hoặc uyển chuyển thích ứng, chúng được ấn tống và cố định; chúng không quan tâm đến chuyện cá nhân và không cho phép người ta phát triển hoặc thay đổi.

Các vai trò trong gia đình dẫn dắt đời sống chúng ta. Mình sẽ lặp lại vai trò trong gia đình ở mỗi khía cạnh đời sống, công việc, trường học, gia đình và xã hội của bản thân. Nếu mình giữ vai Anh hùng ở gia đình, mình sẽ là Anh hùng tại nơi làm việc, trong trường học, với gia đình riêng và cùng đám bạn bè. Nếu tham gia vào một nhóm xã hội, mình sẽ là Anh hùng ở đó. Đây có lẽ là khái niệm quan trọng nhất và là nơi chốn mà mọi thứ có thể được thực hiện nhiều nhất. Nếu mình có thể xác định hành vi mình dấn thân lặp lại vai này ở bất cứ đâu mình có mặt, mình có thể thay đổi hành vi của bản thân và thay đổi vai trò đang đóng trong những hệ thống khác, bất kể mình có thể thay đổi trong gia đình gốc hay không. Thậm chí nếu mình không đủ khả năng thay đổi chính hệ thống gia đình gốc, nếu dừng đóng phần vai được ấn tống sẵn, nó sẽ rơi vào ai đó khác.

Các vai trò trong gia đình định hướng các mối quan hệ của chúng ta. Mình sẽ lặp đi lặp lại các vai trò trong gia đình ở mỗi một quan hệ: người đi làm, sinh viên, vợ/ chồng, bố mẹ, bạn bè.

Thay đổi các vai trò: với gia đình. Điều này được tiến hành tốt nhất với sự trợ giúp của một nhà trị liệu gia đình hết sức khách quan trong việc xác định mỗi vai và cách nó duy trì miên viễn. Song mình có thể tự tiến hành được. Để ngừng mẫu hình bên trong gia đình, mỗi thành viên phải ước ao thay đổi. Họ buộc phải chấp nhận trách nhiệm với phần mình đang đóng trong việc tạo tác và duy trì các vai của riêng mình. Họ cũng phải chấp nhận trách nhiệm với các hành vi bản thân và mang vâc các vấn đề riêng hơn là tháo xả chúng vào vai kẻ giơ đầu chịu báng hoặc chối bỏ chúng. Mỗi một thành viên cần muốn thể hiện ra, cả thể lý lẫn khía cạnh cảm xúc, và tham gia trong chuyện tạo cho sự thay đổi xảy đến. Trong một gia đình có con nhỏ, bố mẹ nắm giữ động cơ lớn lao đặng chấm dứt tiến trình này mà không trao chuyền sang con cái mình thì khả năng tốt đẹp cho sự thay đổi sẽ diễn ra được. Trong một gia đình, khi con cái lớn rồi và bố mẹ thì chối bỏ tình huống, sự thay đổi sẽ diễn ra khó khăn hơn hẳn và thậm chí, bất khả…

Thay đổi các vai: với chính bản thân mình. Nếu mình là đứa bé lớn lên từ một gia đình trục trặc các vai trò, lợi thế cho sự thay đổi toàn bộ gia đình gốc khi đó khá nhỏ bé. Tuy vậy, mình có thể tự xác định thay đổi chính bản thân và đời sống riêng. Mình có thể không đủ khả năng thay đổi các mong đợi của gia đình muốn mình duy trì tiếp tục vai trò đang đóng; hậu quả, các tương tác của mình với chúng có thể trở nên rất hạn chế. Song rất có thể tái tuyên bố bản dạng riêng có của bản thân trong đời sống của chính mình và trong các mối quan hệ riêng tư khác.

Có thể vượt thoát mãi mãi khỏi các vai trò mình kế thừa. Bằng cách nào? Thứ nhất, mình phải nhận ra vai trò mình đang đóng. Hầu hết mọi người có thể sẵn sàng làm điều này. Nếu mình gặp khó khăn trong phát hiện vai trò của mình hoặc mình bị thu hẹp thành một hai vai nọ kia thôi, hãy hỏi han anh chị em trong nhà. Nếu họ không cởi mở thì hỏi bạn bè, người yêu, đồng nghiệp… Thứ hai, hiểu biết các lợi hại, thuận chống của vai trò. Kiểm tra việc hoàn trả do duy trì vai trò này và ý thức nghiêm túc về chúng. Đây là những gì mình buộc phải từ bỏ khi thôi không còn muốn giữ vai nữa. Lên danh sách những gì mình sẽ mất mát, điều đạt được (hai khía cạnh tốt và xấu) khi từ bỏ vai trò.

Tại sao mình muốn từ bỏ những điều này. Quay lại bản thân, bản dạng đích thực của chính mình. Quan trọng nhất, khi chịu đựng vì con người thật này, mình nhận được sự tôn trọng do mình dành cho bản thân, và từ những người khác.

Bây giờ mình đã xác định vai trò mình đang đóng và dần ý thức những gì mình đánh mất cũng như đạt được khi từ bỏ, câu hỏi sẽ thành là “Làm thế nào mình thực sự thoát khỏi vai trò này?”. Đây là phần khó nhằn nhất và cũng quan trọng nhất; nơi mình khởi sự thay đổi đời mình, lần đầu tiên… Mình buộc phải nhận ra và nắm lấy trách nhiệm cho các hành vi cá nhân nhằm tái lập lại vai trò trong các mối quan hệ hiện tại. Khi mình thay đổi hành vi, mình thay đổi thành tựu. Một điều cũng hữu ích là trông xem người khác làm thế nào. Hỏi ai đó đang giải quyết các vấn đề mình muốn. Họ cảm thấy như thế nào về chuyện ấy? Mình có thể học hỏi rất nhiều về các cách thức khác biệt trong tri nhận, suy tư, vả cảm xúc về những thứ diễn tiến trong đời sống.

Có thể rất khó khăn khi đương đầu với gánh nặng này lúc mình còn là đứa trẻ con, song bây giờ mình đang tiến hành nó cho chính bản thân. Khó khăn trong việc nhận lấy trách nhiệm về các cách thức diễn tiến trong quan hệ, song trách nhiệm dẫn tới quyền lực, và với quyền lực làm cho trách nhiệm lớn thêm lên. Mình không thể thay đổi kẻ khác. Mình là ân nhân của họ vì người duy nhất mình có thể thay đổi là chính bản thân mình. Song thật giá trị nếu mình tri nhận về tình huống, cách thức giải quyết tình huống, cách thức xử lý tình huống có vấn đề. Mình có thể thay đổi bản thân. Và nếu mình có thể thay đổi bản thân, mình có thể thay đổi cuộc đời mình.

Các mẫu hình quan hệ diễn tiến giữa đời thường

Nếu mình nhận ra bản thân cứ lặp lại cùng một lỗi lầm như trước, có lẽ nên nhìn vào các mẫu hình quan hệ lâu nay. Các mẫu hình quan hệ là các thói quen, khuôn kiểu mình thường tái tạo trong quan hệ với người khác. Các vai trò gia đình là kiểu dạng quan hệ mình sao bản. Song các mẫu hình khác cũng dễ được lặp lại nữa.

Nếu mình lớn lên trong một ngôi nhà bạo lục gia đình thì khả năng sẽ tái tạo trong các quan hệ trưởng thành về sau, hoặc mình đánh đồng vai nạn nhân và dính vào các quan hệ với những kẻ lạm dụng lần này tới lần khác. Nếu lớn lên trong một gia đình lạm dụng chất mình có thể trở thành chính kẻ lạm dụng chất đi quyến rũ hoặc mình có thể bị kích hoạt dễ dính vào nghiện ngập ma túy, rượu bia. Nếu lớn lên từ đối tượng bị gạ gẫm tình dục thì về sau có thể thành kẻ hoang đàng hoặc bị hút theo kẻ lạm dụng tình dục tương tự cách mình từng bị khi còn là đứa bé.

Có một ví von xưa cũ rằng đàn ông thường cưới người tương tự mẹ mình còn phụ nữ thích lấy người giống các ông bố. E chừng điều này khá xác đáng, dù chỉ là luật bất thành văn. Một phụ nữ muốn lập gia đình với người đàn ông ‘hoàn hảo’; cô ấy lập trình để rồi lại tìm thấy một người đàn ông mang cả các vấn đề hành vi của cả bố lẫn mẹ mình; tất cả trong một!

Chúng ta thường bị quyến rũ, hấp dẫn với người thể hiện tính cách bố mẹ mà mình từng gặp các vấn đề và sự vụ rắc rối nhất. Nếu là một phụ nữ và có nhiều chuyện phiền toái với mẹ thì mình dễ lựa chọn bạn bè có tính cách giống với mẹ; trường hợp đàn ông cũng thế. Nếu là một người đồng tính nữ, mình dễ bị quyến rũ bởi các phụ nữ rất giống mẹ mình, đặc biệt nếu cô ấy vốn bị lạm dụng; các đồng tính nam thường hút vào đàn ông đối xử với họ như ông bố từng thế, đặc biệt nếu họ bị lạm dụng.

Các lý do khiến chúng ta hành xử như thế không hề lành mạnh chút nào.

1.  Chúng ta không ngừng thực hiện sự vụ mình từng gặp phải với bố mẹ để nhận được tình yêu thương từ kẻ bắt cặp, vốn là điều mình không bao giờ có được từ bố mẹ. Tựa như câu đố mình liên tục giải cho bằng được vậy; nghĩ rằng nếu mình có đúng nó, chúng ta sẽ được họ yêu thương. Tiếc thay, sự đời không diễn ra theo cách ấy.

2.  Các vai trò giới chủ yếu chúng ta học hỏi từ bố mẹ mình. Chúng ta cũng lựa chọn các thông điệp nhắn nhủ từ nền văn hóa mình lớn lên, dù các nguồn thông tin chính về cách thức thành một người đàn ông hoặc phụ nữ ra sao thì do chịu ảnh hưởng bởi bố mẹ. Nên chi, nếu bố lạnh lùng và xa cách còn mẹ hay giận điên lên thì một cậu trai trẻ có thể sau này trở thành một ông chồng lạnh lùng và xa cách sống cùng một bà vợ dễ điên tiết.

3. Cũng có một mẫu hình tương tự. Nếu mình là người nữ lớn lên trong gia đình có bố nghiện rượu và mẹ phải phép thì đây là phương thức mình nhìn nhận về một cuộc hôn nhân; mình có thể sẽ cưới một gã nghiện rượu và trở thành người phụ nữ phải phép. Chúng ta làm những gì mình hiểu biết và chúng ta biết rõ các nguyên tắc để chung sống với một người nghiện rượu. Điều này tạo nên cảm giác thoải mái, hài lòng và thấy ‘bình thường’. Chúng ta khởi sự khiêu vũ với điệu nhạc quen thuộc mà thậm chí còn không hề nhận ra diễn tấu đang thể hiện.

Dĩ nhiên, mình không buộc phải câm nín hoặc cam chịu với hoàn cảnh, tình huống như trên. Mọi sự có thể thay đổi, với điều đầu tiên là cần nhận biết những gì mình đang tiến hành, thực hiện.

Nhìn vào các mẫu hình quan hệ của bản thân. Ai mình đang thực sự hiện quan hệ, sống cùng? Phần mình có đang lặp lại mẫu hình này? Bản thân hiện liên tục đóng vai nạn nhân của các kẻ lạm dụng? Mình có thành kẻ bị kích hoạt nghiện ngập? Đang giữ vai trò kẻ chăm nom cho đối tượng đau ốm, yếu đuối?

Muốn nhảy tango phải có hai người. Mình không thể bị hút vào với kẻ lạm dụng trừ khi mình thích chơi trò nạn nhân. Mình không thể bị mủi lòng với kẻ yếu đuối trừ khi mình thích giữ vai người chăm sóc. Các kẻ lạm dụng không dụ dỗ được người độc lập, thông minh và mạnh mẽ; chúng luôn tìm kiếm con mồi làm nạn nhân. Nếu mình chấm dứt làm kẻ phải phép hoặc nạn nhân thì mình sẽ cắt đứt việc bị lôi kéo vào vai trong những mối quan hệ tồi tệ này.